کد خبر: 32598
ف
مدل عقلانیت ابن رشد می‌تواند بازسازی، بازاندیشی و بازخوانی شود
مدل عقلانیت ابن رشد می‌تواند بازسازی، بازاندیشی و بازخوانی شود و ما می‌توانیم با نگاهی امروزین به میراث ارجمند پیشینیانمان به نگرشی خلاقانه و درمانگر و راهگشا در مورد معضلات کنونی دست یابیم.

به گزارش ثریا متن زیر با عنوان ابن رشد و عقلانیت دین نوشته دکتر همایون همتی، استاد دانشگاه است که در ادامه از نظر شما می گذرد. این مقاله شکل تکمیل یافته مقاله ای است که توسط نگارنده در همایش بین المللی "میراث لاتینی و میراث اسلامی" در 17 اسفند 1380 ارائه شد. در این همایش غیر از شخصیت های سیاسی معروف مثل  ماریو سوارش رئیس جمهور اسبق پرتغال، فدریکو مایور مدیر کل سابق یونسکو، پروفسور مندس رئیس دانشگاه برزیل، شخصیتهای علمی معروفی مثل آلن تورن، جامعه شناس و فیلسوف معاصر فرانسوی و پروفسور جیانی واتیمو فیلسوف معاصر ایتالیایی نیز حضور داشتند و بحثهای مفیدی بین آنها و نگارنده این سطور درگرفت که به یادماندنی است.

هرچند بحث از عقل (reason)، بحثی کهن و دیرپاست ولی بحث از عقلانیت (rationality) به یک لحاظ بحثی نوین و خاص روزگار ماست، البته سالهای متمادی فیلسوفان مسلمان، متألهان و متکلمان مسلمان و عالمان دیگر ادیان در مورد "عقلانیت دین" بحث کرده اند اما امروز، به خصوص از دوره ویتگنشتاین به بعد در آثار فیلسوفان بزرگ معاصر و معرفت شناسانی که در مورد "معرفت دینی" بحث کرده اند، مسئله "عقلانیت" عمیقاً مطرح شده و همواره محور و کانون مباحث فلسفه دین بوده است.

در این مقاله ابتدا این واژه را توضیح می دهم آنگاه به اختصار به معرفی ابن رشد می پردازم و سپس نظر ابن رشد را در مورد چگونگی شناخت عقلانی دین و رابطه عقل و دین به اختصار توضیح خواهم داد.

مسئله عقلانیت یا معقولیت دین به معنای (Justification) است. برای فیلسوفان دین و متکلمان جدید سؤال این است که آیا باورهای دینی و محتوای ایمان و تجربه دینی عقلاً و منطقاً توجیه پذیر (Justifiable) است یا نه؟ یعنی از نظر منطقی می توان گزاره های دینی و درون مایه های ایمان را توجیه کرد. و آیا گزاره های دینی از عقلانیت و معقولیت (intelligibility) برخوردار هستند یا نه؟ می توان از دین دفاع عقلانی کرد یا دین و عقل دو حوزه متمایز و دو قلمرو بی ارتباط هستند؟

از زمان ظهور فریدریش شلایرماخر که "پدر هرمنوتیک" و "پدر کلام جدید" پروتستان مسیحی نامیده شده، این مسئله مطرح شد که دین عبارت از نوعی احساس (Feeling) است و جنبه شناختاری و معرفتی (Cognitive) دین مورد غفلت قرار گرفته است. امروز هم این سنّت ادامه دارد، کسانی مثل پل تیلیخ معتقد هستند دین نوعی " دلواپسی غایی" یا نوعی دل نگرانی نهایی (Ultimate Concern) است. مبتحثی که در " فلسفه دین" و " پدیده شناسی دین" معاصر مطرح است عمدتاً و غالباً دین را صرفاً به عنوان یک احساس شخصی تعبیر می کند. آنچه که در آثار ابن رشد که مؤسس مکتب "ابن رشد گرایی لاتینی" است مشاهده می کنیم دفاع جانانه ای از عقلانیت دین و ابعاد عقلانی دین است که در قالب هماهنگی بین دین و فلسفه ارائه شده است.

ابن رشد سه کتاب مشخص در این زمینه دارد:

1- " فصل المقال فی مابین اﻠﺤﻛﻤﺔ و اﻠﺸﺮﻴﻌﺔ من الاتصال" در این رساله ابن رشد از عقلانیت و معقولیت دین و یا خرد پذیری آموزه های دینی حمایت می کند.

2- کتاب دوم ابن رشد که پاسخی است به ابوحامد غزالی و ردّیه ای به کتاب "تهاﻔﺔ الفلاسفه" او که " تهاﻔﺔ اﻠتهاﻔﺔ" نام دارد.

3- کتاب سوّم ابن رشد که " ألکشف عن مناهج الادلّـه" است که در واقع نوعی بررسی متدولوژی استدلالهای دینی محسوب می شود.

در این سه کتاب، ابن رشد یک مدل از عقلانیت دین را ارائه می دهد هر چند که ابن رشد با تأکیدی که بر مسئله " تأویل" در کتاب " فصل المقال" دارد و معتقد است که غزالی اشتباه کرد که اسرار دینی را در کتاب نوشت و نشر داد. به خصوص در کتاب "احیاء علوم الدّین"، صبغه ای هرمنوتیکی در الهیات و کلام از خودش نشان می دهد که بی مشابهت به مکتب فیدئیزم (Fideism) یا ایمان گرایی سورن کی یر کگور نیست.

فیدئیزم عبارت از این است که آموزه های دینی قابل اثبات و توجیه عقلانی نیستند لذا ایمان گرایی محض علی رغم اینکه ما دلیلی برای اثبات دین نداریم، حاکم است. فیدئیزم نوعی باور کودکانه، ساده و غیر عقلانی به دین است شبیه آنچه عارفان ما به تسخر "دین العجائز" می گفتند که دو شکل متمایز و مشخص دارد:

1- شکل افراطی که نماینده بارز آن کرکگور است که می گوید: ایمان خصم و ضدّ برهان است و با عقل و تعقل کاری ندارد.

2- شکل معتدل آن توسط ویتگنشتاین بیان می شود که بر الهیات امروز غرب بسیار تأثیر گذاشته است و کسانی مثل آنتونی کنی و... و معرفت شناسانی مثل کواین در این مورد بحث کرده اند.

ویتگنشتاین معتقد است که می توان عقل را انکار نکرد در حالی که ایمان داشت زیرا به عقیده او ایمان قلمروی جدا از عقل دارد. حال ببینیم ابن رشد چه کار کرده است. ابن رشد بر آلبرتوس مگنوس تأثیر گذاشته است که استاد سنت توماس آکویناس بود. سنت توماس رساله کوچکی دارد به نام "در باب وجود و ماهیت" که در واقع خلاصه ای است از الهیات "شفا"ی ابن سینا و اقتباس فشرده ای از سه شرحی که ابن رشد بر فلسفه ارسطو دارد. تقریباً در هیچ صفحه ای از این رساله کوچک نیست که سنت توماس آکویناس – بزرگترین فیلسوف و متکلم مسیحی در قرون وسطی'– از ابن سینا و ابن رشد مطلب نقل نکند.

او در آغاز می گوید هر جا از " ألمفسّر" یا شارح ارسطو (The commentator) نام می برم منظورم ابن رشد است و ابن سینا را هم به اسم خودش و با صراحت و به تکرار نام می برد و به آرای او استناد می جوید. به طوری که ماجد فخری یکی از تاریخ نگاران فلسفه اسلامی می گوید بیش از 520 جا در آثار سنت توماس از ابن رشد نقل قول شده است و این در حالی است که استاد او آلبرتوس مگنوس هم میراث دار ابن رشد است و در دین یهود و متفکران یهودی نیز موسی بن میمون تحت تأثیر ابن رشد بوده است و به او استناد می کند.

در قرن 17 و 18 اصطلاح "ابن رشد گرایی لاتینی1" رواج پیدا کرد اگرچه اصل مسئله مربوط به قرن 12 و 13 میلادی است اما این اصطلاح در قرن 19 به وجود آمد. به خصوص در دو رساله از سنت توماس، یکی در مورد " وحدت عقل" و دیگری درباره " قدم عالم".

نظریه ابن رشد در آغاز رساله "فصل المقال" این است که اولاً فلسفه و تعقل خصم دین نیستند. او آیاتی از قرآن مجید می آورد که می گوید حکمت فضل خداوند است و عطا و موهبت الهی است و خدا خودش حکیم است و قرآن دعوت به تعقل و تفکر کرده است. بنابراین آموختن و آموزش فلسفه که دانش تعقل و خردورزی است یا واجب است یا مستحب و نمی توان گفت حرام است. ابن رشد معتقد است برای اهل نظر، نظرورزی وجوب دارد. بر این پایه به غلط برخی کسان شعارآلوده مسلمانان را قشری گرا می خوانند. مسلمانان همواره مدافع عقلانیت بوده اند. اگرچه به ساحتهای فراعقلانی و نه ضد عقلانی، یعنی ساحتهای شهودی و عرفانی دین نیز معتقد بوده اند. ابن عربی از عارفان نامدار مسلمان از کسانی است که قایل به جنبه های شهودی و فراعقلی دین است در عین حال که از عقلانیت هم دفاع می کند و عقل را به پیروی از آموزه ها و روایات دینی حجّت باطنی و رسول باطنی می داند.

میراث ابن رشد یعنی تلفیق عقلانیت با دین امروز هم برای ما ارجمند و گرانبهاست زیرا به ما نشان می دهد که در عین حال که می توانیم درونمایه عقلانی دین را حفظ کنیم، می توانیم به ساحتهای برین و شهودی دین و تجربه عرفانی نیز معتقد باشیم و ترکیبی از تفکر عقلانی و تفکر شهودی در دینداری خود و معرفت دینی خود به وجود آوریم که کاملاً با هم سازگار باشند. این میراث به فیلسوفان مسیحی قرون وسطی' منتقل شد ولی متأسفانه در روزگار ما همین مسئله است که بحران عقلانی در تفکر پست مدرن ایجاد کرده است. از کسانی مثل آدورنو، هورکهایمر تا لیوتار، هابرماس، میشل فوکو و رورتی  مشکلی که دارند "امتناع و انسداد عقلانیت" است. نسبیت گرایی محض در مورد تفکر عقلانی و اینکه ما "روایت کلان" (Meta-narrative) نداریم باعث وجود نوعی بحران در عقلانیت و مشروعیت تعقل شده است و اینجاست که میراث ابن رشد مسلمان و میراث تمدن و تفکر لاتینی که توسط اشخاصی چون سنت توماس آکویناس و دیگر فیلسوفان مسیحی و یهودی مورد پذیرش قرار گرفته، می تواند مددرسان ما در حل بحران عقلانیت معاصر باشد.

بنابراین من فکر می کنم مدل عقلانیت ابن رشد امروز می تواند بازسازی، بازاندیشی و بازخوانی شود و ما می توانیم با نگاهی امروزین به میراث ارجمند پیشینیانمان به نگرشی خلاقانه و درمانگر و راهگشا در مورد معضلات کنونی دست یابیم.

افکار و کتابهای این افراد را نباید فقط در موزه ها نگه داشت بلکه باید آنها را وارد مدار تدریس و تعلیم کنیم و در این زمینه به بازاندیشی بپردازیم. لذا در رساله " فصل المقال" با همه فشردگی و اختصاری که دارد ابن رشد معتقد است که فلسفه به معنی تفکر آزاد درباره هستی با دین " وحدت هدف" دارد. دین آمده است تا خرَد آدمی را بیدار کند. دین و فلسفه در غایت و هدف نهایی اشتراک دارند، هر دو رستگاری بشر را از طریق بیدارسازی خرَد او و راهیابی به سعادت دنبال می کنند.

من معتقد به تعامل فرهنگها هستم و معتقد هستم که تنها در یک دیالوگ خلاّ قانه، مستمر، منصفانه و علمی است که می شود از حقانیت دینی و تفوق فرهنگی سخن گفت در غیر این صورت آنچه بر جا می ماند مشتی شعار تو خالی و پندار پوچ است که در بازار خرد متاعی بی مشتری است.

باید به عقلانیت و اندیشه روی آورد و با تلاش پیگیر و روحیه ای ستیهنده و خستگی ناپذیر در جدال اندیشه ها به حقیقت دست یافت. نیل به حقیقت هرگز کار آسانی نبوده و نیست و باید رنج بسیار کشید و با بردباری و دقت عالمانه پیگیر بود. توان ذهنی و معلومات وسیع و تلاش پیگیر و احاطه به فلسفه ها و فرهنگها و جریانهای فکری مختلف از لوازم حتمی انجام چنین کار سترگی است. حقیقت را در هیچ زمانی به رایگان در اختیار و دسترس آدمی قرار نداده اند. کوششی خستگی ناپذیر و پیوسته با عزمی استوار و روحیه ای عالمانه لازم است تا به وصال حقیقت بار یابیم و این عروس حُسن نقاب از چهره برکشد و خود را به ما بنماید.

پی نوشت:

1.Latin Averroeism

منبع: مهر


مرتبط ها
ارسال نظر
chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.

یک ایرانی داور فینال فوتسال بانوان جام ملت‌های اروپا شد +عکس

خودکشی ناموفق یک سرباز در مترو تهران +عکس

آقای گل پرسپولیس سرپرست این تیم شد +عکس

پایان کار احسان علیخانی در ماه عسل؟ +عکس

تصاویری از غول جدید بی‌ام‌و

عروس خانم رفته باد گلو بزنه +عکس

شیرینی و شکلات عید ارزان می‌شود+جزئیات

رامبد جوان و خانواده در پشت صحنه یک تئاتر +عکس

کوچکترین میمون جهان +عکس

پشت پرده حمله به خودروی گشت ارشاد در تهران +جزئیات

قیمه و قورمه بدون گوشت هم آمد! +عکس

تصویر یک مرغ منجمد در فضای مجازی جنجالی شد +عکس

گروگان گیری خنده دار خانم بازیگر +عکس

مخالفت تلویزیون با پخش مسابقه مردان آهنین +عکس

آستان قدس هم مالیات پرداخت می‌کند +جزئیات

سورپرایز بزرگ آقای خواننده برای همسر دومش +عکس

آرایش خاص نوعروس سینمای ایران ویژه روز عشق +عکس

اپلیکیشنی که زنان عربستانی را ردیابی می‌کند!

برف سیاه و سمی در سیبری باریدن گرفت

واکنش رییس فدراسیون جهانی جودو به باخت عمدی جودوکار ایرانی +عکس

احداث ۴۹۰۰کیلومتر فیبرنوری برای حل مشکل اینترنت موبایل در جاده ها

اتفاقات عجیب و غریب در تمرین تیم استقلال +عکس

یک روز معمولی در هند +عکس

ابراز علاقه آقای بازیگر به همسر و دختر زیبایش +عکس

خواننده مشهور با یک عقاب به سینما آمد! +عکس

اعلام اسامی جاماندگان بسته حمایتی +جزئیات

ماجرای جنجالی درگیری گشت ارشاد در نارمک و شلیک هوایی +عکس

اولین عکس از گریم جدید پریناز ایزدیار در فیلم جدیدش+عکس

اپلیکیشن نجات بخش برای دانشجویان مهندسی

قابلیت جدیدی به واتس اپ اضافه می‌شود

سامسونگ از تبلتی با ضخامت ۵.۵ میلیمتر رونمایی کرد

به روز شدن برنامه‌های اندروید بدون نیاز به حساب گوگل

آغاز اجرای آزمایشی طرح «بازی و یادگیری» در مدارس ابتدایی تهران

ثبت‌نام آزمون «انتخاب مدرس آموزش خانواده» از ۴ اسفندماه

تاریخ برگزاری آزمون جامع دوره دکتری دانشگاه هنر اعلام شد

حکم قطعی ۴ نفر از متهمان شرکت کلاهبرداری دومان توکان صادر شد

افزایش 5 الی 15 میلیون تومانی قیمت خودرو در بازار + جدول

پیام های خصوصی کاربران توئیتر حذف نمی شوند

محبوبیت روزافزون سرویس‌های استریم آنلاین موسیقی

نحوه دسترسی به پایان نامه های دانشگاه تهران مشخص شد

چینی‌ها اولین سیم کارت نسل پنجم را تولید کردند

ایران نیازمند ناسیونالیسم نیست/ نواندیشی دینی و غیاب مقوله ایران

فرمانده کل سپاه به پاکستان هشدار داد

مصرف زیاد فلوراید و خمیردندان علت ایجاد لکه بر روی مینای دندان

ورود شورای عالی انقلاب فرهنگی برای ساماندهی سهمیه پذیرش دانشگاه‌ها

۱۲۷ هزار نفر در کنکور ۹۸ ثبت نام کردند/ مهلت ثبت نام تا دوم اسفند

سنت لاتینی افلاطون در ایران ناآشناست/ شرح و تفسیر انتقادی یک کتاب

ناگفته‌هایی از برنامه شاد و جذاب احسان علیخانی +عکس

برای استفاده از تعرفه نیم‌بها، آدرس خود را ثبت کنید

امروز آخرین مهلت ثبت نام آزمون دکتری تخصصی و پژوهشی وزارت بهداشت

آغاز ثبت‌نام مجدد کارشناسی ارشد از فردا

تیپ عجیب خانم بازیگر با نقاب و آرایش غلیظ +عکس

تصویر اختصاصی حسن روحانی روی جلد مجله نیوزویک +عکس

اینم مهمون دزدی دربرنامه تلویزیونی! +عکس

رونمایی از جدیدترین تابلوی راهنمایی رانندگی +عکس

وقتی ظریف با خانم استرالیایی دست نداد +عکس

کوچک ترین شهید حادثه تروریستی زاهدان +عکس

ظریف جواب پست جنجالی علی کریمی را داد +عکس

درگذشت آیت الله مؤمن تکذیب شد+عکس

سلفی باورنکردنی ریحانه پارسا کنار مادر جوانش +عکس

تصویر خنده دار خانم بازگیر با مانتوی اِپُل دار و فُکُل +عکس

محمدعلی کشاوز و علی نصیریان پس از سال‌ها در کنار هم +عکس

برف، باران و کاهش دما به زودی در سراسر کشور +جزئیات

حرکت جنجالی دژاگه روی بازیکن استقلال +عکس

ناصرالدین شاه و سوگولی در روز ولنتاین! +عکس

سرنوشت عجیب خرس‌های ولنتاین در ایران +عکس

دختر ۱۲ ساله با ۱۰ کیلوگرم وزن کارش به بیمارستان کشید +عکس

یاوه‌های عجیب وزیرخارجه امارات علیه ایران +جزئیات

زمان پخش مسابقه استعدادیابی با اجرای احسان علیخانی +عکس

بازیگر سریال شهرزاد در دوران سربازی +عکس

سلفی با امام جمعه جوان تهران +عکس

زمان ارائه مدارک متقاضیان جذب دانشگاه فنی و حرفه‌ای اعلام شد

آیین نامه ادغام و تجمیع مراکز آموزش عالی تدوین می‌شود

همکاری محققان ایرانی در طرح جهانی درمان سالک با داروی خوراکی

شناسایی تنظیم کننده‌های دیابت با سلول‌های بنیادی

برنامه وزیر ارتباطات برای جوانگرایی/ میدان عمل به ۳۰۰ مدیر جوان

۱۷ هزار اپلیکیشن اندروید اطلاعات کاربران را جمع‌آوری می‌کنند

آخرین خبرها از رئیس جدید قوه قضائیه +عکس

تظاهرات عجیب علیه ولنتاین در اندونزی +عکس

تصویری که اشکتان را در می‌آورد +عکس

روحانی معروف بدون عبا و عمامه در مراسم 22 بهمن +عکس

کشته شدن دو تماشاگر پرسپولیس قبل از بازی امروز +جزئیات

عکسی دیده نشده از رامبد جوان در دوران جهالت و سیگار +عکس

گوسفندهای رومانیایی وارد تهران شدند +عکس

تصویر یک مرغ منجمد در فضای مجازی جنجالی شد +عکس

ماجرای جنجالی درگیری گشت ارشاد در نارمک و شلیک هوایی +عکس

عکس خاص نیکی کریمی به مناسبت تولد پدرش +عکس

همه چیز در باره ترک برداشتن برج میلاد+جزئیات

انتقاد تند کارگردان معروف علیه پلیس روی سن جشنواره+عکس

لوتی‌ها هم به راهپیمایی ۲۲ بهمن آمده بودند+عکس

واکنش جنجالی علی کریمی به حرف‌های ظریف +عکس

اینم شیوه جدید سرو قلیان! +عکس

اینم مهمون دزدی دربرنامه تلویزیونی! +عکس

عکس جنجالی پاپ در امارات ساختگی از آب درآمد +عکس

یک روز معمولی در هند +عکس

واکنش تند داور جشنواره فیلم فجر به رفتار جنجالی آقای کارگردان +عکس

تصویر دیده نشده از لحظه مرگ فروغ فرخزاد +عکس

شکایت نوعروس سینمای ایران از یک جواهرفروشی +عکس

توضیح پلیس کرمانشاه درباره یک کلیپ جنجالی +جزئیات

این کارگردان اسرائیلی فیلمش را در تهران ساخته است +جزئیات

حرکت جنجالی دژاگه روی بازیکن استقلال +عکس

تیپ مردانه خانم بازیگر روی فرش قرمز جشنواره +عکس

برف، باران و کاهش دما به زودی در سراسر کشور +جزئیات

تصویری که اشکتان را در می‌آورد +عکس

تعطیلی مغازه در اعتراض به جایزه نگرفتن یک فیلم در جشنواره فجر! +عکس

تصویر اختصاصی حسن روحانی روی جلد مجله نیوزویک +عکس

توییت فارسی ترامپ علیه ایران با نقطه‌های فراوان! +عکس

علیرضا بیرانوند و همسرش در جشن تولد +عکس

عذرخواهی شقایق دهقان برای کار زشت برادرش! +عکس

اولین واکنش کارگردان معروف پس از دیده نشدن فیلمش در جشنواره +عکس