به گزارش ثریا تنها یک رویداد تاریخی یا نبرد خونین میان دو گروه نبود، بلکه نقطه‌ای سرنوشت‌ساز در تاریخ بشریت بود که در آن، حق در برابر باطل تمام‌قد ایستاد. در این واقعه، امام حسین‌(ع) و یاران وفادارش با فدا کردن جان خود، حقیقت ایمان و آزادی را تثبیت کردند؛ اما اگر این پیام عظیم تنها در میدان کربلا متوقف می‌شد، عمق و پایداری خود را از دست می‌داد. در چنین شرایطی، نقش امام زین‌العابدین‌(ع) جلوه‌گر می‌شود؛ امامی که با وجود بیماری در روز عاشورا، مأموریت سنگینی بر دوش داشت ـ پاسداری از پیام پدر و زنده نگه داشتن روح نهضت در میان انبوه تحریف‌ها و سکوت‌ها.

پس از عاشورا، جهان اسلام نیازمند صدایی بود که بتواند پیام خون را به آگاهی و جنبش درونی تبدیل کند. این صدا، صدای امام سجاد(ع) بود. او با حضور آگاهانه در دوران اسارت، با خطبه‌های کوبنده در کوفه و شام، و با سیره‌ای سرشار از عبادت، صبر، و عزت، نهضت عاشورا را از فراموشی نجات داد و آن را به مدرسه‌ای ماندگار از ایمان، انسانیت و بصیرت تبدیل کرد. در حقیقت، اگر عاشورا مظهر ایثار و فداکاری بود، پساعاشورا با امام سجاد(ع) مظهر بیداری، روشنگری و استمرار رسالت شد. بر همین اساس به حجت الاسلام رضا غلامی قائم مقام بنیاد هدایت به گفتگو پرداختیم که حاصل آن در ادامه تقدیم مخاطبان می شود:

نقش امام سجاد (ع) در واقعه عاشورا و پس از آن را چگونه می‌توان تحلیل کرد؟

نقش امام سجاد (ع) در عاشورا و دوران پس از آن، نقشی یگانه و کمتر دیده‌ شده است؛ چراکه با وجود بیماری شدید در روز واقعه، در نقطه‌ای قرار گرفت که در واقع پیام‌آور نهایی و حافظ اصلی حقیقت عاشورا بود. اگر میدان عاشورا مظهر ایستادگی و خون بود، دوران اسارت و پس از آن، مظهر حکمت، صبر، روشنگری و مدیریت پنهان یک نهضت محسوب می‌شود؛ و این بخش را تنها امام سجاد (ع) توانست به‌صورت کامل بر عهده گیرد.

در عاشورا، حضور امام زین‌العابدین (ع) از دو جهت اهمیت دارد نخست آنکه رابطه امامت را پس از شهادت امام حسین (ع) استمرار می‌بخشد؛ زیرا اگر امام بعدی زنده نمی‌بود، پیام اهل‌بیت در مقابل دستگاه اموی با قطع کامل مواجه می‌شد. دوم آنکه حضور ایشان در خیمه‌ها به عنوان پشتیبان روحی زنان و کودکان و آرامش‌بخش قلوب داغدار خاندان پیامبر نقشی بنیادی داشت. در شرایطی که بسیاری از مردان بنی‌هاشم به شهادت رسیده بودند، امام سجاد (ع) عملاً ستون اصلی خیمه و نقطه تکیه اسیران بود.

اما اهمیت اصلی نقش ایشان در پساعاشورا خود را نشان می‌دهد. دوران اسارت برای امام سجاد (ع) تنها یک مسیر عبوری نبود؛ بلکه عرصه اصلی مبارزه نرم و هوشمندانه در برابر تحریف تاریخی عاشورا به‌شمار می‌رفت. دستگاه اموی تلاش داشت عاشورا را یک شورش سیاسی یا جنگی علیه خلافت نشان دهد. امام سجاد (ع) این روایت‌سازی را با سخن و حضور خود باطل کرد.

ایشان با خطبه‌های کوفه و شام، با گریه‌ها، با رفتار کریمانه و عزت‌مدارانه، و حتی با سکوت‌های عمیق و تأثیرگذارش، کاری کرد که ملتی که سال‌ها تحت تبلیغات امویان قرار داشتند، ناگهان با حقیقتی تکان‌دهنده روبه‌رو شوند اینکه اهل‌بیت پیامبر، به‌عنوان پاک‌ترین و مظلوم‌ترین افراد امت، قربانی سیاست‌های قدرت‌طلبان شده‌اند. در واقع امام سجاد (ع) پایه‌گذار عاشورای در ذهن مردم بود؛ عاشورایی که تنها یک حادثه نبود، بلکه تبدیل به موتور حرکت‌های فکری، اجتماعی و سیاسی در عصرهای بعد شد.

خطبه‌های امام سجاد (ع) در کوفه و شام چه تأثیری بر افکار عمومی داشت؟

خطبه‌های امام سجاد (ع) در کوفه و شام را می‌توان یکی از برجسته‌ترین نقاط عطف در تاریخ روشنگری اسلامی دانست. در شرایطی که امویان سال‌ها تلاش کرده بودند چهره اهل‌بیت را مخدوش کنند و خود را تنها وارثان مشروع حکومت معرفی نمایند، ناگهان فردی از خاندان پیامبر در جایگاهی اجباری اما راهبردی قرار گرفت در برابر مردمی که هم شاهد شکست ظاهری اهل‌بیت بودند و هم سال‌ها زیر بار تبلیغات سیاسی معاویه و یزید زندگی کرده بودند.

خطبه‌های امام سجاد (ع) چند اثر مهم و تحول‌آفرین به‌جا گذاشت نخست بازگرداندن هویت اهل‌بیت به مردم است،

امام زین‌العابدین (ع) در آغاز خطبه‌ها، با معرفی دقیق نسب پیامبرگونه خویش، توده‌هایی را که در جهل تاریخی به سر می‌بردند، تکان داد. این معرفی سبب شد که مردم کوفه و شام، نخستین شکاف جدی را میان خود و تبلیغات حکومتی احساس کنند. بسیاری برای نخستین بار با حقیقتی مواجه شدند که از آنان پنهان شده بود.

دیگر شکستن روایت‌سازی امویان است یزید تلاش داشت اسیران را خارجی معرفی کند. خطبه امام سجاد (ع) این نقشه را به‌طور کامل خنثی کرد. ایشان با کلامی کوبنده و سنجیده، ماهیت ظلم‌پیشه حکومت را برملا ساخت و نشان داد که قتل امام حسین (ع)، نه یک جنگ داخلی، بلکه یک فاجعه اخلاقی، انسانی و دینی بوده است.

همچنین بیدار کردن احساس مسئولیت مردم از دیگر موارد به شمار می رود،خطبه‌های امام سجاد (ع) نه تنها توده‌ها را بیدار کرد، بلکه وجدان اجتماعی آنان را نیز هدف قرار داد. در کوفه، مردم از این‌که چگونه در برابر دعوت خود به امام وفا نکرده‌اند، احساس خجالت و شرم کردند. در شام، مردم فهمیدند که فریب خورده‌اند و قربانی سیاست رسانه‌ای اموی شده‌اند.

ایجاد شکاف در مشروعیت حکومت نیز یکی دیگر از موارد است ، پس از خطبه‌ها، مشروعیت ظاهری یزید ضربه‌ای مهلک خورد؛ به حدی که خود یزید ناچار شد اهل‌بیت را آزاد کند و وانمود کند که مسئول ماجرا نبوده است. این تغییر سیاسی ناگهانی، بازتابی از اثر خطبه‌ها بود.

به‌طور خلاصه، خطبه‌های امام سجاد (ع) یکی از بزرگ‌ترین عملیات‌های رسانه‌ای ـ معنوی تاریخ اسلام بود که بدون هیچ ابزار تبلیغاتی جز کلام حق، ساختار تبلیغات اموی را از درون فرو ریخت.

اگر امام سجاد (ع) نبودند، چه بخشی از پیام عاشورا ممکن بود فراموش شود؟

اگر امام سجاد (ع) حضور نداشتند، بخش مهمی از پیام عاشورا نه تنها ممکن بود فراموش شود، بلکه شاید اساساً به شکل تحریف‌شده‌ای در ذهن تاریخ باقی می‌ماند. امام حسین (ع) در عاشورا خون را ریخت، اما امام سجاد (ع) این خون را به جریان آگاهی تبدیل کرد. بدون امام سجاد (ع)، عاشورا یک واقعه قهرمانانه کوتاه می‌ماند.

اگر تنها روایت نظامی یا احساسی عاشورا باقی می‌ماند، عمق معنوی و توحیدی آن از بین می‌رفت. امام سجاد (ع) با دعاهای صحیفه سجادیه، با سیره عبادتی و با معنویت در اسارت، روح الهی قیام پدر را تثبیت کرد.

امام حسین (ع) در میدان جنگ و امام سجاد علیه السلام در زنجیرها کرامت را نشان دادند. او به دنیا آموخت که عزت، به ظاهری پیروز و شکست‌خورده وابسته نیست. اگر او نبود، این بخش از پیام عاشورا که بر کرامت در اسارت تأکید دارد، محو می‌شد.

بزرگ‌ترین خطر پس از کربلا، نه کشته شدن یاران امام حسین (ع)، بلکه تحریف پیام آنان بود. امام سجاد (ع) با خطبه‌ها، اشک‌ها و رفتارهای هدفمند، اجازه نداد عاشورا در قالب یک شورش قبیله‌ای یا درگیری سیاسی معرفی شود. بدون او، احتمالاً امویان موفق می‌شدند روایت رسمی و دلخواه خود را برای همیشه بر تاریخ تحمیل کنند.

در حقیقت امام زین‌العابدین (ع) را باید معمار حافظه عاشورا دانست؛ کسی که نگذاشت پیام کربلا در میان گردوغبار سیاست یا احساسات خام گم شود. عاشورای بدون او، عاشورایی ناقص، مبهم و حتی گمراه‌کننده می‌بود؛ اما با او، عاشورا تبدیل شد به مدرسه‌ای زنده و پایدار برای آزادی، اخلاق، معنویت و عدالت.