به گزارش ثریا کتاب «تبار داستان» نوشته مجید آقایی، پژوهشی ارزشمند در حوزه ریشههای واژگانی و سیر تحول مفاهیم داستان در زبان فارسی است که به تازگی توسط نشر صاد منتشر و روانه بازار کتاب شد. این اثر با نگاهی تطبیقی به بازخوانی قاموس داستان در متون کهن ایرانی میپردازد و روایت را به مثابه ابزاری بنیادین برای سازماندهی واقعیت و بازآفرینی جهان تحلیل میکند. هدف اصلی این کتاب، بررسی ریشهها و تحولات معنایی واژه «داستان» و مفاهیم نزدیک به آن در زبان و فرهنگ ایرانی است.
نویسنده در این کتاب، بر این باور است که زبان و روایت، ابزارهایی بنیادین برای بازنمایی و بازآفرینی جهاناند. داستان صرفاً زاییده تخیل نیست، بلکه شیوهای برای پردازش و سازماندهی واقعیت است. به اعتقاد آقایی، فهم عمیق داستان، بدون توجه به ریشههای واژگان و سیر تاریخی آنها امکانپذیر نخواهد بود. این کتاب ۱۴۲ صفحهای، هماکنون در دسترس علاقهمندان به ادبیات، اسطوره و افسانه قرار دارد.
یکی از بخشهای مهم کتاب، به تاریخچه مطالعات زبان و واژگان میپردازد. این فصل، مروری بر دیدگاههای فلسفی و زبانشناختی درباره ماهیت واژه دارد و مفاهیمی چون «لوگوس» در یونان باستان و نقش زبان در اندیشه در فلسفه اسلامی را بررسی میکند. سیر تحول زبان از قرون وسطی تا زبانشناسی نوین سوسور نیز در این بخش مورد تحلیل قرار گرفته است.
در بخش ریشهشناسی (اتیمولوژی)، نویسنده با آوردن نمونههایی از فارسی باستان، میانه و نو، نشان میدهد که چگونه واژهها در گذر زمان تغییر معنا میدهند. این تغییرات هم بر اثر تحولات درونی زبان و هم بر اثر تماس با زبانهای دیگر رخ دادهاند. همچنین، نقش زبانهای هندواروپایی در فهم ریشههای مشترک واژگان بررسی میشود.
فصل «روایت و خوانش» نیز به «روایت» به مثابه ابزاری برای معنابخشی به تجربه انسانی میپردازد. روایت نه تنها بازگویی رویدادها، بلکه روشی برای سازماندهی زمان، مکان و شخصیتهاست. «خوانش» نیز به فرآیند فهم و تفسیر روایت اشاره دارد و نویسنده توضیح میدهد که مخاطب با خوانش فعال خود، معنا را تکمیل میکند. نظریههای روایتشناسی غربی در کنار سنتهای روایی ایرانی در این بخش تحلیل و مقایسه شدهاند.
در ادامه، تفاوت میان «اسطوره» و «افسانه» بررسی میشود؛ اسطوره بازتاب باورها و جهانبینیهای بنیادی یک فرهنگ است، در حالی که افسانه بیشتر جنبه تخیلی و عامیانه دارد. بخش «لوگوس و سخن» نیز به بررسی مفهوم «لوگوس» در فلسفه یونانی و اهمیت «کلام» در سنت اسلامی میپردازد و پیوند میان آنها را تحلیل میکند.
کتاب «تبار داستان» در فصلی دیگر، اصطلاحات مرتبط با داستان در سنتهای گوناگون مانند Poēsis، «حکایت»، «درام» و Fiction را تحلیل میکند و تفاوتها و اشتراکات این مفاهیم را نشان میدهد. در نهایت، گونههای داستان و حکایت در روایت ایرانی، با تمرکز بر تمایز معرفتشناختی و فرهنگی میان «داستان» و «حکایت» در سنت فارسی بررسی میشوند و نمونههایی از شاهنامه فردوسی، کلیله و دمنه و دیگر متون کلاسیک ارائه شدهاند.
منبع: مهر