به گزارش ثریا - قطع یا محدودسازی اینترنت در ایران، در سال‌های اخیر از یک «اختلال مقطعی» عبور کرده و به متغیری ساختاری در معادلات اقتصادی و فناورانه کشور تبدیل شده است که اثرات آن تنها به افت دسترسی کاربران یا کندی ارتباطات محدود نمی‌شود، بلکه مستقیماً بر حیات کسب‌وکارها، پایداری پروژه‌های فناورانه و مسیر توسعه فناوری‌های پیشرفته‌ای مانند هوش مصنوعی اثر می‌گذارد. اقتصاد دیجیتال ایران که بخش قابل‌توجهی از آن بر بستر اینترنت بین‌الملل شکل گرفته، در دوره‌های خاموشی با کاهش شدید فروش، افت تراکنش‌های مالی، اختلال در زنجیره تأمین دیجیتال و از دست رفتن ارتباط با بازارهای داخلی و خارجی مواجه شده است.

برآوردهای رسمی و غیررسمی نشان می‌دهد هر روز قطعی یا محدودیت شدید اینترنت، ده‌ها میلیون دلار خسارت مستقیم و غیرمستقیم به اقتصاد کشور وارد می‌کند که این خسارت تنها به کسب‌وکارهای آنلاین محدود نمی‌شود و صنایع وابسته به فناوری، خدمات دانش‌بنیان، استارتاپ‌ها و شرکت‌های فناور را نیز در بر می‌گیرد. در این میان، کسب‌وکارهای کوچک و متوسط دیجیتال که فاقد منابع مالی و زیرساخت‌های جایگزین هستند، بیشترین آسیب را متحمل شده و در مواردی ناچار به تعدیل نیرو، تعلیق فعالیت یا خروج از بازار شده‌اند.

در سطحی عمیق‌تر، محدودسازی اینترنت پیامدهایی فراتر از زیان‌های کوتاه‌مدت اقتصادی دارد. پروژه‌های فناورانه و به‌ویژه حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، داده‌کاوی و رایانش ابری به اتصال پایدار، دسترسی به داده‌های به‌روز، سرویس‌های بین‌المللی و همکاری‌های علمی و صنعتی فرامرزی وابسته‌اند. اختلال در این اتصال، روند آموزش و به‌روزرسانی مدل‌های هوش مصنوعی را کند کرده، مشارکت در پروژه‌های مشترک علمی و فناورانه را محدود ساخته و هزینه توسعه فناوری را به‌طور معناداری افزایش داده است؛ موضوعی که در نهایت به کاهش رقابت‌پذیری فناوری کشور در سطح منطقه‌ای و جهانی منجر می‌شود.

از این منظر، قطعی اینترنت صرفاً یک مسئله ارتباطی یا امنیتی نیست، بلکه عاملی تعیین‌کننده در آینده اقتصاد دیجیتال، زیست‌بوم نوآوری و مسیر توسعه هوش مصنوعی در ایران به شمار می‌آید؛ عاملی که تداوم آن می‌تواند شکاف میان توان بالقوه نیروی انسانی متخصص و امکان بالفعل‌سازی این توان در داخل کشور را عمیق‌تر کند. 

به اعتقاد متخصصان، در اختلال‌های جزئی، کسب‌وکارها آسیب می‌بینند اما زنده می‌مانند ولی در خاموشی کامل، سیستم‌ها فرصت تطبیق ندارند و مرگ ناگهانی رخ می‌دهد.

وابستگی مرگبار اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی به اینترنت پایدار

رامین عابدی اصل، تحلیلگر و مشاور ارشد فناوری اطلاعات در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به وضعیت کنونی استارتاپ‌های مبتنی بر پلتفرم گفت: در شرایطی که تصمیم‌های عمیق فنی، زیرساختی و ملی توسط سیاستگذارانی گرفته می‌شود که به نظر می‌رسد شناختی نسبت به معماری شبکه و اقتصاد دیجیتال ندارند، نتیجه چیزی جز فاجعه نیست. قطع یا محدودسازی اینترنت در کشوری با نزدیک به ۹۰ میلیون جمعیت، میلیون‌ها کسب‌وکار وابسته به فناوری و هزاران متخصص فعال در حوزه‌های IT و AI، یک فروپاشی سیستماتیک است.

وی با تاکید بر اینکه زیرساخت‌های دیجیتال ایران، به‌ویژه در حوزه فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی، به دلیل تحریم‌ها و محدودیت‌های داخلی، سال‌هاست که ناچار به استفاده از سرویس‌ها، پلتفرم‌ها و زیرساخت‌های خارج از کشور هستند، اظهار کرد: قطع اینترنت بین‌الملل، عملاً به معنای بریدن شریان حیاتی این اکوسیستم است؛ شریانی که بدون آن، نه توسعه ممکن است، نه بقا و در حالی از «حمایت از نخبگان» و «رشد اقتصاد دانش‌بنیان» سخن گفته می‌شود که همین تصمیم‌ها، به شکل مستقیم، منجر به نابودی کسب‌وکارها، مهاجرت اجباری متخصصان و دفن آرزوهای نسل جوانی شده که می‌توانست موتور محرک آینده کشور باشند و فاجعه‌بارتر آن‌که، در برابر این خسارت عظیم، هیچ سازوکار پاسخگویی‌ای وجود ندارد.

عابدی قطع اینترنت را نه فقط «قطع ارتباط» بلکه یک فروپاشی زنجیره‌ای در تمام لایه‌های فناوری دانست و این لایه‌ها را شامل این موارد عنوان کرد:

لایه شبکه و نام دامنه (DNS): هر وب‌سایتی که DNS آن روی Cloudflare،AWS Route53 یا سرویس‌های مشابه باشد، عملاً از دسترس خارج می‌شوند حتی اگر سرور داخل ایران باشد.

لایه سرویس و API: تمام APIهای بین‌المللی، از سرویس‌های پرداخت و احراز هویت گرفته تا APIهای هوش مصنوعی، تحلیل داده، نقشه، ایمیل، پیامک و لاگینگ، به‌طور کامل قطع می‌شوند.

زیرساخت ابری (Cloud Infrastructure):
AWS، Azure، GitHub،Docker Hub و ده‌ها سرویس حیاتی دیگر از مدار خارج می‌شوند به گونه‌ای که زیر ساخت‌هایی که سرورهای آنها خارج از ایران هستند به صورت کامل از دسترس کاربران ایرانی خارج می‌شود.

SEO و دسترسی جهانی: ارتباط موتورهای جست‌وجوی بین‌المللی با سایت‌های داخل ایران قطع می‌شود. این یعنی مرگ کامل سئو، حذف تدریجی از نتایج جست‌وجو و نابودی سال‌ها سرمایه‌گذاری محتوایی. به زبان ساده هر چیزی که حتی یک اتصال کوچک به بیرون از مرزهای شبکه ملی داشته باشد، می‌میرد و سایت‌هایی که خارج از ایران قرار دارند، با افت شدید ترافیک سایت مواجه می‌شوند و این برای سئوی سایت‌ها ویرانگر است.

این تحلیلگر هوش مصنوعی پاسخ به این سؤال که آیا در شرایط خاموشی اینترنت، زیرساخت هوش مصنوعی کشور عملاً تعطیل می‌شود؟ را مثبت دانست و توضیح داد: خاموشی اینترنت نشان داد که بخش بزرگی از آنچه در ایران با عنوان «هوش مصنوعی بومی» تبلیغ می‌شد، در واقع چیزی جز پوسته‌ای داخلی روی APIهای خارجی نبوده است. نه مدل بومی، نه دیتاست مستقل، نه زیرساخت آموزش، نه توان پردازشی واقعی. به همین دلیل، در روزهای ابتدایی قطع اینترنت تقریباً تمام سرویس‌های موسوم به AI از کار افتادند و بسیاری از سرویس‌ها نسخه‌های رایگان خود را بستند و عملاً ناپدید شدند.

تفاوت اختلال اینترنت و خاموشی کامل آن

وی اختلال اینترنت را مثل چشمه‌ای دانست که آبش کم شده و خاموشی اینترنت را به مثابه چشمه‌ای دانست که از ریشه خشک شده است و اضافه کرد: در اختلال‌های جزئی، کسب‌وکارها آسیب می‌بینند اما زنده می‌مانند، ولی در خاموشی کامل، سیستم‌ها فرصت تطبیق ندارند و مرگ ناگهانی رخ می‌دهد.

این محقق حوزه هوش مصنوعی در خصوص اثرات قطع اینترنت بر داده، آموزش مدل‌های AI و به‌روزرسانی الگوریتم‌ها توضیح داد: واقعیت تلخ این است ما اصولاً مدل داخلی قابل آموزش نداریم که از قطع اینترنت آسیب ببیند؛ از این رو وقتی دیتاست‌های جهانی قطع می‌شوند، به‌روزرسانی مدل‌ها متوقف و دسترسی به ریپازیتوری‌های علمی و کد قطع می‌شود. حتی مدل‌های متن‌باز قدیمی، به‌دلیل ضعف پردازش و شبکه، عملاً بلااستفاده خواهند شد و آنچه باقی می‌ماند، نسخه‌هایی ایزوله، قدیمی و بی‌کاربرد است.

این تحلیلگر هوش مصنوعی با بیان اینکه مدل‌های AI بدون اتصال جهانی قادر به رقابت نخواهند بود، یادآور شد: رقابت در AI بدون داده جهانی، همکاری بین‌المللی، دسترسی آزاد به ابزارها و اینترنت پایدار اصلاً معنا ندارد.

اثرات خاموشی اینترنت بر همکاری‌های علمی و پروژه‌های بین‌المللی

عابدی به برخی از اثرات خاموشی اینترنت بر همکاری‌های علمی و اجرای پروژه‌ها در کشور اشاره کرد و گفت: اثر این رویکرد فوری و ویرانگر شامل مواردی چون لغو پروژه‌های مشترک، قطع ارتباط پژوهشگران با مجلات و کنفرانس‌ها، تعدیل نیرو و تعطیلی استارتاپ‌ها، اخراج خاموش پژوهشگران از پروژه‌های خارجی و شاید متاسفانه بسیاری از آنها هنوز نمی‌دانند که همکاری‌هایشان عملاً پایان یافته است.

وی تاکید کرد: علاوه بر اینها در خاموشی کامل اینترنت ایده‌ای شکل نمی‌گیرد، محصولی توسعه نمی‌یابد و بازاری ایجاد نخواهد شد و حتی سرویس‌های کاملاً داخلی مثل نقشه‌ها و سرویس‌های حمل‌ونقل دچار اختلال جدی می‌شوند و صنایع وابسته را تا مرز فروپاشی می‌برند و در چنین شرایطی تقریبا هیچ استارتاپی شانس بقا ندارد. در صورت قطعی اینترنت یکی از موارد زیر برای استارتاپ‌ها رخ می‌دهد:

* وابسته به سرور خارجی که مساوی با مرگ این کسب و کارها است
*وابسته به موتور جست‌وجوی خارجی که مساوی با تهدید جدی برای کسب و کارهاست

* کاملاً داخلی که کسب و کارها گرفتار ناپایداری شبکه ملی می‌شوند.

عابدی چنین شرایطی را برای کسب وکارها همانند اتاق مراقبت‌های ویژه بدون اکسیژن توصیف کرد و افزود: زیرساخت بدون سناریوی بحران، زیرساخت نیست توهم پایداری است و هزینه نهایی آن نابودی امید، بیکاری متخصص و آینده‌ای پرخطر برای جامعه است.

وی تاکید کرد: امروز بسیاری از متخصصان نه به «پیشرفت» بلکه به فرار از «بی‌ثباتی» فکر می‌کنند و نمی‌توان انتظار داشت با محدود کردن اینترنت، AI رشد کند؛ چون اینترنت پایدار، مانند خون در رگ‌های هوش مصنوعی است. هوش مصنوعی در ایران مثل بذری است که تازه کاشته شد و قطع اینترنت اجازه جوانه‌زدن را از آن گرفته است. 

عابدی اظهار کرد: برخی هزینه‌ها شاید جبران شوند، اما از دست رفتن اعتماد، اعتبار و نخبگان غیرقابل بازگشت است.

منبع : اینترنت