مجاز نقطه مقابل حقیقت نیست بلکه مجاز از معنای اول خود بر می گذرد

به گزارش شبکه علمی ثریا، حسن بلخاری در ادامه همایش ملاصدرا با موضوع مفهوم شناسی مجاز در حکمت، عرفان و هنر به ایراد سخنرانی پرداخت.
وی در ابتدا با تبیین کلمه «مجاز» عنوان کرد: مجاز بر وزن مفعل از جاز الشیئ به معنای تجاوز و تعدی گرفته شده است. یعنی چیزی که از اصل خویش عدول نماید یا از مکانی که ابتدا داشته برگذرد. مجاز نقطه مقابل حقیقت نیست بلکه مجاز از معنای اول خود بر می گذرد. شاید در این برگذشتن استعلا وجود داشته باشد نه تنزل. مگر در عالم رسانه واقعیت بسط و امتداد نمی باید؟ مگر این خود نوعی استعلا نیست؟ البته به شرطی که مجاز از حقیقت ابتدایی خود جدا نشود و همچنان نسبتی با آن داشته باشد.
رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران افزود: در هنر با کمک قوه تخیل، حقیقت را عریان تر و شیدا تر و شیوا تر می توانیم عرضه کنیم. این تنزل حقیقت توسط خیال را بعضی مجاز می نامند اما عارفان طیران می نامند. همچنان که حافظ گفت:
ما در پیاله عکس رخ یار دیده ایم                 ای بی خبر ز لذت شرب مدام ما
بعضی به این عکس می نگرند و در همان متوقف می مانند. اما عارفان به شهود جمال یار می رسند. این بحث نمی تواند مجاز باشد. عرفا رنگ را محصول تجزیه نور نمی دانند بلکه رنگ، نورِ متجسّد است و نور، رنگِ مجرد. یعنی تمایزی میان صورت و سیرت نیست. به همین خاطر است که در گنبد اما رضا (ع) رنگ طلا دارید با آن که در فقه می دانید چه برخوردی با طلا شد.
دکتر بلخاری افزود: میان مجاز و محسوس و حقیقت و معقول نسبت وجود دارد و این نسبت یکتایی است. در عرفان به تقابل ظاهر و باطن قائل نیستیم. اگر ظاهر نقطه مقابل خدا بود در خدا جمع نمی شد. هو الظاهر و الباطن. در هنر و عرفان حقیقت را در این فضا تجلی می دهیم تا مخاطب را به یاد نیستان دور افتاده خود بیفتد. مثلاً درباره موسیقی گفته اند:
بس حکیمان گفته اند این لحن ها                   از دوار چرخ بگرفتیم ما
مجاز قنطره (پل) حقیقت است. دنیای مجازی بسط حقیقت است. تصور کنید همین الان صدای من را تمام جهان بشنوند. آیا این بد است؟ مشکل اساسی درباره استفاده از فضای مجازی و در کل تکنولوژی از انسان است و این ربطی به جهان مجازی ندارد. انسان است که فضای مجازی را به لجن می کشد. باید روی انسان کار کرد. آیا بس نیست دشنام هایی که به تکنولوژی می دهیم؟
استاد فلسفه هنر در ادامه افزود: جورج لوکاچ بزرگ ترین جامعه شناس هنر است. لوکاچ از شیئ زدگی می گوید که در این حالت آدمی خود را سوژه نمی داند بلکه ابژه می داند. در فیلمی از چارلی چاپلین این را می بینیم که نشان می دهد انسان نیز شیئ به مانند ابزارهای تکنولوژیک شده است. لوکاچ معتقد است انسان غربی پذیرفته که عین و ابژه است و این است که در جهان اروپا انقلابی رخ نمی دهد. این را باید درمان کرد نه این که فضای مجازی را نابود کنیم. این مسأله سخت است لکن ممکن است.

گزارش از محمد بحرینی
منبع: مهر