تعامل مطلوب با محیط زیست

هادی عیدی چگینی[1]

محیط زیست به عنوان بستری که انسان در آن زندگی کرده، با آن تعامل داشته و از آن بهره‌مند می‌شود، جایگاه مهمی در زندگی انسان دارد. در جهان‌بینی اسلامی رابطه انسان با دیگر موجودات (محیط پیرامون او) پس از رابطه انسان با خداوند و رابطه انسان با خود و هم‌نوعان خود، به معنای تبیین نوع عملکرد درست انسان در مواجهه با دیگر موجودات و جهان پیرامون اوست. هم‌چنان که آدمی در مواجهه با خداوند و خود (انسان) نیازمند برنامه‌ای دقیق و هدف‌مند است، در مورد تعامل سازنده، درست و دقیق با دیگر موجودات عالم نیز نیازمند برنامه می‌باشد.

دین مبین اسلام با ارائه الگوهای عملی برای افراد  مجموعه‌ای از شیوه‌های عملکرد را برای انسان ارائه داده است که بر اساس آن نه فقط روابط متقابل افراد مشخص شده است، بلکه الگوهای متعددی را در مورد رابطه انسان با گیاهان، زمین و آب وبه طور کلی محیط زیست، همچنین چگونگی بهره‌برداری از آن‌ها و میزان آن را نیز مشخص نموده است.

در گذشته به دلیل مواجهه بیشتر انسان‌ها با طبیعت و عناصر متنوع و متعدد آن، دستورات، احکام و  راهکارهای  اسلامی در مورد تعامل با طبیعت، به شکل ملموس‌تری مورد توجه و کاربرد قرار گرفته و لذا جامعه به دلیل ابتلا به این مباحث، آگاهی بیشتری نسبت به این دستورات دارا بود. اما با گذشت زمان و گسترش فرهنگ شهرنشینی از یک‌ سو و فاصله گرفتن افراد از مقوله تعامل با طبیعت و چرخش به سوی اندیشه مصرف‌گرایی و تجمل‌گرایی سبب شد تا جامعه دینی نیز اهمیت طبیعت را به فراموشی سپرده و به تخریب و سوء استفاده از طبیعت بپردازد.

با بروز چالش‌های زیست‌محیطی و سرایت مستقیم آن‌ها به زندگی انسان، نیاز به بازگشت به منابع غنی دینی و استخراج الگوی عمل صحیح انسان در مواجهه با طبیعت امری اجتناب ناپذیر است. نظام  اسلامی با بهره‌گیری از کلام الهی، هم‌چنین احادیث پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) الگویی فقهی، اخلاقی و حقوقی برای عملکرد انسان در تمامی حوزه‌ها فراهم نموده است. البته استخراج این الگوی عمل، قدم اول بازسازی جامعه دینی در راستای تبیین الگوهای اسلامی است. زیرا قدم اصلی شیوه انتقال و مجرای انتقال و معرفی این الگو به جامعه است.

در این میان، قوی‌ترین مجرای ارتباطی در انتقال معنا و فرهنگ و عمده‌ترین شیوه و عامل آموزشی در جامعه، رسانه‌های جمعی می‌باشند. رسانه بیشترین جایگاه را در خانواده داراست و در ایجاد یا بازسازی شیوه‌های عمل و معرفی یا ارائه الگو نقش بسزایی دارد. رسانه اولین مجرای عمده در انتقال فرهنگ و تأثیرگذارترین عنصر در اصلاح و هدایت جامعه است. اخذ رویکرد  اسلام در مواجهه با محیط زیست به معنای تهیه یک الگوی عملی در حوزه رفتارشناسی است تا از طریق ان نوع خاصی از عملکرد صحیح بدست آید. پس از آن باید این الگو از مجرای رسانه به مخاطب عام منتقل شود.

هدف ما از پرداختن به این حوزه آسیب‌شناسی و اصلاح عملکرد مردم در مواجهه با محیط زیست می‌باشد و این امر از طریق ارائه الگویی از تعامل مطلوب با محیط زیست در تعالیم و دستورات اسلامی محقق خواهد شد. از طرف دیگر، بهترین راه برای انتقال این الگو به مردم از طریق رسانه‌های جمعی خواهد بود. در نتیجه عملکرد این حوزه هم جهت‌دهی به عملکرد مردم خواهد بود و هم به خروجی رسانه که در جهت فرهنگ‌سازی و تقویت فرهنگ اسلامی در جامعه است، کمک خواهد نمود.

بر این اساس در راستای تحقق اقدامات راهبردی یاد شده و ارائه و اصلاح عملکرد مردم در مواجهه با مسأله مهم محیط زیست و بر آورده سازی اهداف و سیاست‌های کلان پایگاه اطلاع رسانی اسوگی موضوعات  مهم و کاربردی در حیطه محیط زیست استخراج و در اختیار مخاطبین قرار خواهد داده شد .