به گزارش ثریا - در سال‌های اخیر، تولید کاغذ ایرانی به یکی از مباحث کلیدی در صنعت نشر و اقتصاد کشور تبدیل شده است. کاغذ، به‌عنوان یکی از ارکان اصلی صنعت نشر و بسته‌بندی، نقشی حیاتی در اقتصاد و فرهنگ هر کشور دارد. وابستگی به واردات کاغذ همواره چالشی مهم بوده که بر قیمت‌گذاری، دسترسی ناشران و حتی سیاست‌های فرهنگی اثر گذاشته است. در گفت‌وگوی اختصاصی با علی‌اکبر تورانیان، مدیر انتشارات شهرآب، به بررسی روند تولید داخلی کاغذ، موانع موجود، و نقش دولت سیزدهم در تلاش برای خودکفایی این صنعت و چالش‌های جدی، ازجمله نفوذ مافیای کاغذ و واردات گسترده پرداخته‌ایم که در ادامه می‌خوانید؛آقای تورانیان، شما به عنوان ناشر ضرورت تولید کاغذ ایرانی را چه قدر می‌دانید؟صحبت‌های خودم را با یک سؤال آغاز می‌کنم؛ اگر امروز ما در صنایع دفاعی‌مان پیشرفت نداشتیم، می‌توانستیم مدعی امنیت در کشور باشیم؟ در زمان دفاع مقدس، ملت ما حتی سیم خاردار هم از خارج وارد می‌کرد؛ اما حالا به جایی رسیده‌ایم که صاحب پیشرفته‌ترین تکنولوژی‌های صنایع دفاعی هستیم. در حوزه کاغذ هم همین مسئله حاکم است. با وجود این تحریم‌های فلج‌کننده اگر ما در این حوزه حرکت نکنیم، این وابستگی ما را دچار چالش می‌کند. این یک نیاز مبرم است که ما به بحث خودکفایی کاغذ توجه ویژه کنیم و بتوانیم این بحث راهبردی را با موفقیت پیش ببریم.هرچند که نظرم این است که در دولت سیزدهم، شهید رئیسی، توجه جدی به این مسئله داشتند. تلاش‌های زیادی هم صورت گرفت تا خودکفایی کاغذ به نتیجه برسد و ما به‌طور عملی در آستانه جشن خودکفایی کاغذ بودیم؛

اما متأسفانه حادثه شهادت ایشان اتفاق افتاد و با تغییر این دولت، با اینکه این موضوع دغدغه مقام معظم رهبری و همه اهالی فرهنگ و صنعت کاغذ کشور بود، جشن خودکفایی کاغذ به جشن واردات کاغذ تبدیل شد و این جای تأسف است.مقام معظم رهبری در سال ۹۱ به بحث تولید کاغذ و بحث خودکفایی کاغذ اشاره کردند و از مسئولان خواستند که این کار انجام شود. حتی در سال ۹۸ در نمایشگاه بین‌المللی کتاب از شخص آقای دکتر صالحی که آن زمان هم وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی بودند به‌صراحت خواستند که این بحث را دنبال کنند.مافیای کاغذ سال‌ها با توجیهات غیرمنطقی، مانند کمبود امکانات و جنگل، تلاش کرده‌اند تا ما به واردات کاغذ وابسته باقی بمانیم و امروز با گذشت ۴۵ سال از انقلاب اسلامی، هنوز در این حوزه وابسته‌ایم.خودکفایی کاغذ مسئله‌ای عملی است. دولت سیزدهم پیگیری بسیار خوبی کرد و به آستانه خودکفایی کاغذ رسید و حتی ۴۵ هزار تن کاغذ وزارت آموزش و پرورش را که یکی از مراکز بسیار مهم و یکی از مصرف‌کنندگان اصلی کاغذ در کشور است نیز تأمین کرد. این موقعیت و افتخار بزرگی بود که کارخانه‌ای مثل کاغذ مازندران که عملاً یک‌نهم این تولید در سال را داشت، با حمایت مسئولان به جایی رسید که ۴۵ هزار تن کاغذ و بیش از آن را تولید کرد و کاغذ کتاب‌های درسی که تیراژی بالغ بر ۱۵۰ میلیون داشت، بدون وابستگی به واردات تأمین شد.البته فقط کارخانه کاغذ مازندران نبود. با مدیرعامل کارخانه زاگرس فارس هم صحبت کردم و همه حرفش این بود که اگر نیاز او در تسهیلات و امکانات برطرف شده و حمایت شود، ظرفیت تولید تا ۸۰ هزار تن کاغذ را هم دارد؛ کاغذی که به جای چوب از کاغذهای باطله تولید می‌شود.

این کارخانه تا مراحل نهایی بهره‌برداری هم پیش رفت؛ اما متأسفانه بعد از شهادت شهید رئیسی به حال خودش رها شد. در کنار کارخانه مازندران و زاگرس فارس، آماری هم از کارخانه سبز خوزستان به دستمان رسیده بود که قابلیت تأمین ۲۰۰ هزار تن کاغذ را داشت. آیا با علم به همه این آمار، نیازی به کاغذ خارجی داریم؟ آیا نباید ضرورت این خودکفایی را درک کنیم؟ آیا نباید به اینکه در کشور ما این امکانات و ظرفیت وجود دارد و می‌توانیم در این جنگ اقتصادی سربلند باشیم و بدون اینکه نیاز به خارج داشته باشیم، افتخار کنیم؟ بحث مافیای کاغذ به بحث تولید غالب شده است و این کار را از مسیر اصلی خود خارج کرده‌اند و از این بابت خیلی متاسفم. من سکوت بسیار غم‌انگیزی را از سمت مسئولان در این قضیه می‌بینم.زمانی که برای خرید کاغذ به هند رفته بودم، با پیشنهادهای عجیبی مواجه شدم و زمانی که دیدم برای شخصی مثل من که یک مأمور ساده خرید هستم، چنین پیشنهادهای مالی مطرح است، برداشت کردم که قطعاً چندین برابر این سود در جیب کسانی خواهد رفت که در رأس واردات حضور دارند. با توجه به اظهارات و مواضع دولتمردان فعلی، چه در وزارت ارشاد و چه در وزارت صمت و آموزش و پرورش درباره کاغذ ایرانی، احساس می‌شود که احتمالا درِ واردات بی‌رویه کاغذ باز شده و خودکفایی در کاغذ با چالش مواجه خواهد شد. نظر شما در این خصوص چیست؟همان‌طور که گفتم، سکوت غم‌انگیزی بین مسئولان حکمفرماست و کسی پاسخگو نیست و این یک بحث فنی است که باید بررسی شود. بعد از شهادت دکتر رئیسی و با روی کار آمدن دولت چهاردهم، دفتر سلولزی وزارت صمت منحل شد؛ اما هیچ‌کس این موضوع را پیگیری نکرده است.

آیا نباید چنین اقدامی از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی پیگیری می‌شد؟ با نظر به صحبت‌های رئیس‌جمهور پزشکیان که بر توسعه کشور و کارشناسی شدن کارها تأکید می‌کردند، واقعاً این سکوت توجیه‌پذیر نیست. باید جلساتی با حضور فرهیختگان و نخبگان و کارشناسان برگزار شود.طبق اطلاعاتی که دارم، بیش از ۲۵۰هزار تن برای واردات کاغذ ثبت سفارش شده است. واقعاً نیاز کاغذی کشور در این حوزه چقدر است؟ بیشتر از ۱۵۰ هزار تن؟ این واقعاً معقول نیست.به نظر من در مسئله تولید کاغذ که موجب استفاده از نیروی کار ایرانی و خارج نشدن ارز از کشور و در نهایت توسعه کشور می‌شود، عدالت قربانی شده است. اگر تمام تمرکزمان بر نظرات مقام معظم رهبری و دغدغه‌های ایشان باشد، می‌بینیم که ایشان فعل «باید» را در بحث خودکفایی کاغذ در حضور خود آقای دکتر صالحی، وزیر محترم ارشاد، به کار برده‌اند. صداوسیما باید به این مسئله بپردازد. معتقدم که یک جریان نفوذ و مافیا بر این قضیه حاکم است که تولید را به انفعال کشیده است.کشور ما ظرفیتی بسیار قوی دارد. مدیر کارخانه فارس در صحبت‌هایش با ما اظهار کرد که ظرفیت استخدام ششصد دانشجوی فارغ‌التحصیل رشته شیمی را دارد که این نمونه اشتغال‌زایی برای کشور است. پس ببینید امکانات برای کار نیروی فنی ما در کشور وجود دارد؛ اما مدیریت و اراده برای حفظ این سرمایه وجود ندارد. این خیلی بحث مهمی است. مسئله کاغذ، مسئله فرهنگ است. از دیدگاه من مسئولیت مستقیم وزارت ارشاد پیگیری این کارهاست. این‌ها صنایع مملکت هستند و به حمایت نیاز دارند؛ همان‌طور که شهید رئیسی با حمایت توانست با آن سرعت به خودکفایی کاغذ برسد.

نکته خیلی مهم در همین خصوص، وجود جریان‌هایی است که در حوزه جنگ روانی مردم ایران کار می‌کنند و هر کار مثبتی که انجام بدهیم، با ایجاد حس ناامیدی در ذهن مردم تفکرات را به سویی می‌برند که تهیه کاغذ از خارج راحت‌تر و به‌صرفه‌تر است؛ درصورتی‌که این‌طور نیست. ما اگر با همین دیدگاه در بحث دفاعی هم می‌خواستیم پیش برویم، به این حد از پیشرفت نمی‌رسیدیم. ما باید در بحث کاغذ نیز به خودکفایی برسیم. طبیعتاً روز اول، کاغذ ما نمی‌تواند با کاغذ اندونزی و آلمان و... رقابت کند؛ اما حداقل می‌تواند نیاز کشور ما را در آموزش و پرورش تأمین کند. این مسئله نیاز به فرهنگ‌سازی دارد و ما کوتاهی کردیم. چهل سال پیش کاغذی که کارخانه پارس تولید می‌کرد استاندارد نبود؛ اما امروز وضعیت متفاوت است. اگر از کارخانه‌ها حمایت شود، کیفیت هم افزایش می‌یابد. دشمن مدام ما را از هر چیزی ناامید می‌کند و یکی از این مسائل هم بحث خودکفایی کاغذ است.باید برنامه‌ریزی و تدبیر کنیم. بخشی از کتب هستند که نیازمند کاغذ مرغوب‌اند و بحثشان جداست؛ اما در تولید مابقی کتاب‌ها مثل کتب درسی و ... می‌شود از کیفیت حداقلی بهره برد. همه این‌ها بحث تبلیغات رسانه‌ای در راستای شعار «ما نمی‌توانیم است» که باید مقابلش ایستاد.ارزیابی شما از روند تقسیم کاغذ ایرانی بین ناشران چگونه است؟ناشران با هم یکسان نیستند و میزان آثارشان متفاوت است؛ درنتیجه کاغذ باید بر مبنای نیاز ناشر تقسیم شود. در ایام کرونا و دولت دوازدهم این اصل رعایت نشد. برخی ناشران از طریق رانت‌های اطلاعاتی و سهمیه‌های خارج از اندازه و روال معقول، کاغذ دریافت کردند که این بی‌عدالتی ایجاد کرد.

از آن زمان به‌عنوان یک دوره خیلی بد یاد می‌کنیم؛ چون بیشترِ ناشران ناراحت بودند و عده خاصی میزان بسیار بالایی کاغذ دریافت کردند. این مسئله باعث شد حتی به تعدادی از ناشران میزان حداقلی کاغذ هم نرسد و با توجه به شرایط بد کرونا حتی وضعیت برخی از نشرها به تعطیلی کشیده شد.اما در دولت سیزدهم در کنار اینکه تلاش بر این بود که کاغذ ایرانی هم بیشتر استفاده شود و بحث خودکفایی کاغذ هم مطرح بود، تلاش شد توزیع کاغذ بر حسب نیاز و تولید ناشران صورت بگیرد. از رانت توزیع کاغذ در گذشته و دولت‌های پیشین تحلیلی دارید؟معتقدم کاغذ برای کسی است که با آن کار می‌کند. کاغذ فقط باید در مسیر کتاب هزینه و مصرف بشود. به هر حال برخی سیستم‌ها هستند که از کاغذ برای پروژه‌های دیگر مثل جبران بدهی‌های پیمانکاری استفاده می‌کنند.بحث ما یک بحث کلی است. تیراژهای کتاب در حال حاضر با گذشته بسیار متفاوت است. قبلاً کتاب‌ها در تیراژ ۱۰۰۰۰ و ۵۰۰۰ و ۳۰۰۰ چاپ می‌شد؛ اما حالا تعداد کتاب‌ها در هر نوبت چاپ به ۱۰۰ و ۵۰ نسخه رسیده است. اگر طور دیگری مطرح شود، می‌شود رانت و فساد. اگر ناشری ۲۰۰ کتاب چاپ می‌کند، اما بگوید ۵۰۰۰ کتاب چاپ می‌کنم تا میزان بیشتری کاغذ دریافت کند، فساد ایجاد می‌کند.این شیوه توزیع باید منشأ و روش درستی داشته باشد. کسانی که در رأس کار قرار می‌گیرند، باید شرایط مناسبی داشته باشند و اجازه ورود به مباحثی مثل پارتی‌بازی و رانت و... را ندهند و باید نظارتی بر این روند باشد تا همه چیز به نحو مطلوب صورت بگیرد. خود وزارت ارشاد بهتر می‌تواند توزیع را انجام بدهد.

درباره هدف پیش روی تولید کاغذ ایرانی بگویید.تولید کاغذ ایرانی باید محقق شود. این امری نیست که بگوییم تمام شده است و دیگر عملیاتی نیست. در حال حاضر همه زمینه‌هایش مهیاست و فقط کارخانه‌ها باید به‌روز و حمایت شوند. مسئله تولید کاغذ که از مسئله هسته‌ای و ساخت موشک و امثالهم سخت‌تر نیست. اگر کارخانه‌ها حمایت شوند و تسهیلات در اختیارشان قرار بگیرد، این امر محقق خواهد شد. ما می‌توانیم با استفاده از ظرفیت نخبگانی کشور به کیفیت مطلوب هم برسیم.بنابراین ما باید کارخانه‌هایمان را تأمین کنیم و امکانات و تسهیلات در اختیارشان قرار بدهیم تا به تولید دست پیدا کنیم. باید شروع کنیم و بعد عیب‌یابی صورت بگیرد و ضعف‌ها بررسی و سپس اصلاح شود. مثلاً کارخانه بازار می‌خواهد، پس ما باید بازار داخلی را تأمین کنیم و اگر کیفیتش رو به بهبود باشد، باید برای صادرات هم برنامه‌ریزی صورت بگیرد.آینده کاغذ ایرانی از دیدگاه من بسیار روشن است؛ اما به شرطی که بخواهیم و مسئولان نیز اراده داشته باشند. ما اگر این قضیه را دنبال کنیم، چیزی نسبت به کالای خارجی کم نداریم و می‌توانیم ضعف‌های آن را برطرف کنیم و علاوه‌بر تولید برای مصرف داخل، می‌توانیم یکی از صادرکنندگان کاغذ نیز باشیم.در حال حاضر با ده‌ها ماده متنوع اولیه مثل کاغذهای باطله، سنگ آهک و ... می‌توان به بحث تولید کاغذ ورود کرد و بهانه‌هایی مثل نبود چوب و آب و ... را نیز سرکوب کرد.مسئله کاغذ امروز باید به حالت اورژانسی مطرح شود. به نظر من یکی از بسترهایی که می‌تواند شروع‌کننده این جریان باشد، رسانه است که باید جامعه را بیدار کرده و مردم را برای تولید کاغذ و خودکفایی در این خصوص مطالبه‌گر کند.

متأسفانه ما داریم همه تکنولوژی‌های روز دنیا را پس می‌زنیم و این قصور واقعاً از مسئولان ما قابل قبول نیست. به همین دلیل من با صدای رسا اعلام می‌کنم که کمیسیون فرهنگی مجلس باید وارد صحنه شود و در بحث تولید کاغذ مطالبه داشته باشد.صداوسیما باید به عنوان یک رسانه خبرسازی کند. وزارت صمت، وزارت آموزش و پرورش، وزارت نفت و ... همه باید دست به دست هم بدهند و رأس همه این‌ها خود وزارت ارشاد است و این کار را دنبال کنند. به نظر شما توزیع کاغذ ایرانی به تثبیت قیمت کاغذ کمک می‌کند؟ چگونه؟باید بدانیم که در قیمت کاغذ و تثبیت آن، کاغذ تنها یک فاکتور است و ده‌ها فاکتور دیگر نیز در آن نقش دارند؛ مثل چاپخانه‌ها و مواد اولیه چاپ از جمله مرکب، ورقه‌های زینک، قطعات، دستمزدها، سرویس دستگاه‌ها و... .ما حتی ظرفیت تولید زینک را هم داریم؛ اما متأسفانه حتی در آن هم کوتاهی کردیم. ما کارخانه‌های زینک‌سازی را رها کردیم و افتخار می‌کنیم که زینک را از چین و ترکیه وارد می‌کنیم و این درد است. وقتی می‌شود با یک حمایت همه‌چیز برای تولید مهیا شود، چرا کوتاهی صورت می‌گیرد؟طبیعی است که افزایش بی‌حساب‌کتاب قیمت ارز بر قیمت کاغذ و تثبیت آن تأثیر سوء داشته باشد. با این بحث واردات و نوسانات دلار، قیمت چاپخانه متغیر است. قیمت کتاب امروز با یک ماه دیگر حداقل ۵۰ درصد متفاوت است. این‌ها به دلیل همان وابستگی است. پس عملاً چرخه نشر رو به تعطیلی خواهد رفت.ما که نمی‌توانیم و نمی‌خواهیم کاغذ ایرانی را در یک شب به عرش برسانیم. باید شروع کنیم و پیش برویم تا به مرور ایراداتش را متوجه شویم و به اصلاح برسیم و در این مسیر برای رسیدن به استقلال و خودکفایی کشور، همه ما از مصرف‌کننده تا دولت، باید کمک کنیم.

تا وقتی واردات به‌وفور صورت بگیرد و بازار از کاغذ وارداتی اشباع باشد، تولیدکننده ناامید خواهد شد؛ چراکه بازاری برای فروش ندارد و ورشکست می‌شود.

منبع : کتاب و ادبیات