به گزارش ثریا تفسیر المیزان المیزان ونور آیاتی از قران کریم که مشتمل بر وجه اخلاقی است را در ادامه مرور میکنیم:

چه موقع ترس رذیله اخلاقی نیست؟

فلما راى ایدیهم لا تصل الیه نکرهم و اوجس منهم خیفه

همین که دید دستشان به گوساله بریان نمیرسد بدش آمد و در خود از آنان احساس ترس کرد، و تعبیر (دستشان به گوساله بریان نمیرسد) کنایه است از اینکه دست خود را به طرف آن دراز نکردند، و خلاصه از آن گوساله نخوردند و این رفتار خود علامت دشمنى و نشانه شرى است که شخص وارد مى خواهد به صاحب خانه برساند.

و کلمه (نکرهم ) و همچنین (انکرهم ) یک معنا دارد و آن این است که از آنچه از آنان دید، بدش آمد و آن را رفتارى غیر معهود دانست. و فعل (اوجس ) ماضى از باب افعال (ایجاس ) است و ایجاس به معناى خطور قلبى است، راغب در این باره گفته است : ماده (وجس ) به معناى صداى آهسته است، و کلمه (توجس ) که مصدر باب تفعل است به معناى آن است که کوشش ‍ کنى تا صوت آهسته اى را بشنوى، و کلمه (ایجاس ) که مصدر باب افعال است به معناى پدید آمدن چنین چیزى در نفس آدمى است و به این لفظ در قرآن کریم آمده که فرموده است : (فاوجس منهم خیفه )، پس بنابراین (وجس ) بطورى که گفته اند، حالتى است که بعد از هاجس (صوتى آهسته ) در دل پیدا مى شود و نفس آدمى آن را در خود ایجاد مى کند، – چون ابتدا این حالت درونى و تفکر قلبى از آن صوت آغاز شد – پس (وجس ) حالتى است که نفس بعد از هاجس آن را در خود پدید آورد (و هاجس ) صدایى آهسته است و واجس آن خاطرهاى است که در دل پیدا مى شود، این بود گفتار راغب با مختصر اضافاتى از ما.

پس بنابراین، جمله مورد بحث از باب کنایه است گویا خیفه که خود نوعى از ترس است بى خبر از صاحب دل در دل او رخنه کرده و گوش دل، صداى آهسته آن را شنیده، و حاصل مقصود این است که ابراهیم (علیه السلام) در دل خود احساس ترس کرد و به همین جهت فرشتگان براى اینکه آن جناب را ایمنى و دلگرمى داده باشند گفتند: (لا تخف انا ارسلنا الى قوم لوط). و معناى آیه این است که ابراهیم (علیه السلام) بعد از آنکه آن گوساله بریان را جلو فرشتگان گذاشت، دست میهمانان را دید که به غذا نمیرسد مثل اینکه نمیخواهند نان و نمک او را بخورند (و این خود نشانه دشمنى و شر رسانى است ) لذا در دل خود احساس ترس از آنها کرد، فرشتگان براى اینکه او را ایمنى و دلگرمى داده باشند گفتند: مترس که ما به سوى قوم لوط فرستاده شده ایم. آن هنگام ابراهیم (علیه السلام) فهمید که میهمانانش از جنس فرشتگانند که منزه از خوردن و نوشیدن و امثال این امورى که لازمه داشتن بدن مادى است میباشند و براى امرى عظیم ارسال شده اند.

بیان عدم منافات انتساب ترس به ابراهیم (ع)، با عصمت آن حضرت

در اینجا ممکن است کسى فکر کند که نسبت احساس ترس به ابراهیم (علیه السلام) دادن با مقام نبوت آن جناب منافات دارد زیرا داشتن نبوت ملازم با داشتن عصمت از معصیت و رذائل اخلاقى است که یکى از آن رذائل ترس است لیکن چنین نیست،

و دادن چنین نسبتى به آن جناب منافات با مقام نبوت ندارد زیرا مطلق خوف که عبارت است از تاءثر نفس بعد از مشاهده مکروهى که او را وا مى دارد تا از آن محذور احتراز جسته و بدون درنگ در مقام دفع آن برآید از رذایل نیست بلکه وقتى رذیله مى شود که باعث از بین رفتن مقاومت نفس شود و در آدمى حالت گیجى و نفهمى پدید آورد یعنى نفهمد که چه باید بکند و به دنبال این نفهمى، اضطراب و سپس غفلت از دفع مکروه بیاورد، این قسم خوف را جبن و به فارسى ترس میگویند که خود یکى از رذائل است، در مقابل این حالت، حالت تهور است و آن این است که هیچ صحنهاى انسان را دلواپس نکند، که این جزو فضائل نیست تا بگوییم انبیاء باید چنین باشند.

اگر چنین بود خداى تعالى اصلا این حالت را در انسان پدید نمى آورد که هنگام مشاهده مکروه و شر، دلواپس گردد و هنگام مشاهده محبوب و خیر، حالت شوق و میل و حب و امثال آن در او پدید آید و اگر خداى تعالى این حالات نفسانى را آفریده حتما غرضى از آن داشته و آن عبارت است از جلب خیر و نفع، و دفع شر و ضرر و این چیزى است که همه انواع موجودات بى شمار بر آن مفطور و خلق شده اند و نظام عام عالمى بر این فطرت اداره مى شود.

و چون این نوع که به نام انسان نامیده شده در مسیر بقایش با شعور و اراده سیر مى کند، قهرا عمل جلب نفع و دفع ضرر او نیز از شعور و اراده او ترشح مى کند و شعور و اراده وقتى فرمان جلب نفع و دفع ضرر را مى دهد که نفس از دیدن صحنه هاى مخوف و یا محبوب متاءثر گردد که این تاءثر در جانب حب، میل و شهوت نامیده مى شود و در جانب بغض و کراهت، خوف و وجل.

و از آنجایى که این احوال نفسانى و درونى، اغلب اوقات آدمى را به یکى از دو طرف افراط و تفریط میکشاند لذا بر انسان واجب است که در مقام دفع، اولا قیام بکند و ثانیا به مقدارى که سزاوار و پسندیده است قیام نماید که چنین قیامى شجاعت و یکى از فضایل نفسانى است، و همچنین بر او واجب است که در مقام جلب، اولا قیام بکند و ثانیا به مقدار لازم و به نحو شایسته قیام کند که چنین قیامى و ترک زاید بر آن عفت است که یکى دیگر از فضایل نفسانى است و این دو فضیلت حد اعتدال بین افراط و تفریط میباشند و اما اینکه کسى اصلا متاءثر نشود و خود را به ورطه هایى بیندازد که هلاکت بودن آنها صریح و روشن است، چنین انسانى متهور است، و انسانى که دلش در برابر هیچ محبوب و مطلوبى نتپد و متاءثر نشود و در مقام جلب آن محبوب بر نیاید چنین انسانى گرفتار خمول (بى سر و صدا و گمنام ) است، این از ناحیه تفریط در تاءثر در دو طرف محبوب و مبغوض و همچنین در ناحیه افراط آن اگر کسى تاءثرش ‍ آنقدر زیاد و افراطى باشد که خود را فراموش کند و از آن رأ ى و تدبیرى که در هر کارى واجب است به کار بیندازد به کلى غافل شود، در نتیجه در باب دفع ضرر از هر خطر موهوم و هر شبحى که نمیداند چیست آنچنان به وحشت بیفتد که عقل را از دست بدهد، او مبتلا به رذیله جبن (ترس ) است، و در باب جلب نفع هر چیزى که مورد استشهاد و علاقهاش قرار گیرد آنچنان دلباخته آن شود که باز عقل و رأ ى و تدبیرش کند شود و یا از کار بیفتد به چنین کسى مبتلا به رذیله شره (آزمند و حریص ) است مانند چهارپایان که هر علفى را ببینند میخورند.

پس این چهار حالت یعنى تهور و جبن که افراط و تفریط در باب دفع ضرر است و شره و خمول که افراط و تفریط در باب جلب نفع است، همه از رذائل اخلاقى اند

فاستقم کما امرت و من تاب معک و لا تطغوا انّه بما تعملون بصیر (112)

معنا و موارد استعمال واژه هاى: (قیام)، (اقامه) و (استقامت)

بطورى که راغب و دیگران گفته اند کلمه (قام ) و (ثبت ) و (رکز) به یک معنا است.

و ظاهرا ریشه این لغت از قیام آدمى گرفته شده باشد، چون انسان در سایر حالاتش غیر از قیام – مانند حال نشستن و دمرو خوابیدن و دو زانو نشستن و طاق باز و به رو افتادن – آنطور که در حال قیام مسلط بر کارها و مقاصد خود هست تسلط ندارد و آنطور نمى تواند قبض و بسط و دادوستد را انجام دهد، به خلاف حال قیام که وقتى انسان بر پاى خود بایستد از هر حال دیگرى بهتر تعادل خود را در دست دارد و در نتیجه به تمامى اعمال خود از ثبات و حرکت، دادن و گرفتن، اعطاء و منع و جلب و دفع مسلطتر است، و نیز کنترل تمامى قواى خویش و افعال آن قوا را در دست دارد. بنابراین مى توان گفت حالت قیام در تمامى شؤ ون معرف شخصیت آدمى است.

این اصل معناى قیام است، آنگاه این کلمه را بطور استعاره در متعادل ترین احوال هر چیز دیگرى استعمال کرده اند، مثلا استوارترین وضع یک ستون را که همان حالت عمودى آن است قائم مى نامند، و همچنین درختى را که بر پاى خود ایستاده و رگ و ریشه خود را در زمین دوانیده قیام درخت مى خوانند، و به همین منوال قائم بودن یک ظرف آب به این است که روى قاعده (کب ) خود ایستاده باشد، و قیام عدل این است که در زمین گسترده شود و قائم بودن قانون و سنت این است که در مملکت اجراء شود.

و به همین منوال اقامه، به معناى بپاداشتن هر چیز است به نحوى که تمامى آثار آن چیز مترتب بر آن شود، و هیچ اثر و خاصیتى پنهان و مفقود نماند، مانند اقامه عدل و اقامه سنت و اقامه نماز و اقامه شهادت و اقامه حدود و اقامه دین و امثال آن.

و اما اشتقاق دیگر این ماده که (استقامت ) است، معنایش طلب قیام از هر چیز است. و به عبارت دیگر استدعاى ظاهر شدن تمامى آثار و منافع آن چیز است، و بنابراین معناى استقامت طریق این است که راه متصف باشد به آن وصفى که غرض از راه همان وصف است، و آن این است که کوتاهترین خط میان ما و هدف ما باشد و علاوه، روشن باشد و ما را دچار تردید نسازد و به بیراهه نیندازد.

و همچنین استقامت آدمى در یک کار این است که از نفس خود بخواهد که درباره آن امر قیام نموده آن را اصلاح کند، بطورى که دیگر فساد و نقص به آن راه نیابد و به حد کمال و تمامیت خود برسد. پس معناى آیه شریفه (قل انما انا بشر مثلکم یوحى الى انما الهکم اله واحد فاستقیموا الیه ) این مى شود که: (پس به اداى حق توحید الوهیت او قیام کنید)، و معناى آیه (ان الذین قالوا ربنا اللّه ثم استقامو) مى شود: (بر آنچه که در جمیع شؤ ون زندگى خود مى گفتند استوار بماندند و در عقاید و اخلاق و اعمالشان به چیزى جز آنچه که موافق توحید و سازگار با آن است رکون نکردند، بلکه همواره آن را رعایت و در جمیع احوال و با هر چیز که در ظاهر و یا باطنشان مواجه مى شوند حفظ مى کنند).

و همچنین است در آیه (فاقم وجهک للدین حنیف) چون منظور از اقامه وجه اقامه نفس و واداشتن آن است بگونه اى که باید و شاید مواجه عمل شود، و اقامه کردن نفس در هر امرى به معناى استقامت آن در آن امر است، یعنى خواستن از نفس است به اینکه آن امر را اقامه کند – دقت بفرمایید.

معناى جمله: (فاستقم کما امرت)

بنابر آنچه که در معناى این ماده و مشتقات آن گفته شد معناى جمله مورد بحث، یعنى آیه (فاستقم کما امرت ) این مى شود: بر دین ثابت باش و حق آن را طبق دستورى که گرفته اى ایفاء کن. و آن دستور همان است که آیه (و ان اقم وجهک للدین حنیفا و لا تکونن من المشرکین ) و آیه (فاقم وجهک للدین حنیفا فطره الله التى فطر الناس علیها لا تبدیل لخلق اللّه ذلک الدین القیم و لکن اکثر الناس لا یعلمون ) مشتمل بر آن مى باشند.

صاحب تفسیر روح المعانى مى گوید: معناى این آیه این است که (اى پیغمبر من ! در این امر استوار باش، همچنانکه قبلا هم دستور به استقامت داده بودیم ) و این معنا اقتضاء دارد که رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله و سلم ) به وحى دیگرى غیر از وحى قرآن و به وحیى که مثل قرآن از مقوله خواندنى نباشد مامور به استقامت شده باشد، و این مطلب را عدّه دیگرى هم گفته اند.

آنگاه اضافه مى کند که: این امر، امر به دوام بر استقامت و ادامه آن است، و معنایش این است که همواره بر طریق مستقیم که راه متوسط میان افراط و تفریط است سلوک کن، و این کلمه جامعى است سرمشق در علم و عمل و اخلاق.

و اصبر فان الله لا یضیع اجر المحسنین

پس از امر به نماز، رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله و سلم ) را دستور مى دهد به صبر کردن، و در موارد دیگرى مانند: (و استعینوا بالصبر و الصلوه ) میان صبر و نماز جمع کرده. و سرّ آن این است که هر کدام از این دو، در باب خودش مهم ترین ارکان هستند. آرى، در میان عبادات، نماز مهمترین عبادت و در اخلاقیات صبر مهمترین خلق است، همچنانکه درباره نماز فرموده: (و لذکر اللّه اکبر) و درباره صبر فرموده: (ان ذلک لمن عزم الامور).

و اجتماع این دو، مهمترین وسیله اى است که با آن مى توان بر مصائب و ناملایمات فایق آمد، چون صبر، نفس را از قلق و اضطراب و فرارى شدن نگه مى دارد، و نماز نفس را به سوى پروردگار توجّه مى دهد و در نتیجه ناملایمات را از یاد آدمى مى برد، و ما بیان مفصل این معنا را در جلد اول این کتاب در تفسیر آیه 45 سوره بقره گذراندیم.

سوره یوسف: تفسیر نور

مسائل مربوط به مفاسد اخلاقی را سربسته و مؤدّبانه مطرح کنید

وَ راوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَ قالَتْ هَیْتَ لَکَ قالَ مَعاذَ اللّهِ إِنَّهُ رَبِّی أَحْسَنَ مَثْوایَ إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الظّالِمُونَ«23»

و زنی که یوسف در خانه او بود،از یوسف از طریق مراوده و ملایمت، تمنای کام گیری کرد و درها را(برای انجام مقصودش)محکم بست و گفت:

برای تو آماده ام.یوسف گفت:پناه به خدا که او پروردگار من است و مقام مرا گرامی داشته،قطعاً ستمگران رستگار نمی شوند.

نکته ها:

در تفسیر «مَعاذَ اللّهِ إِنَّهُ رَبِّی أَحْسَنَ مَثْوایَ» دو احتمال داده اند:

الف:خداوند پروردگار من است که مقام مرا گرامی داشته و من به او پناه می برم.

ب:عزیز مصر مالک من است و من سر سفره او هستم و درباره ی من به تو گفت: «أَکْرِمِی مَثْواهُ» و من به او خیانت نمی کنم.

هر دو احتمال،طرفدارانی دارد که بر اساس شواهدی بدان استناد می جویند.ولی به نظر ما، احتمال اوّل بهتر است.زیرا یوسف به خاطر تقوای الهی مرتکب گناه نشد،نه به خاطر اینکه بگوید:چون من در خانه عزیز مصر هستم و او حقّی بر من دارد،من به همسرش تعرّض و سوء قصد نمی کنم!.چون ارزش این کار کمتر از رعایتِ تقواست.

البتّه در چند جای این سوره، «رَبُّکَ» که اشاره به«عزیز مصر»است،به چشم می خورد،ولی «رَبِّی» هر کجا در این سوره استعمال شده،مراد خداوند است.

از طرفی دور از شأن یوسف است که خود را چنان تحقیر کند که به عزیز مصر «رَبِّی» بگوید.

اولیای خدا،به خدا پناهنده می شوند و نتیجه می گیرند:موسی از شرّ فتنه های فرعون به

خدا پناه می برد، «إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ مِنْ کُلِّ مُتَکَبِّرٍ لا یُؤْمِنُ بِیَوْمِ الْحِسابِ»[44]مادر مریم می گوید:من مریم و نسل او را در پناه تو قرار می دهم، «إِنِّی أُعِیذُها بِکَ وَ ذُرِّیَّتَها مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ»[45]و در این آیه یوسف به خدا پناه می برد، «قالَ مَعاذَ اللّهِ» و خداوند به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دستور پناهندگی به خودش را می دهد. قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ …

به جای گفتن: «أَعُوذُ بِاللّهِ» یک سره به سراغ پناه دادن خدا رفت وگفت: «مَعاذَ اللّهِ» تا پناهندگی خود را مطرح نکند.در واقع برای خود ارزشی قائل نشد.

پیام ها:

1-گناهان بزرگ،با نرمش و مراوده شروع می شود. «راوَدَتْهُ»

2-پاک بودن مرد کافی نیست،زیرا گاهی زنها مزاحم مردان هستند. «وَ راوَدَتْهُ»

3-قدرت شهوت به اندازه ای است که همسر پادشاه را نیز اسیرِ برده خود می کند.

«وَ راوَدَتْهُ الَّتِی»

4-سعی کنیم نام خلافکار را نبریم وبا اشاره از او یاد کنیم. «الَّتِی»

5-پسران جوان را در خانه هایی که زنان نامحرم هستند،تنها نگذارید.زیرا احتمال دارد باب مراوده باز شود. «وَ راوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِها»

6-معمولاً عشق در اثر مراوده و به تدریج پیدا می شود.وجود دائمی یوسف در خانه کم کم سبب عشق شد. «فِی بَیْتِها»

7-مسائل مربوط به مفاسد اخلاقی را سربسته و مؤدّبانه مطرح کنید. راوَدَتْهُ …

غَلَّقَتِ* 8-حضور مرد و زن نامحرم در یک محیط در بسته،زمینه را برای گناه فراهم می کند. «غَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَ قالَتْ هَیْتَ لَکَ»

منبع: شفقنا