به گزارش ثریا در میان سلسله جلیله عالمان، عارفان و مربیان نفوس در جهان تشیع، نام آیت‌الله ملا حسینقلی همدانی به عنوان نقطه عطف و قله‌ای رفیع در تاریخ عرفان اسلامی و اخلاق اهل‌بیتی می‌درخشد. او که بنیان‌گذار روشی نوین و جامع در سیر و سلوک توحیدی بر پایه شریعت مقدسه نبوی است، توانست مکتبی را پایه‌گذاری کند که نه تنها فقه و معارف ظاهری را با حقیقت و سلوک باطنی پیوند داد، بلکه شاگردانی برجسته و بی‌نظیر را در دامان پرورش خود تربیت نمود که هر یک به ستارگانی درخشان در آسمان معرفت تبدیل شدند. مکتب تربیتی او که به مکتب نجف یا جریان سلوکی همدانی-شوشتری شهرت یافته، مشخصه اصلی‌اش اتکای تمام‌عیار به سنت معصومین (علیهم السلام)، نفی هرگونه بدعت و صوفی‌گری افراطی، و تمرکز بر مراقبه دقیق، معرفت نفس و پایبندی کامل به احکام شرعی است.

ملا حسینقلی همدانی در سال ۱۲۳۹ هجری قمری در روستای شوئین از توابع رزن همدان در خانواده‌ای اهل تقوا و فضل دیده به جهان گشود. پدرش، رمضان‌علی، فردی پرهیزکار و علاقمند به معارف دینی بود. ملا حسینقلی از همان دوران کودکی نشانه‌های استعداد شگرف و اشتیاق وافر به تحصیل علوم دینی را از خود نشان داد و مقدمات علوم اسلامی، ادبیات عرب و مبادی فقه و اصول را در همدان فرا گرفت. وی سپس برای تکمیل تحصیلات خود به تهران مهاجرت کرد و در آنجا از محضر اساتید بزرگی همچون شیخ عبدالحسین تهرانی (معروف به شیخ العراقین) و حکیم بزرگ ملا آقا علی زنوزی بهره‌مند گردید و در حکمت و فلسفه اسلامی، منطق، و کلام به مرتبه‌ای والایی از دانش دست یافت؛ پایه‌ای قوی در علوم عقلی و نقلی که زمینه را برای ورود او به حوزه‌های عالی‌تر معرفت و اجتهاد فراهم ساخت.

علاقه وافر ملا حسینقلی به تعمیق دانش فقهی و سلوک معنوی، او را در سال ۱۲۶۹ هجری قمری به سوی حوزه علمیه نجف اشرف کشاند که در آن عصر مرکز ثقل فقه شیعه و مجمع استوانه‌های علم و فضیلت بود. او در نجف به حلقه درس خاتم‌الفقهاء و المجتهدین، شیخ مرتضی انصاری پیوست، سال‌ها در درس فقه و اصول او شرکت کرد، تقریرات درس استاد را به نگارش درآورد و خود به درجه عالی اجتهاد نائل آمد. اما فراز عطف و تحول بنیادین در زندگی روحی و معنوی ملا حسینقلی، آشنایی و مرافقت او با عالم ربانی و عارف صمدانی، آیت‌الله سید علی شوشتری بود. سید علی شوشتری که خود از مبرزترین شاگردان اخلاقی و وصی معنوی شیخ انصاری به شمار می‌رفت، ملا حسینقلی را زیر پر کشید و او را در مسیر منازل سلوک و مراقبت‌های باطنی هدایت نمود. ملا حسینقلی بیش از دو دهه از محضر سید علی شوشتری کسب فیض کرد تا آنکه خود به قله توحید عملی و مقام استادی در تربیت نفوس دست یافت و پس از درگذشت استادش، مرجعیت تربیت اخلاقی و سلوکی حوزه علمیه نجف به او سپرده شد.

مکتب سلوکی ملا حسینقلی همدانی بر اصول و ارکانی استوار است که آن را از سایر روش‌های عرفانی متمایز می‌سازد. نخستین رکن، محوریت شریعت و احکام الهی است؛ در نگاه او هیچ راهی برای وصول به مقام قرب الهی و حقیقت توحید، جز از طریق عمل دقیق و کامل به شریعت وجود ندارد و وی هرگونه ادعای طریقت یا حقیقت منهای ظاهر شریعت را انحراف و ضلالت می‌دانست. رکن دوم، رکنیّت و اهمیت مراقبه است؛ مراقبه به معنای پاسداری از دل و حضور مداوم در محضر حق‌تعالی، گوهر اصلی روش تربیتی اوست و معتقد بود که بدون مراقبه دائم، هیچ ذکر و فکری اثرگذار نخواهد بود.

رکن سوم، معرفت نفس به عنوان راه معرفت رب است که بر اساس حدیث شریف «من عرف نفسه فقد عرف ربه»، سالک باید با مجاهده با نفس، کشف عیوب درونی و پاکسازی رذائل اخلاقی، به حقیقت فقر و نیاز ذاتی خود آگاه شود تا درهای معرفت ربوبی به روی او گشوده گردد. رکن چهارم، نفی ریاضت‌های غیرشرعی و افراطی است؛ زیرا او شاگردان را از ریاضت‌های شاق و خارج از سنت نبوی منع می‌کرد و بر اعتدال در امور، رعایت سلامت بدن، و انجام عبادات با نشاط تأکید می‌ورزید.

در آثار، نامه‌ها و دستورالعمل‌های برجامانده از ملا حسینقلی همدانی، توصیه‌های عملی و راهگشایی برای طی مسیر بندگی ارائه شده است. وی ترک مطلق معاصی و اجتناب از گناهان کبیره و صغیره را شرط لازم سلوک می‌دانست و تصریح می‌کرد تا زمانی که ظرف دل از آلودگی گناه پاک نشود، انوار الهی در آن تجلی نخواهد یافت. همچنین بر اهتمام به نمازهای یومیه در اول وقت با حضور قلب، سحرخیزی و نماز شب، و استغفار در سحرگاهان تأکید می‌ورزید.

توسل مداوم به ائمه اطهار (علیهم السلام) به ویژه حضرت سیدالشهدا (ع) و حضرت ولی‌عصر (عج) و زیارت عاشورا، کلید گشایش انوار توحیدی در دل سالک دانسته شده است. از دیگر دستورالعمل‌های وی می‌توان به مداومت بر ذکر و تلاوت روزانه قرآن همراه با تدبر، و رعایت اعتدال در خوراک و خواب (کم‌خوری بدون ایجاد ضعف شدید و پرهیز از پرخوابی و لغوگویی) اشاره کرد. او در یکی از دستورالعمل‌های خود می‌فرماید: «بدان که هیچ راهی برای وصول به مقصد قالی و عالی‌تر از ملازمت بر تقوا و ترک معصیت نیست... باید انسان در تمام ساعات شبانه‌روز مراقب خود باشد و لحظه‌ای از یاد خدای متعال غفلت نورزد؛ چرا که غفلت، ریشه تمامی ناکامی‌ها و تاریکی‌های درون است.»

بزرگ‌ترین و ماندگارترین اثر ملا حسینقلی همدانی، تربیت شاگردانی برجسته بود که هر یک خود به استادی بزرگ در حوزه علمیه و مکتب اخلاق بدل شدند. از جمله بارزترین شاگردان او می‌توان به آیت‌الله سید احمد کربلایی (وصی سلوکی او)، آیت‌الله شیخ محمد بهاری (مؤلف کتاب تذکره المتقین)، آیت‌الله میرزا جواد آقا ملکی تبریزی (بنیان‌گذار مکتب اخلاقی قم و مؤلف المراقبات)، آیت‌الله سید حسن صدر، آیت‌الله شیخ محمد سعید حبوبی، آیت‌الله میرزا محمدباقر اصطهباناتی و آیت‌الله شیخ محمدعلی شاه‌آبادی اشاره کرد. از طریق این شاگردان بزرگ، به‌ویژه سید احمد کربلایی و سپس شاگردش آیت‌الله سید علی قاضی طباطبایی، مکتب عرفانی ملا حسینقلی همدانی به عصر حاضر منتقل شد و شخصیت‌هایی همچون علامه طباطبایی، آیت‌الله بهجت و آیت‌الله کشمیری از ثمرات این سلسله توحیدی بهره‌مند گردیدند.

آیت‌الله ملا حسینقلی همدانی پس از عمری مجاهدت در راه خدا، نشر علوم آل محمد (ص) و تربیت دهها عالم و عارف وارسته، در تاریخ ۲۸ شعبان سال ۱۳۱۱ هجری قمری دار فانی را وداع گفت. پیکر مطهر این عالم ربانی در حرم مطهر حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (ع) در نجف اشرف و در حجره‌ای متصل به صحن مطهر به خاک سپرده شد. در یک جمع‌بندی نهایی، ملا حسینقلی همدانی نمونه‌ای جامع از احیای سنت اسلامی در تربیت اخلاقی و عرفانی است که با ترکیب دقیق علم فقه، حکمت عقلی و عرفان عملی، سلوک توحیدی را از انحرافات پاک ساخت و میراث معنوی او همچنان چراغ راه سالکان کوی دوست است.