به گزارش ثریا یکی از چالشهای بنیادین در نظریهپردازی حکومت اسلامی، تعیین خاستگاه معرفتی «ولایت فقیه» است. اینکه آیا این مسئله، فرعی فقهی است که باید در ابوابی نظیر مکاسب و بیع به آن پرداخت چنانچه در سنت فقهی به آن پرداخته شده است یا اصلی کلامی است که ریشه در اعتقادات و ضرورتهای عقلی دارد؟
آیتالله جوادی آملی، به عنوان فقیه، فیلسوف و متکلم برجسته شیعه، با تفکیک دقیق میان این دو ساحت، بر این باور است که تقلیل مسئله ولایت فقیه به یک گزاره صرفاً فقهی، آن را با چالشهای استدلالی مواجه میسازد و برای استحکام بنای حکومت دینی، باید مبانی آن را در علم کلام جستجو کرد.
ضرورت هجرت از فقه به کلام برای اثبات ولایت
آیتالله جوادی آملی در تاریخ ۱۵ مهر ۱۴۰۲، در جلسه درس خارج فقه خود (مبحث قضا و شهادت)، به آسیبشناسی استدلالهای رایج در باب ولایت فقیه پرداخته اند. ایشان در این جلسه، با نقدی بنیادین بر رویکردی که ولایت فقیه را تنها در چارچوب فقهِ مصطلح محصور میکند، راه برونرفت از اشکالات سنتی فقها نسبت به ولایت فقیه را تغییر پارادایم از فقه به کلام دانستند.
نقد رویکرد صرفاً فقهی و مسئله «امور حسبه»
آیتالله جوادی آملی در این بیان خود تصریح میکند که اگر بحث ولایت فقیه در محدوده علم فقه باقی بماند و از منظر کلامی به آن نگریسته نشود، همواره با اشکالات و موانع استدلالی مواجه خواهد بود.
ایشان با اشاره به نقد مشهور شیخ اعظم مرحوم شیخ مرتضی انصاری (ره) که اثبات ولایت عامه را کاری دشوار («دونه خرط القتاد»؛ «خرط» در لغت یعنی کندن برگ از شاخه درخت با کف دست. و «قتاد» یعنی درختی سخت که خارهایی مانند سوزن دارد. این جمله مثلی است که برای هر امر مشکل و سختی گفته میشود. معنای جمله این است: اثبات این مطلب از کندن برگ با کف دست از شاخهی درخت قتاد نیز مشکلتر است.) دانسته بودند، گفت: «ولایت فقیه تا از فقه به کلام نیاید، همواره با همین مشکلات روبهرو است. اگر ولایت فقیه بخواهد خودش را نشان بدهد و تثبیت بشود و نقدی مثل نقد مرحوم شیخ انصاری نداشته باشد… این حتماً از فقه باید بیاید به کلام.»
ایشان توضیح میدهد که در نگاه خالص فقهی، حداکثر چیزی که میتوان برای فقیه اثبات کرد، ولایت در «امور حسبه» است. امور حسبه به معنای کارهای بر زمینماندهای است که شارع مقدس راضی به ترک آنها نیست (مانند سرپرستی ایتام و مجانین). اما تشکیل حکومت و اداره جامعه، فراتر از سرپرستی امور بیصاحب است.
ایشان در درس خود در تاریخ ۱۵ مهر ۱۴۰۲ میگویند: «در فقه حداکثر آنچه از ولایت فقیه میماند همین امور حسبه است؛ کارهای زمینمانده را فقیه باید به عهده بگیرد… اما آنچه اساس کار است این است که مهمترین دلیل نیاز جامعه به نبوت، این است که چون بشر، مدنی بالطبع است…در اجتماع زندگی میکند.»
برهان کلامی: ضرورت وجود «سائس» و «قائد»
آیتالله جوادی آملی در ادامه سخنان خود در این تاریخ، استدلال میکند که دلیل نیاز به ولایت فقیه، همان دلیل نیاز به نبوت و امامت است. این یک استدلال کلامی است، نه فقهی.
علم کلام عهدهدار بحث درباره افعال خداوند و ضرورتهای عقلی هدایت بشر است. ایشان استدلال میکند که جامعه انسانی به دلیل طبیعت اجتماعی خود و تزاحم منافع، نیازمند قانون و مجری قانون (حاکم) است.
ایشان با ارجاع به استدلال بوعلی سینا در شفا و رویکرد خواجه نصیرالدین طوسی، تاکید میکند که بحث درباره «نیاز جامعه به رهبر»، بحثی عقلی و کلامی است. اگر بپذیریم که جامعه در عصر حضور نیازمند امام معصوم است تا نظم را برقرار و قانون الهی را اجرا کند، عقل حکم میکند که در عصر غیبت نیز این نیاز به قوت خود باقی است. تعطیلبردار نبودنِ نیاز جامعه به حکومت، پلی است که بحث را از فقه (احکام فرعی) به کلام (اصول اعتقادی) منتقل میکند.
آیت الله جوادی آملی در این باره در میگوید: «ما تا بحث را نکشانیم به حوزه کلام، همین اشکالات هست. وقتی کشیدیم به بحث کلام که خدا میفرماید شما ﴿أُولِی الْأَمْرِ﴾ دارید، هیچکس نمیتواند مخالفت کند.»
تفکیک حکم کلامی از حکم فقهی
نکته ظریفی که آیت الله جوادی آملی در سخنان ۱۵ مهر ۱۴۰۲ به آن اشاره دارند، تفکیک ماهیت حکم است. ایشان توضیح میدهند که اصلِ وجودِ حاکم و لزومِ داشتنِ رهبر، یک «حکم کلامی» است (خداوند بشر را بدون راهنما رها نمیکند). اما اطاعت از این حاکم، یک «حکم فقهی» است.
ایشان میگوید: «آیه سوره نساء حکم کلامی است. فرمود: ﴿أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الأمْرِ مِنْکُمْ﴾؛ پیغمبر میخواهید، امام میخواهید، اینها حکم کلامی است. وقتی پیغمبر خواستیم، امام خواستیم، اطاعت از پیغمبر و امام میشود حکم فقهی.»
بنابراین، از منظر آیتالله جوادی آملی، فقیه نمیتواند تنها با ابزار فقه (که کارش استنباط احکام عملی مکلفین است) اصلِ نهاد حکومت را تأسیس کند. بلکه باید ابتدا در علم کلام، ضرورت عقلی و نقلیِ وجود «جانشین» برای امام معصوم اثبات شود، و سپس فقه نحوه تعامل با این حاکم و محدوده اختیارات او را مشخص کند.
آیتالله جوادی آملی بر این نکته کلیدی پای فشردهاند که دفاع عقلانی و شرعی از ولایت فقیه، نیازمند یک انقلاب روششناختی در حوزههای علمیه است؛ انقلابی که در آن بحث حکومت اسلامی از ذیل مباحث فرعی فقهی خارج شده و به عنوان یک بحث اصیل کلامی و اعتقادی مطرح گردد. ایشان معتقد است که بدون این انتقال، ولایت فقیه «همواره با مشکلات روبهرو است». این منظومه فکری، ولایت فقیه را از سطح یک فتوا فراتر برده و آن را در تراز یک ضرورت اعتقادی و تمدنی برای جامعه اسلامی ترسیم میکند.
منبع: مهر
هلیا امامی: دوست داشتم از کلیشه دختر مثبت فاصله بگیرم
لباس مدرسه فقط فرم نیست، کودک باید آن را دوست داشته باشد
به مناسبت روز سینما: روزی که دوربین شهید آوینی روایتگر جنگ شد
کتاب عروس بی نشان ها: قرار بود یک عمر کنار هم باشند، اما جنگ مهلتشان نداد
حق کودک بر حریم خصوصی؛ چالشی برای فرهنگ دیجیتال ایران
نشر در لهستان؛ انتشار بیش از ۳۱هزار عنوان کتاب در سال ۲۰۲۵
نشان درجه یک هنری به این کارگردان اهدا شد: علیرضا داوودنژاد بدترین فیلمش هم «سینما» است
افزایش پذیرش دانشجو معلم تا سه برابر ظرفیت
۹۵ درصد مدارس کشور آماده بازگشایی هستند
ارزیابی سالانه یک میلیون و ۲۰۰ هزار نوآموز در برنامه سنجش
مهلت ثبت نام پذیرش بدون آزمون کاردانی به کارشناسی ۱۴۰۵ تمدید شد
تمدید مهلت ثبت نام پذیرش بدون آزمون کاردانی ویژه مهارتی سال ۱۴۰۵
پایان نخستین دوره پسادکتری علوم ورزشی امیرکبیر با محوریت هوش مصنوعی
بزرگترین رقابت دانشآموزی در حوزه کوانتوم و لیزر برگزار شد
شرکت انگلیسی دادههای مشتریانش را به هکرها داد
مهلت انتخاب رشته آزمون دستیاری پزشکی مجدد تمدید شد
حمله ایران معماری هوش مصنوعی امارات را تغییر داد؛ فرار دادهها به کوه
چالشهای مصوبه اخیر «ستاد ویژه ساماندهی فضای مجازی» از منظر حقوقی
مدیران ارشد هوش مصنوعی خواستار کندتر شدن پیشرفت آن شدند
قالیباف قانون ملی توسعه هوش مصنوعی را ابلاغ کرد
سهمیه ویژه کنکور برای آسیبدیدگان جنگ نیازمند بازنگری است
پارادوکس رفاه و رضایت؛ چرا مدرنیته ما را شادتر نکرد؟
پیوند عرفان کلاسیک با زیست انسان معاصر در شرح فتوحات مکیه باب ۵۶۰
عالمی که علم و مبارزه را به سنگر امامت جمعه پیوند زد
نظریات و رویکردهای اسلامی در خصوص مددکاری اجتماعی
نسل امروز بی ارادهتر از نسل قبل است؟
از تربت ۱۷ کیلویی تا یک میلیون سند تاریخی، جلوهای از حرم بانوی کرامت
حجتالاسلام قمی: مردم نمیگذارند قیمت پایان جنگ، فروختن عزت ایران باشد
جزئیات برگزاری بیستمین آزمون سراسری قرآن و عترت
خیابان و زندگی؛ واکاوی نقش زنان در پایداری اجتماعات شبانه
«دهکده سلامت» یادگار یک خیر بزرگ برای بیماران صعب العلاج
چرا عرفانهای نوپدید برای جوان امروز جذاباند؟
نگاهی به سریال «دیوار دفاعی»؛ ملی شدن صنعت نفت با چاشنی فوتبال
شعری از نظامی گنجوی موضوع یک انیمیشن کوتاه شد
دیوارنگاره میدان ولیعصر (عج) موقتا تغییر نمیکند؛ آغاز ایمنسازی
«اسکورت» بر صدر فروش روزانه نشست؛ استقبال از آزادی زنان زندانی
حسین علیزاده مهمان «همکلام» میشود
بازی «بومبوم» با حضور خانواده شهید طهرانیمقدم رونمایی شد
«ململ» مهمان نمایشگاه ایران نوشت شد
محرابی که منافقین را به وحشت انداخت؛ چرا مدنی باید ترور میشد؟
اپل به جمع تولید کنندگان موبایل تاشو پیوست
رئیس دانشگاه تهران: برای مقابله با تحریمهای علمی برنامهریزی میکنیم
روحانیِ پیونددهنده دین و آزادی
توصیه پذیرفته شدگان تیزهوشان، کدام آموزشگاه است؟!
برگزیدگان بیستمین جشنواره ملی شیخ بهایی معرفی و تقدیر شدند
اعلام وجه التزام اسناد وثیقه پذیرفتهشدگان تخصصی و فوقتخصصی پزشکی
علت توقف طرح جدید تغذیه دانشجویی چه بود؟
مهلت مجدد ثبتنام در آزمون ارشد علوم پزشکی ۱۴۰۵
ابلاغ دستورالعمل حجاب به زودی در دانشگاهها
تصمیم جدید وزارت علوم درباره ساماندهی دادههای دانشگاهی
آمار جالب از ازدواجهای دانشجویی: موفقیت ۹۴ درصد ازدواجهای دانشجویی طی ۱۲ سال گذشته
آزمونهای کاردانی مهارتی، کارشناسی ناپیوسته و سردفتری۲۰ شهریور برگزار میشود
روباتها در لهستان راهپیمایی کردند
ورود تاکسیهای خودران به ناوگان اوبر در لندن
آموزش ۶۵ هزار آموزگار ابتدایی برای استفاده از ظرفیت بازی و ورزش
وزیر آموزش و پرورش: دریافت هرگونه وجه هنگام ثبتنام در مدارس دولتی ممنوع است
برنامههای «زیست عفیفانه» از مهر در مدارس اجرا میشود
انتظار معاونت علمی از CVCها برای سرمایهگذاری در ۷هزار شرکت نوپا
کارنامه نهایی و دفترچه انتخاب رشته آزمون دستیاری منتشر شد
آلمان موشک و ۵ ماهواره به مدار زمین فرستاد
ظرفیت ۶ هزارنفری دستیاری پزشکی ۱۴۰۵؛ تعیین ظرفیت تعهد مناطق محروم
تحریم علم، رفتار علمی نیست؛ باید به دنبال مسیرهای جایگزین برای انتشار آثار محققان بود
بازنمایی قدرت نرم ایران در شرایط پساجنگ و جایزه جهانی دیپلماسی
آیا اصرار بر تفاوتهای فقهی، آب به آسیاب دشمنان وحدت اسلامی میریزد؟
انتظار، منطق دینی آمادگی تاریخی برای آینده موعود
«تحول تاریخی مفهوم فلسفه» با تقدیر از پرویز ضیاءشهابی رونمایی میشود
نگاهی به حکمرانی فضای مجازی در ایران از منظر تحلیل نهادی تنظیمگری
نظر قرآن درباره مسئولیت اجتماعی برای میانجیگری بین اختلاف زوجین
در همایش ادیان سن پترزبورگ چه گذشت؟ تاکید ایران بر مقاومت
حل موضوع حجاب با «مسئلهمندی مشترک»؛ مردم را درگیر مسئله وحدت کنیم
خود بنده فرهنگ درخشان تو آمد؛ آن قوم که از روی طمع، بنده تو را خواست
فروش «رویای نیمهشب» ۱۰۰ درصد افزایش یافت
نرگس آبیار: سینما را خودآموز یاد گرفتم
بزرگداشت جین فوندا در ونیز؛ از ترامپ بیزارم!
رونمایی از تندیس اکبر عبدی؛ هنرمندی که به خاطرهای ملی تبدیل شد
تصاویری از موشک بالستیک جهاد که در جریان یکی از موجهای عملیات نصر-۲ شلیک شده بود
نگاهی به انیمیشن «سفینه نجات»؛ وقتی تعزیه با ابرقهرمانی فضایی گره میخورد
آغاز ثبت نام بیستمین آزمون سراسری قرآن و عترت
افشای هک وب سایت آلمانی توسط هوش مصنوعی اوپن ای آی
انتخاب رشته داوطلبان آزمون کارشناسی ارشد ۱۴۰۵ دانشگاه آزاد تمدید شد
آزمونهای کاردانی مهارتی، کارشناسی ناپیوسته و سردفتری۲۰ شهریور برگزار میشود
تصمیم جدید وزارت علوم درباره ساماندهی دادههای دانشگاهی
مهلت مجدد ثبتنام در آزمون ارشد علوم پزشکی ۱۴۰۵
علت توقف طرح جدید تغذیه دانشجویی چه بود؟
آمار جالب از ازدواجهای دانشجویی: موفقیت ۹۴ درصد ازدواجهای دانشجویی طی ۱۲ سال گذشته
اعلام وجه التزام اسناد وثیقه پذیرفتهشدگان تخصصی و فوقتخصصی پزشکی
رئیس دانشگاه تهران: برای مقابله با تحریمهای علمی برنامهریزی میکنیم
ابلاغ دستورالعمل حجاب به زودی در دانشگاهها
برگزیدگان بیستمین جشنواره ملی شیخ بهایی معرفی و تقدیر شدند
توصیه پذیرفته شدگان تیزهوشان، کدام آموزشگاه است؟!
روحانیِ پیونددهنده دین و آزادی
اپل به جمع تولید کنندگان موبایل تاشو پیوست
روباتها در لهستان راهپیمایی کردند
ورود تاکسیهای خودران به ناوگان اوبر در لندن
نگاهی به سریال «دیوار دفاعی»؛ ملی شدن صنعت نفت با چاشنی فوتبال
مهلت انتخاب رشته آزمون دستیاری پزشکی مجدد تمدید شد
شعری از نظامی گنجوی موضوع یک انیمیشن کوتاه شد
پیوند عرفان کلاسیک با زیست انسان معاصر در شرح فتوحات مکیه باب ۵۶۰
نسل امروز بی ارادهتر از نسل قبل است؟
از تربت ۱۷ کیلویی تا یک میلیون سند تاریخی، جلوهای از حرم بانوی کرامت
«دهکده سلامت» یادگار یک خیر بزرگ برای بیماران صعب العلاج
سهمیه ویژه کنکور برای آسیبدیدگان جنگ نیازمند بازنگری است
جزئیات برگزاری بیستمین آزمون سراسری قرآن و عترت
تمدید مهلت ثبت نام پذیرش بدون آزمون کاردانی ویژه مهارتی سال ۱۴۰۵
عالمی که علم و مبارزه را به سنگر امامت جمعه پیوند زد
نظریات و رویکردهای اسلامی در خصوص مددکاری اجتماعی
خیابان و زندگی؛ واکاوی نقش زنان در پایداری اجتماعات شبانه
«اسکورت» بر صدر فروش روزانه نشست؛ استقبال از آزادی زنان زندانی
پارادوکس رفاه و رضایت؛ چرا مدرنیته ما را شادتر نکرد؟
چرا عرفانهای نوپدید برای جوان امروز جذاباند؟
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.