به گزارش ثریا آیت‌الله العظمی سید موسی شبیری زنجانی از مراجع تقلید شیعه و از فقیهان و استادان برجسته حوزه علمیه قم است که بخش عمده زندگی خود را به تحصیل و تدریس علوم دینی، تحقیق در فقه و اصول، بررسی منابع حدیثی و رجالی و تربیت طلاب علوم دینی اختصاص داده است. گستره ارتباط علمی او با استادان برجسته حوزه‌های علمیه قم و نجف، حضور طولانی‌مدت در درس‌های خارج فقه و اصول و سپس سال‌ها تدریس این دروس، از مهم‌ترین ویژگی‌های مسیر علمی او به شمار می‌رود.

شبیری زنجانی در خانواده‌ای روحانی و علمی رشد یافت. پدر او، آیت‌الله سید احمد حسینی زنجانی، از فقیهان شناخته‌شده و عالمان برجسته حوزه علمیه بود و تأثیر مهمی در شکل‌گیری شخصیت علمی و دینی فرزند خود داشت. آیت‌الله شبیری زنجانی در طول دهه‌های فعالیت علمی، علاوه بر فقه و اصول، در حوزه‌هایی مانند رجال، حدیث و درایه نیز به تحقیق و مطالعه پرداخت و بخشی از دیدگاه‌ها و تحقیقات او در قالب آثار و تقریرات علمی منتشر شده است.

تولد و خانواده

سید موسی شبیری زنجانی در دهم اسفند سال ۱۳۰۶ هجری شمسی در شهر قم متولد شد. او در خانواده‌ای مذهبی و علمی پرورش یافت و از همان سال‌های نوجوانی با فضای علمی و حوزوی آشنا شد.

پدر او، آیت‌الله العظمی سید احمد حسینی زنجانی، از فقیهان برجسته و عالمان شناخته‌شده بود. در منابع مربوط به زندگی وی، از او به عنوان فقیهی جامع و عالمی متخلق به اخلاق الهی یاد شده است. تسلط او بر ابواب مختلف فقه موجب شده بود که مورد توجه و تحسین برخی از بزرگان حوزه، از جمله آیت‌الله العظمی اراکی، قرار گیرد.

سید احمد زنجانی علاوه بر فعالیت علمی، در زندگی اجتماعی و مذهبی مردم نیز حضور فعالی داشت. از ویژگی‌های شخصیتی او تقوا، توکل، زهد، عبادت، نظم، احترام به افراد، روشن‌بینی فکری و توجه به حیات اجتماعی دین عنوان شده است. همچنین علاقه فراوانی به خاندان پیامبر اسلام(ص) داشت.

او سال‌های طولانی در عرصه تدریس، تألیف و رسیدگی به امور مؤمنان فعالیت کرد و حدود ۶۰ کتاب و رساله در زمینه‌های مختلف علوم دینی از خود برجای گذاشت.

جایگاه اجتماعی و رهنمودهای پدر

آیت‌الله سید احمد زنجانی از چهره‌های مورد اعتماد مردم قم بود و اقامه نماز جماعت یکی از فعالیت‌های مهم اجتماعی و عبادی او به شمار می‌رفت. وی در صبح و مغرب و عشاء در حرم حضرت معصومه(س) و هنگام ظهر در مدرسه فیضیه نماز جماعت اقامه می‌کرد.

به دلیل شهرت او به تقوا و پرهیزگاری، جمعی از فضلا، علما و استادان حوزه نیز در نماز جماعت وی حضور می‌یافتند. در سال‌های پایانی عمر، هنگامی که به دلیل شرایط جسمانی امکان ادامه این مسئولیت برای او دشوار شد، آیت‌الله سید موسی شبیری زنجانی را به عنوان جانشین خود انتخاب کرد. این موضوع نشان‌دهنده جایگاه علمی و اجتماعی سید موسی شبیری زنجانی در میان عالمان و جامعه حوزوی قم در آن دوره بود.

تحصیلات حوزوی

آیت‌الله شبیری زنجانی تحصیلات حوزوی خود را در سال‌های جوانی آغاز کرد. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، آغاز رسمی دروس حوزوی او به سال‌های ۱۳۵۹ و ۱۳۶۰ هجری قمری بازمی‌گردد.

او دوره دروس سطح حوزه را در مدت حدود سه تا چهار سال به پایان رساند. سرعت و جدیت او در فراگیری علوم حوزوی موجب شد در سنین نسبتاً پایین وارد مرحله درس خارج شود و در محافل علمی استادان برجسته آن دوره حضور پیدا کند. پس از پایان دروس سطح، در درس خارج برخی از فقهای برجسته حوزه علمیه قم شرکت کرد و مسیر علمی خود را در حوزه فقه و اصول ادامه داد.

یکی از نخستین استادان او در مرحله درس خارج، آیت‌الله العظمی سید صدرالدین صدر بود. سید موسی شبیری زنجانی در درس ایشان حضور یافت، درسی که به گفته منابع مربوط به زندگی او، محل حضور جمعی از فضلا و علمای برجسته آن زمان بود.

شبیری زنجانی در آن دوره، از نظر سنی جوان‌ترین شرکت‌کننده در این مجلس علمی محسوب می‌شد. حضور او در چنین محیط علمی‌ای در سنین پایین، زمینه‌ای برای ارتباط با عالمان برجسته و آشنایی نزدیک‌تر با روش‌های استدلال فقهی و اصولی فراهم کرد.

استادان اصلی در حوزه علمیه قم

اگرچه آیت‌الله شبیری زنجانی در درس استادان مختلفی شرکت کرده است، اما در میان استادان او، دو شخصیت جایگاه ویژه‌ای داشتند یکی آیت‌الله العظمی سید حسین بروجردی که از مهم‌ترین استادان آیت‌الله شبیری زنجانی، آیت‌الله العظمی سید حسین بروجردی بود.

پس از ورود آیت‌الله بروجردی به قم، شبیری زنجانی در درس‌های خارج فقه و اصول ایشان شرکت کرد. از جمله مباحث فقهی مورد مطالعه او نزد آیت‌الله بروجردی می‌توان به کتاب الغصب، کتاب الاجاره و کتاب الصلاة اشاره کرد. حضور در درس آیت‌الله بروجردی، او را با یکی از مهم‌ترین جریان‌های فقهی حوزه قم در آن دوره مرتبط کرد.

و دیگری آیت‌الله سید محمد محقق داماد بود که شبیری زنجانی مدت طولانی از درس ایشان بهره برد. او نزدیک به یک دوره کامل در درس اصول و حدود ۲۱ سال در درس فقه محقق داماد شرکت کرد. مباحث فقهی مورد استفاده او نزد این استاد شامل بخش‌هایی از کتاب الصلاة و همچنین کتاب الطهارة، کتاب الصوم، کتاب الخمس و کتاب الحج بود.

این دوره طولانی شاگردی در محضر محقق داماد، یکی از مهم‌ترین مراحل شکل‌گیری شخصیت علمی شبیری زنجانی محسوب می‌شود.

سفرهای علمی به نجف اشرف

آیت‌الله شبیری زنجانی برای بهره‌گیری از سنت علمی حوزه نجف، دو بار به این شهر سفر کرد. نخستین سفر او در سال ۱۳۷۳ هجری قمری و دومین سفر در سال ۱۳۷۴ هجری قمری انجام شد. در این سفرها، او در درس چند تن از فقهای برجسته نجف حضور یافت.

از جمله استادان او در نجف می‌توان به این افراد اشاره کرد: آیت‌الله سید عبدالهادی شیرازی در درس فقه و مباحث مربوط به کتاب الصلاة، آیت‌الله سید محسن حکیم در مباحث فقهی مربوط به کتاب الحج، آیت‌الله سید ابوالقاسم خویی در درس اصول و همچنین بحث «رضاع» در فقه.این سفرها باعث شد شبیری زنجانی علاوه بر سنت علمی حوزه قم، از روش علمی و فقهی حوزه نجف نیز بهره‌مند شود.

آیت‌الله شبیری زنجانی پس از سال‌ها تحصیل، خود وارد عرصه تدریس شد و به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت. درس خارج فقه او با کتاب الحج آغاز شد. این تدریس در زمان حیات استادش، آیت‌الله محقق داماد، آغاز شد و بیش از ۱۵ سال ادامه یافت.

آثار و تألیفات

از آیت‌الله شبیری زنجانی آثار و تحقیقات متعددی در حوزه‌های مختلف علوم اسلامی برجای مانده است. بخشی از میراث علمی او در قالب تقریرات درس‌های فقه و اصول منتشر شده و بخشی دیگر شامل تحقیقات و تعلیقات او بر منابع حدیثی و رجالی است.

از جمله آثار و مجموعه‌های مرتبط با فعالیت علمی او می‌توان به «جرعه‌ای از دریا» اشاره کرد. این مجموعه بخشی از افادات، تحقیقات، دیدگاه‌ها و مباحث علمی او را در حوزه‌های مختلف دربرمی‌گیرد. همچنین تعلیقات و تحقیقات او در زمینه منابع حدیثی و رجالی از دیگر بخش‌های میراث علمی او به شمار می‌رود. از وی کتاب های متعدد فقهی به تفکیک موضوع باقی مانده است که حاصل سال ها تحقیق و تدریس وی است.

مرجعیت

پس از درگذشت آیت‌الله سید محمدرضا گلپایگانی و آیت‌الله سید محمدعلی اراکی در سال ۱۳۷۳ هجری شمسی، نام آیت‌الله شبیری زنجانی در میان فقهایی قرار گرفت که از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به عنوان واجد شرایط مرجعیت معرفی شدند.

از آن دوره، جایگاه او به عنوان یکی از مراجع تقلید شیعه تثبیت شد و فعالیت‌های علمی، تدریسی و حوزوی او در جایگاه یک مرجع تقلید ادامه پیدا کرد.

سیره و ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری

در کنار جایگاه علمی، سیره و رفتار اخلاقی نیز بخش مهمی از شخصیت آیت‌الله شبیری زنجانی را تشکیل می‌دهد. با توجه به اطلاعات ارائه‌شده، شخصیت علمی او با ویژگی‌هایی مانند پرهیز از سطحی‌نگری، دقت در بررسی منابع، توجه به اسناد روایی و اهتمام به تحقیق شناخته می‌شود.

در فضای خانوادگی نیز او تحت تأثیر شخصیت اخلاقی پدرش قرار داشت، پدری که تقوا، زهد، توکل، نظم، احترام به دیگران، روشن‌بینی و دوری از مقدس‌مآبی از ویژگی‌های برجسته او معرفی شده است. از این منظر، زندگی شبیری زنجانی را می‌توان تلفیقی از تحصیل مستمر، تحقیق، تدریس، تربیت شاگردان و حضور در عرصه علمی و اجتماعی حوزه دانست.

تربیت طلاب و شاگردان

یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های آیت‌الله شبیری زنجانی پس از سال‌ها تحصیل، تربیت طلاب و شاگردان علوم دینی بوده است. او دهه‌های متمادی در حوزه علمیه قم به تدریس پرداخت و شاگردان بسیاری در درس‌های فقه و اصول او حضور یافتند. درس‌های او علاوه بر انتقال مباحث فقهی و اصولی، زمینه‌ای برای آشنایی طلاب با روش تحقیق، بررسی منابع، ارزیابی روایات و شیوه استدلال فقهی فراهم می‌کرد.

فعالیت آیت‌الله شبیری زنجانی به تدریس مستقیم محدود نمانده و حمایت از فعالیت‌های علمی و پژوهشی حوزوی نیز از محورهای مهم فعالیت‌های مرتبط با ایشان بوده است. در همین زمینه، مرکز فقهی امام محمدباقر(ع) و برخی مراکز آموزشی و پژوهشی مرتبط با بیت ایشان فعالیت داشته‌اند. این مراکز در راستای تقویت آموزش و پژوهش در حوزه علوم اسلامی و تربیت نیروهای علمی فعالیت کرده‌اند.

منبع: مهر