به گزارش ثریا یاسمن انصاری، منتقد و مترجم، در نگاهی به «سهگانه قاهره» اثر نجیب محفوظ، آن را بازتابی دقیق از سیر تحولات تاریخی، اجتماعی و سیاسی مصر میداند. نجیب محفوظ، نویسنده پرآوازه مصری و تنها برنده نوبل ادبیات در جهان عرب، با زبان ادبیات، تصویری زنده از مصر قرن بیستم ارائه داده است، جهانی که تحولات فردی در بستر تحولات کلان جامعه مصر شکل میگیرد.
در جهان داستانی نجیب محفوظ، بهویژه در اوج دوران واقعگرایی او، نهاد خانواده، جایگاه دین، سنت، سیاست و مدرنیته همزمان به چالش کشیده میشوند. «سهگانه قاهره» – شامل رمانهای «بینالقصرین»، «قصرالشوق» و «سُکریه» – نهتنها برجستهترین اثر او، بلکه یکی از مهمترین نمونههای رمان تاریخی خانوادگی در ادبیات عرب به شمار میرود. این اثر ماندگار با ترجمه محمدرضا مرعشیپور توسط نشر نیلوفر منتشر شده است.
«سهگانه قاهره» که اولین داستان خانوادگی مشهور ادبیات عرب محسوب میشود، سرگذشت سید احمد عبدالجواد و خانوادهاش را طی ۳۰ سال، از جنگ جهانی اول تا پایان حکومت ملک فاروق، روایت میکند. عناوین رمانهای این سهگانه از اسامی واقعی خیابانهایی در منطقه الجمالیه قاهره وام گرفته شدهاند. بسیاری این اثر را به دلیل به تصویر کشیدن تغییرات عمیق جامعه مصر و تمرکز بر مبارزات سیاسی، اجتماعی و مذهبی پس از جنگ جهانی اول ستایش کردهاند.
نجیب محفوظ، پس از بیش از یک دهه بررسی مسائل ملی معاصر مصر، «سهگانه قاهره» را با هدف نمایش تنش میان فرد و جامعه ناپایدار آن دوره نوشت. او این اثر را بهترین کار خود میدانست، اما انتشار آن در ابتدا با مخالفت ناشر مواجه شد. سرانجام، «بینالقصرین» در سال ۱۹۵۶ و دو بخش دیگر در سال ۱۹۵۷ به صورت جداگانه منتشر شدند و به موفقیت چشمگیری دست یافتند.
رمان «بینالقصرین»، نخستین جلد از «سهگانه قاهره»، خانواده مسلمان و طبقه متوسط عبدالجواد را معرفی میکند که محور اصلی روایت نجیب محفوظ قرار میگیرند. این رمان که وقایع دو سال منتهی به انقلاب ۱۹۱۹ مصر را پوشش میدهد، همزمان با توصیف شرایط خانواده، رویدادهای سیاسی پرتلاطم آن دوران از تاریخ مصر را نیز به تصویر میکشد و با شهادت فهمی، یکی از پسران خانواده، به عنوان یک قهرمان انقلابی، پایانی تاثیرگذار مییابد.
در «قصرالشوق»، دومین جلد از شاهکار نجیب محفوظ، خانواده پس از مرگ فهمی دچار تغییراتی میشود. احمد، پدر خانواده، دیگر آن صلابت سابق را ندارد و همسرش آمنه، اقتدار بیشتری یافته است. این بخش عمدتاً بر مبارزات کمال، پسر دیگر خانواده، با موضوعات هویت ملی، عشق و طبقه اجتماعی تمرکز دارد. مرگ سعد زغلول، رهبر حزب وفد، کمال را در یأس فرو میبرد.
«سکریه»، جلد پایانی «سهگانه قاهره»، در سال ۱۹۳۵ آغاز میشود، جایی که اقتدار احمد تقریباً از بین رفته و خانواده به نوعی دموکراسی رسیده است. نجیب محفوظ در این بخش همچنان وضعیت انقلابی مصر را به تصویر میکشد و با دستگیری نوههای احمد به دلیل فعالیتهای سیاسی، نشان میدهد که چالش میان فرد و جامعه همچنان پابرجاست. این جلد نیز با همزمانی مرگ و تولد، یعنی مرگ آمنه و تولد نوه یاسین، به پایان میرسد.
در «سهگانه قاهره»، نجیب محفوظ حس جمعی را بر فردیت ارجحیت میدهد، ویژگیای که این رمان را از آثار اروپایی متمایز میکند. استفاده هوشمندانه از زمان نیز در این سهگانه مشهود است؛ از روایت تدریجی دو ساله در «بینالقصرین» تا روایت ده ساله در «سکریه»، همگی نیاز ملت مصر به رهایی را بازتاب میدهند.
منبع: ایسنا