به گزارش ثریا عظمت و بزرگی کتاب نهجالبلاغه، مجموعهای از سخنان و نامههای امیرالمؤمنین علی (ع)، فراتر از مرزهای دینی و مذهبی، توجه اندیشمندان بسیاری را در طول تاریخ به خود جلب کرده است. این اثر گرانسنگ، نه تنها برای شیعیان و مسلمانان، بلکه به عنوان منبعی از دستورات و قوانین انسانی برای بهبود زندگی بشریت، فارغ از هر مذهبی، شناخته میشود. نهجالبلاغه با مفاهیم عمیق سیاسی، به عنوان منبعی برای حکمت اصول سیاسی اسلام نیز مورد توجه قرار گرفته است.
در میان حکمتهای بیشمار این کتاب، حکمت ۴۶ نهجالبلاغه جایگاه ویژهای دارد که میفرماید: «سَیِّئَةٌ تَسُوءُکَ، خَیْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُکَ»، به این معنا که گناهی که تو را اندوهگین و پشیمان سازد، نزد خداوند بهتر است از کار نیکی که تو را به خودپسندی و «عُجب» وادارد. این کلام، بر اهمیت دوری از خودبینی و ارزش «ندامت» تأکید دارد.
آیت الله مکارم شیرازی در شرح این حکمت از نهجالبلاغه در کتاب پیام امام امیرالمومنین (ع)، به تأثیر شگرف آن در سیر و سلوک انسان اشاره میکند. ایشان بیان میدارند که دلیل برتری چنین گناهی روشن است؛ زیرا فردی که از عمل زشت خود ناراحت میشود، به سوی پشیمانی، توبه و جبران گام برمیدارد، در حالی که فرد مغرور از کار نیک، ممکن است به ریاکاری و گناهان بزرگتر کشیده شود.
حجت الاسلام حمیدرضا مهدوی ارفع، پژوهشگر نهجالبلاغه، محور اصلی پیام حکمت ۴۶ را مقابله با «عُجب» و خودپسندی میداند. وی تصریح میکند که مقصود امیرالمؤمنین (ع) به هیچ وجه تأیید گناه نیست، بلکه هدف، نشان دادن نهایت زشتی و پلیدی صفت عُجب است؛ تا آنجا که عبادتی آمیخته با خودپسندی، از گناهی که «ندامت» و شرمندگی به بار آورد، نکوهیدهتر معرفی میشود.
عُجب؛ وحشتناکترین تنهایی و آفت عقل
امام علی (ع) در بخشهای دیگر نهجالبلاغه نیز به شدت نسبت به «عُجب» هشدار دادهاند. در حکمت ۳۸، عُجب را «وحشتناکترین وحشت» و در حکمت ۱۱۳ «وحشتناکترین تنهایی» میدانند. همچنین، در حکمت ۱۶۷، خودپسندی را مانع ازدیاد نعمت و در نامه ۳۱، آن را ضد صواب و آفت قلب و عقل معرفی میکنند. این نشان میدهد که فرد دچار عُجب، خوبیها را از خود و بدیها را از خدا میبیند.
ارزش ندامت و حیا در مکتب امیرالمؤمنین (ع)
در مقابل، ارزش «ندامت» و احساس شرم و حیا در پیشگاه الهی در نهجالبلاغه بسیار مورد تأکید است. امام علی (ع) در حکمت ۴۱۷، ندامت و پشیمانی را نقطه آغاز توبه واقعی میدانند. ایشان همچنین در حکمت ۲۲۳، «حیا» را لباسی معرفی میکنند که عیوب انسان را از دید مردم پنهان میدارد و در حکمت ۱۱۳، حیا و صبر را از برترین درجات ایمان برمیشمرند.
بنابراین، پیام کلیدی حکمت ۴۶ نهجالبلاغه و دیگر آموزههای مشابه، هشدار جدی نسبت به آفت مهلک «عُجب» و در مقابل، ارج نهادن به «ندامت» و بازگشت صادقانه به سوی پروردگار است. گناهی که انسان را به خود آورد و به توبه و اصلاح وادارد، از منظر الهی، برتر از عمل نیکی است که بذر خودپسندی و دوری از حقیقت را در دل او بکارد و مسیر کمال معنوی او را مسدود سازد.