به گزارش ثریا حسین معصومی همدانی، استاد بازنشسته مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، در همایش «از شفا تا قانون» به بررسی جایگاه ریاضیات در منظومه فکری ابنسینا پرداخت. وی تأکید کرد که یکی از ویژگیهای برجسته ابنسینا، تلاش او برای گردآوری تمامی شاخههای فلسفه در قالب یک نظام یکپارچه و پدید آوردن نخستین دایرهالمعارف کامل فلسفی بوده است؛ امری که پیش از او در جهان یونانی و سنت اسلامی سابقه نداشت.
دکتر معصومی همدانی توضیح داد که ابنسینا، پیرو سنت ارسطویی، فلسفه را به دو بخش نظری و عملی تقسیم کرد. بخش نظری نیز شامل طبیعیات (فیزیک)، ریاضیات و الهیات (مابعدالطبیعه) میشد. این تقسیمبندی بر اساس نسبت موضوع با ماده صورت میگرفت: طبیعیات به موجودات مادی، ریاضیات به مفاهیم مجرد ذهنی با مصداق مادی، و الهیات به موجودات کاملاً غیرمادی میپرداخت.
این استاد فلسفه افزود: «گرچه فیلسوفانی چون کندی و فارابی پیش از ابنسینا به ریاضیات پرداخته بودند، اما آن را بخشی از نظام فلسفی خود نمیدانستند. ابنسینا اولین کسی بود که ریاضیات را به عنوان جزئی ضروری وارد فلسفه کرد.» این رویکرد، هم ریشه در علاقه شخصی او – که از کودکی با «حساب هندی» و «جبر و مقابله» و سپس «اصول اقلیدس» آشنا شده بود – و هم نیازهای علمی دورانش داشت.
معصومی همدانی اشاره کرد که ابنسینا در ابتدا اثر «المجموع» را بدون بخش ریاضیات نگاشت و این را نقص میدانست. اما بعدها در آثار مهم خود مانند «شفا»، «نجات» و «دانشنامه علایی»، با افزودن بخش ریاضیات در کنار طبیعیات و الهیات، این کمبود را جبران کرد و به تکمیل نظام فلسفی خود پرداخت.
به گفته وی، در کتاب «شفا»، مهمترین اثر ابنسینا، بخش ریاضیات حجم قابل توجهی، حتی بیشتر از الهیات، دارد و خلاصهای از آثار اقلیدس و نیکوماخوس را شامل میشود، هرچند نوآوریهای ریاضی خود ابنسینا در آن اندک است. در «نجات»، ابنسینا سه بخش منطق، طبیعیات و الهیات را نگاشت و شاگردش جوزجانی با افزودن رسائل ریاضی، آن را تکمیل کرد. این اتفاق در «دانشنامه علایی» نیز تکرار شد و جوزجانی بخشهای حساب و هندسه را از آثار پراکنده ابنسینا گردآوری و به کتاب افزود.
این پژوهشگر تأکید کرد که بخش ریاضیات در آثار ابنسینا، برخلاف منطق و الهیات، کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته و اغلب به صورت ناقص چاپ شده یا نادیده گرفته شده است. وی افزود: «در چاپ مصر کتاب شفا، بخش ریاضیات آشفته و در چاپ دوره ناصری حذف شده است.» هرچند ابنسینا در نوآوریهای ریاضی همتراز ابوریحان بیرونی یا ابنهیثم نیست، اما تلاش او برای ادغام ریاضیات در نظام فلسفی خود، گامی مهم در تاریخ تفکر اسلامی محسوب میشود.
دکتر معصومی همدانی در پایان ابراز امیدواری کرد که با پژوهشهای نوین، از جمله انتشار ویرایش انتقادی آثار ریاضی ابنسینا در آلمان، این جنبه کمتر شناختهشده از کارنامه علمی او، جایگاه واقعی خود را در تاریخ علم و فلسفه بازیابد و اهمیت ریاضیات در اندیشه این فیلسوف بزرگ بیش از پیش روشن شود.
منبع: مهر