به گزارش ثریا هفتاد و شش سال پیش در چنین روزی (۶ خرداد)، علامه محمد قزوینی، ادیب برجسته و مصحح نامدار ایرانی، در تهران چشم از جهان فرو بست. علامه محمد قزوینی، مردی که عشق به مطالعه نسخ خطی نفیس فارسی و عربی او را برای ۳۶ سال در اروپا نگاه داشت، حتی زمانی که جهان درگیر جنگ جهانی بود، به تحقیق و پژوهش ادامه داد.
محمد قزوینی در یازده فروردین ۱۲۵۶ شمسی در محله سنگلج تهران، در خانوادهای اهل علم و فرهنگ دیده به جهان گشود. پدرش، ملأ عبدالوهاب قزوینی، از نویسندگان نامه دانشوران بود. محمد قزوینی پس از فراگیری مقدمات نزد پدر و درگذشت او، تحت سرپرستی شیخ محمدمهدی عبدالربآبادی و نزد استادان برجسته عصر به تکمیل تحصیلات پرداخت و زبان فرانسه را نیز آموخت.
سفری که در سال ۱۲۸۲ شمسی برای دیدار برادر در لندن آغاز شد و قرار بود کوتاه باشد، به دلیل شیفتگی علامه قزوینی به نسخ خطی و آشنایی با شرقشناسانی چون پروفسور ادوارد براون، به اقامتی ۳۶ ساله در اروپا بدل گشت. این علاقه وافر به کتاب بود که او را واداشت تا موقتاً خیال اهل و وطن را به کناری گذارد، چنانکه خود در وصف عظمت کتابخانهها و کتب نادره نوشته است.
روش دقیق و انتقادی علامه قزوینی در تصحیح متون کهن، از جمله تاریخ جهانگشای جوینی که به پیشنهاد براون آغاز کرد، الگویی برای نسلهای بعدی پژوهشگران شد. او با شبکهای گسترده از شرقشناسان برجسته اروپایی نظیر سر دنیسون رأس، باربیه دومنار، و ولادیمیر مینورسکی در تعامل بود و این ارتباطات به غنای پژوهشهای ایرانشناسی و معرفی میراث ادبی ایران در غرب کمک شایانی کرد.
در دوران مشروطه، علامه قزوینی از تبعیدشدگان سیاسی حمایت کرد و با علیاکبر دهخدا در پاریس ارتباط علمی و دوستانه داشت. پس از جنگ جهانی اول و اقامت در آلمان، به پاریس بازگشت و با بانویی ایتالیایی ازدواج کرد که حاصل آن یک دختر به نام ناهید (سوزان) بود.
علامه قزوینی در سال ۱۳۰۸ پیشنهاد نسخهبرداری از نسخ خطی نایاب فارسی در اروپا را به دولت ایران داد که با موافقت روبرو شد و ۱۸ نسخه ارزشمند را با مقدمهای علمی استنساخ و به ایران ارسال کرد. این نسخهها، که بعدها برخی به چاپ رسیدند، منابع مهمی برای محققان ادبیات فارسی شدند.
با آغاز جنگ جهانی دوم در سال ۱۳۱۸ شمسی، علامه قزوینی به ایران بازگشت و کتابخانه شخصی خود را نیز از پاریس به تهران انتقال داد. وی تا پایان عمر به تحقیق و تصحیح متون کهن فارسی، از جمله ویرایش دیوان حافظ با همکاری قاسم غنی، ادامه داد.
سرانجام در ۶ خرداد ۱۳۲۸، علامه محمد قزوینی بر اثر عوارض ناشی از عمل جراحی، در ۷۲ سالگی درگذشت و پیکر وی در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی، در جوار شیخ ابوالفتوح رازی، به خاک سپرده شد. سید حسن تقی زاده، وصی او، وی را «بیرونی ثانی» خواند و محمدتقی بهار (ملک الشعرا) قصیده معروفی در سوگ او سرود.
میراث گرانبهای علامه قزوینی، شامل کتابخانه نفیس او که توسط دانشگاه تهران خریداری و به کتابخانه دانشکده ادبیات منتقل شد، و مهمتر از آن، روش علمی و دقت وسواسگونهاش در تحقیق و تصحیح متون کلاسیک ادبیات فارسی است که تأثیر عمیقی بر مطالعات ایرانشناسی گذاشته و همچنان الگوی پژوهشگران است.
منبع: مهر