به گزارش ثریا امروز، هفتم ذی‌الحجه، مصادف با سالروز شهادت جانسوز امام محمد باقر (ع)، پنجمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت است. ایشان که به «باقرالعلوم» (شکافنده علوم) شهرت دارند، نقشی بی‌بدیل در ترویج و گسترش معارف و علوم اسلامی ایفا کردند و به حق می‌توان ایشان را پرچمدار علوم اهل بیت (ع) دانست.

دانش گسترده امام محمد باقر (ع) چنان بود که گروه کثیری از تابعان، بزرگان و دانشمندان جهان اسلام، اعم از شیعه و اهل سنت، از محضر پرفیض ایشان بهره‌مند شده و به شاگردی‌شان افتخار می‌کردند. عبدالله بن عطاء مکی در این باره روایت می‌کند: «هرگز ندیدم دانشمندان نزد کسی آن قدر احساس کوچکی کنند که نزد محمد بن علی بن الحسین (ع) چنین بودند. من مشاهده کردم حَکَم بن عُتَیبه با وجود بزرگی‌اش، نزد او به سان کودکی در برابر آموزگار بود.»

به مناسبت سالروز شهادت امام باقر (ع)، حجت الاسلام امیر علی حسنلو، استاد حوزه و مدیر گروه تاریخ و سیره مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه‌های علمیه، در گفتگویی به تبیین ابعاد شخصیتی و سیره علمی آن حضرت پرداخته است.

ارتباط تنگاتنگ با مردم، راهبرد امام باقر (ع) برای اصلاح جامعه

حجت الاسلام حسنلو در پاسخ به چرایی اهتمام ویژه امام باقر (ع) به ارتباط نزدیک با مردم اظهار داشت: «همه معصومان (ع) وظیفه الهی هدایت و ارشاد مردم را بر عهده داشتند. لذا، ارتباط گسترده مردم با امام و امام با مردم، یکی از روش‌های اساسی اصلاح و تربیت به شمار می‌رفت.»

ایشان افزود: «امام باقر (ع) با درک عمیق از جایگاه مرجعیت علمی و فرهنگی خویش، روش آموزش عمومی به مردم را در مسجد بنیان نهاد. اینگونه هم با آحاد مردم در ارتباط مستقیم بود و هم به تعلیم عموم می‌پرداخت و تمام همت ایشان، اصلاح جامعه و مردم بود.»

این استاد حوزه تأکید کرد: «یک روش مهم و استراتژی امام باقر (ع) در این دوره، که برای ما درس‌آموز است، ارتباط با دانشمندان و نخبگان جامعه بود. به همین دلیل در کرسی درس حضرت، نمایندگان همه فرق اسلامی و بسیاری از دانشمندان از طوایف گوناگون شرکت می‌کردند. مرجعیت علمی امام باقر (ع) برای عموم فرق، از جمله علمای اهل سنت، اهل حدیث، خوارج و مرجئه، امری ثابت شده بود.»

حلقه‌های علمی امام باقر (ع)، کانون جوشش دانش برای همگان

حجت الاسلام حسنلو در خصوص چگونگی تشکیل حلقه‌های علمی برای همه دانشمندان در عصر امام باقر (ع) توضیح داد: «بله، امام باقر (ع) با حضور فعال در بین مردم، زمینه مراجعات دیگران و ارتباطات گسترده را فراهم می‌کردند. همین امر سبب شد که حلقه‌های معرفتی با دانشمندان و علما نیز شکل بگیرد و در این مراجعات، مباحث علمی تبادل شده و بر آگاهی آنان افزوده شود.»

وی ادامه داد: «امام باقر (ع) از اخبار گذشتگان و پیامبران روایت می‌فرمودند و شیعه و سنی از آن حضرت اخبار فراوانی روایت کرده‌اند. ایشان با پیروان مذاهب و آرای مختلف که به محضرشان می‌رسیدند، مناظره می‌کردند و عده زیادی از مردم، علم کلام را از مکتب باقرالعلوم آموختند. خود اهل سنت نیز این تعامل مهم و نزدیک را گزارش داده و آثار زیادی را تبیین نموده‌اند.»

مباحثات امام باقر (ع) با چندین تن از دانشمندان بزرگ اهل سنت، مانند عمرو بن عبید معتزلی و عبدالله بن نافع ازرق خارجی، و همچنین مناظره مشهور ایشان در دمشق با یکی از علمای سرشناس مسیحی که به مغلوب شدن آن عالم انجامید، نمونه‌هایی از این تبادل علمی است. منابع شیعه و سنی، ابوحنیفه را نیز از شاگردان امام باقر (ع) معرفی می‌کنند.

مقبولیت عمومی و شهرت علمی امام باقر (ع) در میان فرق اسلامی

بدون تردید، از نظر بسیاری از علمای اهل سنت، امام باقر (ع) در زمان حیات خویش از مقبولیت عمومی و شهرت فراوانی برخوردار بودند و محضر ایشان همواره از دوستدارانشان، از تمامی بلاد و سرزمین‌های اسلامی، پر بود. موقعیت علمی والای ایشان، به مثابه شخصیتی عالم و فقیه، و به‌ویژه به عنوان نماینده علوم اهل بیت (ع)، بسیاری را وامی‌داشت تا از محضر او بهره گیرند و حل اشکالات علمی و فقهی خود را از ایشان بطلبند. در این میان، اهل عراق که شیعیان بسیاری در میان آنها وجود داشت، مفتون شخصیت آن حضرت شده بودند.

خضوع دانشمندان در برابر شخصیت علمی امام باقر (ع) به حدی بود که عبدالله بن عطای مکی می‌گفت: «علما را در محضر هیچ‌کس کوچک‌تر از آنها در محضر ابوجعفر (امام باقر) ندیدم.» شهرت علمی امام چنان فراگیر بود که ابن عنبه اظهار داشته است: «ایشان واسع العلم و وافر الحلم بود» و این شهرت نه تنها در حجاز، بلکه در عراق و خراسان نیز گسترده بود، چنانکه راوی می‌گوید مردم خراسان دور ایشان حلقه زده و اشکالات علمی خود را می‌پرسیدند.

ذهبی، یکی دیگر از دانشمندان بنام اهل سنت، درباره امام باقر (ع) می‌نویسد: «ایشان از کسانی بود که بین علم و عمل و بزرگواری و شرف و وثاقت و متانت جمع کرده و اهلیت برای خلافت داشت.» استاد ابو زهره نیز درباره مرجعیت عام امام باقر (ع) می‌نویسد که علمای تمام بلاد اسلام از هر سو به محضر او می‌شتافتند و از علوم بی‌پایانش بهره‌ها می‌گرفتند. داشتن ارتباط عمیق و عاطفی با مردم و جامعه، درس امام باقر (ع) برای امروز مسئولان و نخبگان است.

سیره علمی امام باقر (ع)، درسی برای امروز

حجت الاسلام حسنلو در پایان، با اشاره به درس‌های سیره علمی امام باقر (ع) برای دوران معاصر گفت: «با توجه به سیره و روش همه اهل بیت (ع) به‌ویژه امام باقر (ع)، شایسته است مسئولان فرهنگی، دانشمندان و علما، اعم از حوزویان و دانشگاهیان، به رسالت خود عمل کرده و با مردم، خصوصاً جوانان، از طریق حلقه‌های مختلف علمی، معرفتی، فرهنگی و هیئات مذهبی ارتباط برقرار نمایند. اگر در این زمینه کوتاهی شود، جوانان از دست رفته‌اند.»

وی افزود: «امام باقر (ع) و همه ائمه (ع) و علمای بزرگ، با توجه به شرایط زمان خود و با استفاده از امکانات موجود، با مردم مرتبط بودند، جامعه را اصلاح می‌نمودند و به تربیت نخبگان می‌پرداختند. نخبگان سیاسی و فرهنگی جامعه امروز نیز بایسته است از ثروت‌اندوزی پرهیز نموده و از ثروت و دارایی خود در راه اعتلای فرهنگی و کاستن از آسیب‌های جامعه و آلام مردم بهره‌مند شوند، نه اینکه با انباشت آن، زمینه فساد و تباهی خود و دیگران را فراهم نمایند. نگاه به جامعه باید با ارتباط مؤثر و مناسب، و با عواطف انسانی، مهر و مودت و الفت همراه باشد و نخبگان فرهنگی، ارتباطی عمیق و عاطفی با بدنه جامعه داشته باشند.»