به گزارش ثریا بسیاری از افراد جامعه نمی‌دانند کارکرد سازمان‌های عریض و طویلی که پسوند ملی را پشت نام خود دارند چیست، یا اساساً اهمیت این نهادها در چیست. در این گفتگو برآنیم تا روشن کنیم ذیل هر عنوان بزرگ ملی، به ویژه سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران، معاونت‌ها و زیرمجموعه‌هایی وجود دارند که هر کدام فعالیت‌های مشخصی انجام می‌دهند و تداوم و عملکرد صحیح آن‌ها تا چه اندازه در رسیدن به اهداف سازمان اهمیت دارند. برای معرفی این بخش‌ها و جلوگیری از سوءبرداشت‌ها، با سید محمود سادات، دانش‌آموخته رشته تاریخ و معاون پژوهش و منابع دیجیتالِ سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران به گفتگو نشستیم:

* ابتدا توضیحی کلی دربارۀ معاونت و اهمیت آن ارائه دهید. معمولاً سؤال اول من این است که اگر معاونت شما وجود نداشت چه اتفاقی می‌افتاد؟

کتابخانه ملی ایران دارای بخش‌های مختلفی است؛ از جمله معاونت اسناد، معاونت کتابخانه، معاونت توسعه منابع و همچنین معاونت پژوهش و منابع دیجیتال. این ساختار در پی تغییراتی که در سال ۱۳۹۶ ایجاد شد؛ شکل گرفت و معاونت پژوهش و منابع دیجیتال با این نام تأسیس شد.

طبق اساسنامه سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران که در مجلس تصویب شده، این سازمان یک مؤسسه آموزشی، پژوهشی و خدماتی محسوب می‌شود. بنابراین وقتی نهادی ماهیت علمی و پژوهشی داشته باشد، طبیعتاً باید محلی برای تمرکز و سامان‌دهی فعالیت‌های پژوهشی وجود داشته باشد.

باید عرض کنم که کتابخانه ملی در سال ۱۳۸۱ با سازمان اسناد ملی ایران ادغام شد و سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران شکل گرفت. سازمان اسناد ملی پیش از ادغام، برای علمی‌تر کردن فرایندهای مربوط به آرشیو و کار روی اسناد و مدارک آرشیوی، از وزارت علوم مجوز تأسیس پژوهشکده‌ای به نام «پژوهشکده اسناد» گرفته بود؛ پژوهشکده‌ای که نمونۀ مشابه آن در کشور نداریم و در نوع خود یگانه است. از سوی دیگر، در کتابخانۀ ملی پیش از ادغام نیز مرکزی به نام «مرکز خدمات کتابداری» وجود داشت که فعالیت‌های علمی در حوزۀ کتابداری انجام می‌داد. زمانی که این دو نهاد با یکدیگر ادغام شدند، این پرسش مطرح شد که با نیروهای علمی موجود چه باید کرد؟ در آن زمان پژوهشکده اسناد، هیئت علمی نداشت، اما پژوهشگران برجسته‌ای با آن همکاری می‌کردند.

به همین دلیل تصمیم گرفته شد معاونت پژوهش ایجاد شود تا فعالیت‌های علمی مربوط به کتابخانه و آرشیو در یک ساختار منسجم متمرکز شود؛ به این معنا که هم پژوهش‌های مورد نیاز انجام شود و هم پشتوانه علمی برای فرایندهای اجرایی کتابخانه و آرشیو فراهم گردد.

* یعنی در واقع پشتوانه علمی متمرکز برای سازمان فراهم می‌شود؟

بله. برای مثال ممکن است در بخشی از سازمان کار اجرایی انجام شود، اما آن بخش برای پیشبرد کار خود نیاز به یک پژوهش داشته باشد. در چنین حالتی آن پروژه پژوهشی به معاونت پژوهش سفارش داده می‌شود و اعضای هیئت علمی آن را در قالب یک طرح پژوهشی ـ مثلاً در مدت یک سال ـ انجام می‌دهند و به نتیجه می‌رسانند.

در حال حاضر که به سال ۱۴۰۵ رسیده‌ایم، معاونت پژوهش و منابع دیجیتال دو بخش هیئت علمی دارد. بخش اول آن پژوهشکده اسناد است که سه گروه پژوهشی در آن فعالیت می‌کنند:

گروه اول «تحقیقات تاریخ معاصر ایران و تاریخ شفاهی» است که بر روی اسناد و مدارک آرشیوی کار می‌کند. حاصل این فعالیت‌ها یا پژوهش‌های تاریخی مبتنی بر اسناد است یا مصاحبه با کنشگران و شاهدان عینی رویدادهای گذشته که به تولید آثار تاریخ شفاهی منجر می‌شود.

گروه دوم تحقیقات آرشیوی است. این گروه روی فرایندهای آرشیوی و استانداردهای آرشیوی که در جهان وجود دارد کار پژوهشی انجام می‌دهد.

گروه سوم نیز در حوزۀ حفاظت و نگهداری فعالیت می‌کند. اعضای این گروه معمولاً دارای دکترای مرمت هستند و در زمینۀ حفاظت و نگهداری اسناد و میراث مکتوب پژوهش انجام می‌دهند. البته در سازمان، ادارۀ کل حفاظت و مرمت هم وجود دارد که کار اجرایی انجام می‌دهد و گروه سوم در واقع دستیار پژوهشی آن بخش محسوب می‌شود.

* فعالیت‌های این بخش‌ها چگونه نشان داده می‌شود؟

پژوهشکده اسناد از گذشته مجله‌ای به نام «گنجینۀ اسناد» داشته که از سال ۱۳۷۰ منتشر می‌شود و اکنون بیش از ۳۵ سال سابقه دارد. از سال ۱۳۸۵ تاکنون مسئولیت دبیر اجرایی این مجله با من بوده است. سردبیر مجله آقای دکتر سعید رضایی شریف‌آبادی، استاد دانشگاه الزهرا و از بنیان‌گذاران دانش آرشیو در ایران هستند. این مجله ابتدا علمی-ترویجی بود و سپس درجۀ علمی-پژوهشی گرفت و همچنان منتشر می‌شود.

سپس در سال ۱۳۸۹ دو مجلۀ دیگر برای سازمان طراحی کردم: یکی «تاریخ شفاهی» و دیگری «آرشیو ملی».

مجله «تاریخ شفاهی» با سردبیری آقای دکتر مرتضی نورایی، استاد دانشگاه اصفهان، منتشر می‌شود. ایشان از چهره‌های برجسته حوزه تاریخ شفاهی در ایران هستند و نقش مهمی در شکل‌گیری علمی این حوزه داشته‌اند.

مجله دیگر «مطالعات آرشیوی» است که کارکردی شبیه مجله اسناد قدیم دارد. در این مجله مقالاتی در حوزه تاریخ، مطالعات آرشیوی و حفاظت و نگهداری منتشر می‌شود؛ حتی گاهی گزارش‌ها یا بازخوانی اسناد جالب نیز در آن چاپ می‌شود.

* فرمودید دو بخش هیئت علمی داریم؛ یک بخش مربوط به اسناد بود. بخش دوم چه حوزه‌ای را در بر می‌گیرد؟

بخش دوم مربوط به حوزه کتابخانه است. اعضای این بخش معمولاً در رشتۀ علم اطلاعات و دانش‌شناسی تحصیل کرده‌اند. پژوهشکده اسناد در ساختمان گنجینه اسناد مستقر است، در ساختمان کتابخانه ملی نیز سه گروه داریم: گروه مدیریت اطلاعات و سازماندهی دانش؛ گروه علم داده و هوش مصنوعی و گروه مطالعات ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی که زیر نظر اداره کل آموزش و پژوهش فعالیت می‌کنند.

این گروه‌ها خدمات پژوهشی به معاونت کتابخانه ارائه می‌دهند؛ همان‌طور که پژوهشکده اسناد به معاونت اسناد خدمات پژوهشی می‌دهد. همچنین به علت وجود تالار ایران‌شناسی و منابع گسترده در این حوزه، از گذشته گروه مطالعات ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی نیز در اینجا شکل گرفته است.

در کتابخانه ملی ایران همچنین مجله‌ای به نام «فصلنامه کتاب» منتشر می‌شد که از حدود سال ۱۳۷۰ آغاز شده و از قدیمی‌ترین نشریات حوزه کتابداری در ایران است. اکنون این مجله با نام «مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات» منتشر می‌شود؛ نامی که مطابق ضوابط جدید وزارت علوم تغییر کرده است.

* بپردازیم به بخش دوم نام معاونت شما.

بخش دوم عنوان این معاونت «منابع دیجیتال» است. با توجه به اینکه امروزه بسیاری از منابع علمی به سمت دیجیتال شدن حرکت کرده‌اند، لازم بود در سازمان اسناد و کتابخانه ملی نیز فرایندی برای مدیریت منابع دیجیتال تعریف شود؛ از زمانی که این منابع وارد سازمان می‌شوند تا زمانی که در کتابخانه دیجیتال در اختیار کاربران قرار می‌گیرند.

این فرایند مشابه همان کاری است که در حوزه منابع فیزیکی انجام می‌شود. در معاونت کتابخانه، کتاب‌ها دریافت و فراهم‌آوری می‌شوند، سپس پردازش شده و در مخازن قرار می‌گیرند و اطلاع‌رسانی می‌شوند. در حوزۀ دیجیتال نیز همین فرایند وجود دارد.

در این بخش اداره‌ای به نام «دفتر شناسایی و فراهم‌آوری منابع دیجیتال» داریم که منابع دیجیتال را دریافت می‌کند. این منابع یا باید دیجیتال‌سازی شوند، مانند کتاب‌ها، روزنامه‌ها، مجلات قدیمی و اسناد؛ یا از ابتدا «دیجیتال‌زاد» هستند. پس از آن این منابع به ادارۀ کل پردازش منابع و فناوری‌های دیجیتال ارسال می‌شوند که معادل پردازش در کتابخانه است. در نهایت منابع در کتابخانۀ دیجیتال سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران قرار می‌گیرند و کاربران می‌توانند از آن‌ها استفاده کنند.

* افراد چگونه می‌توانند از این منابع استفاده کنند؟

اگر فردی خارج از کتابخانه بخواهد از این منابع استفاده کند، کافی است عضو کتابخانه ملی باشد. شمارۀ عضویت او به عنوان نام کاربری و شماره ملی‌اش به عنوان رمز عبور عمل می‌کند و می‌تواند وارد سامانه شده و از منابع دیجیتال استفاده کند.

در این بخش گروه‌های مختلفی نیز فعالیت دارند و برخی از همکاران روی کاربردهای هوش مصنوعی کار می‌کنند. این فناوری می‌تواند بسیاری از فرایندها را خودکار کند و کار را برای همکاران آسان‌تر سازد.

* در این زمینه، از هوش مصنوعی و دیگر تکنولوژی های روز چه استفاده‌هایی می‌کنید؟

هوش مصنوعی سرعت کار را بیشتر می‌کند؛ برای مثال در گذشته برای پایان‌نامه‌ها باید اطلاعاتی مانند عنوان، نام استاد راهنما و چکیده به صورت دستی ثبت می‌شد. اکنون با استفاده از فناوری OCR و کمک هوش مصنوعی، متادیتای این اطلاعات استخراج می‌شود و کار بسیار ساده‌تر شده است. البته هنوز نیاز به کنترل انسانی وجود دارد، زیرا خط فارسی پیچیدگی‌هایی دارد؛ اما ما این فرآیند را طراحی و اجرا کردیم و کل بسته را به معاونت کتابخانه تحویل دادیم تا اجرا کنند. در واقع ما در اینجا پشتیبانی پژوهشی ارائه می‌دهیم.

منبع: مهر