به گزارش ثریا محمدعلی فروغی (ذکاءالملک) از معماران ایران مدرن است. او به گمان خود برای اینکه ایران مستقل شود و "لیاقت پیدا کند" و سری در میانسرها درآورد، حتی تن به کارگزاری قزاق بی بن و ریشهای به نام رضا پهلوی هم داد؛ اما در پایان عمر از قضا دوباره که در مستند نخستوزیر بود و زمینه را برای پادشاهی پسر آن قزاق فراهم میکرد، در خلوت خود با دریغ و حسرت از "فقدان ملت" در ایران نوشت.
حق با او بود در روزهایی که بیگانگان تمام ایران را بهآسانی اشغال کرده بودند و در آن ترکتازی میکردند بهزعم او مردم ایران در خواب غفلت به سر میبردند و نسبت به منافع ملی خود سخت بی اعتناء بودند.
او در دفتریادداشت خود نوشته است: ایران ملت ندارد؛ افکار عمومی ندارد. اگر افکار عمومی داشت، به این روز نمیافتاد و همه مقاصد حاصل میشد اصلاح حال ایران و وجود آن متعلق به افکار عامه است و اگر بگویید تعلیق بر محال میکنی، عرض میکنم خیلی متأسفم؛ اما امیدم به فضل خداوند است، نه اسباب ظاهر."
پیرمرد حتی معتقد بود ایران "وجود" ندارد و نوشت: ایران اول باید وجود پیدا کند تا بر وجودش اثر مترتب شود.
وجودداشتن ایران، وجود افکار عمومی است."اما با وقوع انقلاب اسلامی در سال ۵۷ اتفاقی افتاد فراتر از یافتههای جامعهشناسی مبتنی بر امور مادی. انقلاب روحی در جان و تن ایران دمید و ایران "وجود" یافت و مردم ایران "ملت" شدند.
درک انقلاب اسلامی ایران که در رهگذر آن مردم ایران تبدیل به ملت شدند، بدون شناخت "ایران" و "ایرانی" ممکن نیست.
این شبها و روزها، فرصتی است برای درک و احساس ایران و ایرانی. این فرصت ذیقمت را از دست ندهید: إن فی أیام دهرکم نفحات ألا فتعرضوا لها!