به گزارش ثریا - حسن کاوه با اشاره به توسعه زیرساخت‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در این سازمان، اظهار کرد: سازمان حفاظت محیط زیست به‌عنوان یک نهاد حاکمیتی، تنها نهاد حاکمیتی در این حوزه است و رکن عمده حاکمیت، «داده» است و اصل تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی نیز بر همین مبنا شکل می‌گیرد.

وی افزود: یکی از چالش‌هایی که در سازمان با آن مواجه بوده‌ایم و همچنان نیز وجود دارد، ضعف در ایجاد زمینه‌ها، فرایندهای داده‌محور و زیرساخت‌های لازم است. بر همین اساس تلاش کردیم از چند وجه به این موضوع نگاه کنیم که یکی از مهمترین آنها، به‌کارگیری عناصر و ظرفیت‌های هوش مصنوعی ایجاد شده از سوی دولت و توسعه زیر ساخت است.

کاوه ادامه داد: در این مسیر تصمیم گرفتیم از تمامی ظرفیت‌هایی که در سطح دولت برای توسعه هوش مصنوعی ایجاد شده، استفاده کنیم. بخشی از این رویکرد به‌طور همزمان به پروژه داده‌های ماهواره‌ای و توسعه زیرساخت‌های مرتبط بازمی‌گردد. با توجه به سامانه‌های موجود در سازمان، یکی از موضوعات بسیار مهمی که در دستور کار قرار گرفت، طراحی و راه‌اندازی یک «دستیار هوشمند حقوقی» در حوزه محیط زیست است.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست، حوزه محیط زیست را یک حوزه گسترده توصیف کرد که با کلیه مسایل زندگی مردم سرو کار دارد، خاطر نشان کرد: از این رو این حوزه دایره وسیعی از قوانین را شامل می‌شود و این موضوع در جلسات با دکتر مقدم عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس و تیم ایشان مطرح شد و از آنها درخواست کردیم که دستیار جستجوگر را در این حوزه توسعه دهند.

وی افزود: از دکتر مقدم، رئیس پژوهشکده برق و کامپیوتر دانشگاه تربیت مدرس درخواست کردیم که در فاز نخست پروژه، صرفاً یک دستیار به‌اصطلاح جست‌وجوگر و نمایه‌گر در حوزه حقوق محیط زیست برای سازمان طراحی شود و در فاز دوم، به سمت ایجاد سیستمی حرکت کنیم که بتواند در تنظیم لوایح قضایی و تهیه دفاعیه‌ها به سازمان کمک کند.

کاوه با تأکید بر چالش‌های پیش‌رو در این مسیر، اظهار کرد: این کار بسیار سخت است، چرا که واقعیت این است که نظام قضایی کشور هنوز به بلوغ لازم در زمینه ارتباط با سامانه‌های مبتنی بر هوش مصنوعی نرسیده است. یکی از چالش‌های جدی ما این است که اگرچه دولت در این زمینه اقداماتی را آغاز کرده، اما در تعامل با قوه قضاییه، هوش مصنوعی همچنان به‌عنوان یک موضوع نو و چالش‌برانگیز مطرح است و باید دید امکان پیاده‌سازی عملی این سامانه‌ها تا چه حد فراهم می‌شود.

وی با بیان اینکه در حال حاضر سازمان حفاظت محیط زیست دارای چند سامانه مرسوم درون‌سازمانی است، اضافه کرد: یکی از مهمترین آنها سامانه مرسوم و اتوماسیون اداری و دیگری «سامانه جامع محیط زیست» به شمار می‌رود و توسعه این سامانه‌ها با رویکرد هوش مصنوعی، در دستور کار سازمان قرار دارد. در حال حاضر، تمامی خدمات سازمان حفاظت محیط زیست در بستر دولت الکترونیک ارائه می‌شود، به‌طوری‌که متقاضیان دریافت مجوزها و شرکت‌ها، تمامی فرآیندهای خود را از طریق این سامانه انجام می‌دهند.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست اظهار کرد: این سامانه جامع محیط زیست، سامانه‌ای بسیار گسترده است و در فازهای بعدی از دانشگاه تربیت مدرس درخواست کردیم که به ما کمک کنند تا یک دستیار هوشمند بر روی آن نصب شود؛ به‌گونه‌ای که این دستیار بتواند داده‌های مورد نیاز سازمان را به‌صورت لحظه‌ای استخراج کند. دامنه این داده‌ها بسیار گسترده است و از اتوماسیون اداری گرفته تا مکاتبات سازمانی را دربر می‌گیرد.

کاوه با بیان اینکه در سیستم اتوماسیون داده‌ها گم می‌شود، ادامه داد: یکی از درخواست‌های ما از دکتر مقدم این بود که به ما در طراحی یک سیستم هوش مصنوعی بر بستر اتوماسیون کمک کنند؛ سیستمی که بتواند کنترل لازم را اعمال کرده و داده‌های متنوع را از دل مکاتبات سازمانی استخراج کند.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست با تأکید بر دشواری این مسیر، یادآور شد: این موضوعات کارهای سختی هستند و باید قبول کنیم که ما در حوزه تکنولوژی‌های هوش مصنوعی، پلتفرم‌های وابسته به آن و زیر ساخت‌های آن، کشور جوانی هستیم و از آنجا که به‌دنبال خوداتکایی هستیم، نمی‌خواهیم از پلتفرم‌های آماده و پیش‌فرض خارجی استفاده کنیم. همین مسئله باعث می‌شود مراحل آزمون و خطا در این حوزه طولانی‌تر شود، در مقایسه با حالتی که بخواهیم یک پلتفرم آماده را از بیرون تهیه و صرفاً آن را نصب کنیم.

وی افزود: موضوع دیگر بحث آینده‌پژوهی توسط هوش مصنوعی است. سازمان حفاظت محیط زیست باید بتواند حداقل با سه سناریو آینده را پیش بینی کند و خبر بد در این زمینه این است که تاکنون در این زمینه نرم‌افزار بومی در کشور وجود نداشته است که بتواند این نوع آینده‌پژوهی را انجام دهد. نرم‌افزارهای موجود عمدتاً آمریکایی هستند و مبانی آنها با مدل‌های برنامه‌ریزی ما همخوانی ندارند. به همین دلیل، انجام این کار بسیار دشوار است، هرچند ما به‌صورت مقدماتی اهداف و تارگت‌های خود را در این زمینه مشخص کرده‌ایم.

کاوه اضافه کرد: دولت هوشمند، یک پروژه مقطعی یا یک فرآیند کوتاه‌مدت نیست که انتظار داشته باشیم ظرف چهار یا پنج سال به‌طور کامل محقق شود. این یک مسیر طولانی، همراه با آزمون و خطاست که باید به بلوغ برسد تا سیستم‌ها قابل استفاده شوند. ضمن اینکه صرفاً ایجاد سامانه‌ها کافی نیست، بلکه به رسمیت شناختن داده‌های حاصل از هوش مصنوعی و پردازش‌های مبتنی بر فناوری‌های نوین در جامعه اهمیت بسیار زیادی دارد. این موضوع نیازمند فرهنگ ‌سازی همزمان است. برای مثال در حوزه قضایی، استفاده از خروجی‌های هوش مصنوعی، چه در مقام قاضی و چه در جایگاه بازپرس و در بحث ادله پرونده‌ها، مسئله‌ای بسیار حساس است؛ به‌ویژه در پرونده‌های کیفری که بی‌طرفی فرد یا سیستم جمع‌آوری‌کننده داده اهمیت بالایی دارد.

کاوه تأکید کرد: در حال حاضر در اتحادیه اروپا، تحولات بسیار بزرگی در این زمینه در حال وقوع است، اما این سؤال مطرح است که اگر امروز داده‌ای بر اساس تحلیل هوش مصنوعی تولید شود و به قاضی ارائه شود، آیا این داده مورد پذیرش قاضی قرار می‌گیرد یا خیر؟ این مسئله بسیار مهم است و باید به‌صورت موازی برای رفع آن برنامه‌ریزی و اقدام شود.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست، در پاسخ به این پرسش که سازمان حفاظت محیط زیست در شرایط تحریم تا چه میزان از داده‌های ماهواره‌ای بهره‌برداری می‌کند، به خبرنگار ایسنا گفت: در حال حاضر دسترسی جمهوری اسلامی ایران به داده‌های ماهواره‌ای محدودکننده نیست. ایران ماهواره‌های خود را در مدار دارد و علاوه بر آن، کشورهایی مانند روسیه و چین نیز دارای ماهواره هستند؛ بنابراین از نظر دسترسی به داده‌های ماهواره‌ای، عملاً با مشکل جدی مواجه نیستیم.

وی افزود: آنچه اهمیت دارد، این است که داده‌های ماهواره‌ای به‌تنهایی کفایت نمی‌کند و باید با مجموعه‌ای از داده‌های دیگر تطبیق یابد و تأیید و تکمیل شود. اگرچه ماهواره‌هایی مانند اطلس از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه هستند، اما با فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی امروز، می‌توان با هزینه بسیار کمتر، داده‌ها را دریافت، مدیریت و تحلیل کرد.

کاوه ادامه داد: در این مسیر، معمولاً دو نوع واکنش وجود دارد؛ نخست، مقاومت شدید برخی از افرادی که به‌صورت تجربی کار کرده‌اند و تمایلی به استفاده از این سامانه‌ها ندارند و دوم، مسئله شفافیت است؛ چرا که با استقرار این سامانه‌ها، دیگر امکان طرح ادعاهای غیرمستند وجود ندارد و همه‌چیز مبتنی بر داده و شاخص خواهد بود.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست گفت: ما در حال آماده‌سازی یک داشبورد هستیم که به‌صورت برخط وضعیت شاخص‌های محیط زیستی کشور را نمایش می‌دهد. این داشبورد به‌گونه‌ای طراحی شده که هر فرد می‌تواند در هر لحظه، حتی از طریق تلفن همراه، وضعیت محیط زیست کشور را مشاهده کند. لینک این داشبورد در اختیار رئیس‌جمهور، اعضای دولت، رئیس قوه قضاییه و رئیس مجلس قرار خواهد گرفت.

وی افزود: اگر بتوانیم موضوع محیط زیست را به‌عنوان یک مسئولیت عمومی میان مردم توزیع کنیم، بخش عمده‌ای از مشکلات حل خواهد شد. نمی‌توان انتظار داشت که سازمان حفاظت محیط زیست به‌تنهایی همه مسائل را حل کند.

کاوه با اشاره به چالش آلودگی هوا در تهران، تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین مشکلات کشور، آلودگی هوای تهران است. حدود ۲۶ دستگاه مختلف در حوزه محیط زیست نقش دارند و سازمان باید هم مسئولیت مدیریت را بر عهده داشته باشد و هم ابزار مدیریت را در اختیار داشته باشد. اما برخلاف تصور عمومی، مهم‌ترین عامل آلودگی هوا نه صرفاً کیفیت بنزین، بلکه تمرکز جمعیت و نبود توزیع عادلانه فرصت‌های شغلی و زندگی در سراسر کشور است.

وی افزود: وقتی فرصت‌های برابر کاری و زیستی در کشور وجود ندارد، مردم به شهرهای بزرگ مهاجرت می‌کنند و این تمرکز جمعیتی باعث افزایش فشار، آلودگی و بروز مشکلات متعدد می‌شود. بسیاری از افرادی که امروز در تهران زندگی می‌کنند، اگر شرایط مناسب در زادگاه خود داشتند، حاضر نبودند حتی یک روز در تهران بمانند.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرد: محیط زیست موضوعی مجزا از توسعه نیست، بلکه در کنار توسعه و سایر مسائل، بخشی از حقوق طبیعی هر فرد محسوب می‌شود. برای رسیدن به نتیجه مطلوب، باید تمامی ارکان این موضوع به‌صورت هم‌زمان محقق شود.

وی ادامه داد: در شهری مانند تهران که روزانه حدود ۱۰ میلیون نفر در آن فعالیت می‌کنند، باید یک عدد هدف یا شاخص مطلوب برای آلایندگی هوا تعریف شود. سپس وضعیت موجود با آن عدد نرمال سنجیده شود. وقتی عدد هدف مشخص نباشد، هیچ‌یک از سنجش‌ها پایه و معنا ندارد و برنامه‌ریزی استراتژیک بدون هدف، اساساً بی‌معناست.

کاوه گفت: ما نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم همه مخاطرات را به صفر برسانیم. طبیعی است که بخشی از ریسک‌ها همواره وجود داشته باشد. مسیر بهبود محیط زیست مسیر سختی است و با یک یا دو پروژه به نتیجه نمی‌رسد. این مسیر نیازمند صبر، آرامش و پیشرفت تدریجی است و نمی‌توان یک‌شبه راه صدساله را طی کرد.

وی افزود: محیط زیست و به‌طور کلی هر رکن اجتماعی، یک نظام خودپالایی دارد و همه چیز صرفاً وابسته به مداخله‌های بیرونی نیست. سطح آگاهی عمومی جامعه نسبت به پنج سال گذشته قابل مقایسه نیست و مردم به‌واسطه دسترسی به ابزارهای اطلاع‌رسانی، آگاه‌تر شده‌اند و رفتارهایشان تغییر کرده است.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: امروز حتی در حوزه سلامت، مردم نسبت به گذشته آگاه‌تر هستند و درباره دارو یا روند درمان پرسش می‌کنند. این تغییر رفتار در حوزه محیط زیست نیز به‌وضوح دیده می‌شود. نسل جدید، رفتارهای نادرست با حیوانات و طبیعت را نمی‌پذیرد و نسبت به آن واکنش نشان می‌دهد.

وی اضافه کرد: نسل جدید بر پایه استدلال و آگاهی زندگی می‌کند و من معتقدم ایران با نسلی که امروز در حال ورود به عرصه‌های مختلف است، آینده بسیار خوبی خواهد داشت؛ به شرط آنکه ما به‌عنوان نسل حاضر، زیرساخت‌های درست را برای آن‌ها فراهم کنیم.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست در ادامه این گفت‌وگو با ایسنا، اظهار کرد: در مسیر توسعه باید عاقل و صبور باشیم. هیجان، هرچند می‌تواند محرک باشد، اما نباید بر ماهیت تصمیم‌گیری‌ها غلبه کند. تجربه نظام‌های توسعه در کشورهای مختلف نشان می‌دهد که معمولاً برای فعالیت‌های زیربنایی، افق‌های ۳۰ ساله در نظر گرفته می‌شود.

وی افزود: ما شاید ندانیم دقیقاً این مسیر در چه بازه زمانی به نتیجه می‌رسد، اما مطمئن هستم که این اقدامات در نهایت اثرگذار خواهد بود. در این میان، یکی از مهم‌ترین نقش‌هایی که باید ایفا کنیم، آشنا کردن مردم با این فرهنگ است.

کاوه ادامه داد: یکی از مشکلات اساسی کشور این است که حفظ محیط زیست، اگرچه در زمره حقوق عامه قرار دارد و به‌صورت مستقیم در اصل پنجاهم قانون اساسی به آن اشاره شده، اما در نظام حقوق مدنی کشور، هنوز به‌درستی نهادینه نشده است. در مبانی حقوقی اغلب کشورهای دنیا و حتی در فقه و شرع، حق معمولاً برای موجود زنده متولدشده تعریف می‌شود، در حالی که محیط زیست تنها حقی است که برای موجودی که هنوز به دنیا نیامده، به رسمیت شناخته می‌شود.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست گفت: ما با حقی از جنسی متفاوت مواجه هستیم؛ حقی که نیازمند توجه فراتر از اقدامات صرفاً فیزیکی و نمایشی است. محیط زیست باید در بستر فرهنگ‌سازی و در چارچوب حقوق عامه دیده شود، نه صرفاً به‌عنوان یک موضوع اجرایی یا پروژه‌ای.

وی افزود: محیط زیست همه چیز است، اما در عین حال ممکن است به چشم نیاید، در حالی که به‌طور مستقیم بر کیفیت زندگی مردم اثر می‌گذارد. نبود نظام‌های مؤثر تصمیم‌سازی و پژوهش‌محور باعث شده در این حوزه با مشکلات متعددی مواجه باشیم و این مسائل باید در قالب‌های مختلف و با بهره‌گیری از ابزارهای نوین از جمله هوش مصنوعی مورد توجه قرار گیرد.

کاوه با اشاره به ضرورت استفاده از تجربیات بین‌المللی، تصریح کرد: در برخی موارد، حتی نیازی به اختراع مسیر جدید نداریم و باید از تجربه کشورهای موفق مانند سوئیس و ژاپن استفاده کنیم. برای مثال، در حوزه آب، یکی از مشکلات جدی کشور این است که سیاست‌گذار، توزیع‌کننده و برنامه‌ریز، یک نهاد واحد است و این ساختار هرگز به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.

وی ادامه داد: آنچه برای من اهمیت دارد، بیش از پیشرفت ظاهری پروژه‌ها، یادگیری صبوری در اجرای پروژه‌های زیربنایی است. من ۲۷ سال است که در این حوزه کار می‌کنم و ترجیح می‌دهم پس از پنج سال، تنها دو پروژه قابل اتکا اجرا شود، تا اینکه ده‌ها اپلیکیشن یا سامانه ایجاد کنیم که در عمل کارایی نداشته باشند.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست، گفت: در حوزه قوانین نیز پیچیدگی‌های جدی وجود دارد. قوانین مرتبط با محیط زیست در بخش‌های مختلفی از جمله قانون مدنی، قانون تجارت، آیین دادرسی کیفری و آیین دادرسی مدنی پراکنده است و جمع‌بندی و اعمال مؤثر آنها کار بسیار دشواری است. این وضعیت قابل مقایسه با دستگاه‌هایی نیست که با تعداد محدودی قانون مشخص فعالیت می‌کنند.

وی تأکید کرد: از آنجا که در نظام حقوقی کشور، نقش قاضی مقدم بر سایر ابزارهاست، اگر محیط زیست به‌عنوان یک حد و مرز جدی در قوانین و رویه‌های قضایی دیده نشود، دستیابی به نتیجه مطلوب در این حوزه بسیار دشوار خواهد بود.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست، اضافه کرد: اگر بخواهیم به پرونده‌های مرتبط با محیط زیست نگاه کنیم، از جمله مواردی که منجر به جان‌باختن محیط‌بانان می‌شود، فرآیند اثبات موضوع، صدور حکم، احراز شهادت و سپس رسیدگی به حقوق خانواده‌ها، یک مسیر بسیار پیچیده و زمان‌بر است. این تصور که یک نفر یا یک ابزار بتواند به‌تنهایی این مسیر را به نتیجه برساند، تصور درستی نیست.

وی افزود: در فرآیند حقوقی، ابتدا باید عنصر مادی جرم، سپس عنصر معنوی و در نهایت عنصر روانی بررسی شود. پس از آن، این عناصر باید در کنار هم قرار گیرند تا دادخواست تنظیم شود، موضوع دعوا مشخص شود، معلوم شود فرد به چه چیزی محکوم می‌شود، محکوم‌علیه چه کسی است و چرا این محکومیت اعمال می‌شود. این مسیر، یک روند ساده و خطی نیست.

کاوه ادامه داد: من به‌دلیل تحصیلاتم در حوزه اقتصاد عرض می‌کنم که چنین کاری اساسا بسیار دشوار است. از دوستان حوزه فناوری خواهش می‌کنم این پروژه‌ها را ساده و سبک نبینند؛ این موضوع با پیچیدگی‌های بسیار بالایی همراه است. هوش مصنوعی در این حوزه باید به‌گونه‌ای عمل کند که انگار پرونده را به یک وکیل خبره سپرده‌ایم و از او انتظار تنظیم دادخواست و پیگیری حقوقی دقیق داریم.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست گفت: تاکنون هیچ دانشگاه یا سازمانی به‌صورت جدی وارد این حوزه نشده است، در حالی که اگر بتوانیم به این سطح از بلوغ برسیم، یکی از بهینه‌ترین ابزارها در نظام حقوقی کشور شکل خواهد گرفت.

وی افزود: استفاده از مدل‌های زبانی که در پروژه‌های سازمان مدنظر قرار دارد، موضوعی نیست که یک‌باره به پایان برسد. این یک فرآیند مستمر است که باید در قالب برنامه هفتم توسعه جمهوری اسلامی ایران دنبال شود و با شاخص‌هایی که تعریف می‌شود، به‌صورت سالانه ادامه پیدا کند. این‌گونه نیست که بتوان گفت پروژه‌ای یک‌ساله است و پس از آن به پایان می‌رسد.

کاوه با تأکید بر ماهیت خاص حقوق محیط زیست، تصریح کرد: محیط زیست از جنس مقدس‌ترین حقوق است. وقتی از حقوق حیوانات یا عرصه‌های طبیعی صحبت می‌کنیم، با موضوعاتی مواجهیم که در نگاه اول شاید ساده به نظر برسند، اما در عمل پیچیدگی‌های حقوقی فراوانی دارند. برای مثال، اگر تخلفی در یک ملک شخصی رخ دهد، مالکیت مشخص است، اما در بسیاری از عرصه‌های طبیعی، سازمان حفاظت محیط زیست مالک نیست و صرفاً نقش نمایندگی یا نظارتی دارد.

وی ادامه داد: در برخی موارد، مانند اراضی ملی، سازمان حفاظت محیط زیست نمایندگی دارد و مالکیت در اختیار نهاد دیگری است. در این شرایط، اختیارات محدود می‌شود، اما همچنان راه‌های حقوقی برای پیگیری وجود دارد. انتظار این است که نرم‌افزارها و سامانه‌های هوشمند بتوانند به ما کمک کنند که بدانیم در هر پرونده، دقیقاً چه مسیر قانونی باید طی شود و بر اساس کدام مواد قانونی اقدام کنیم.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست گفت: این فرآیندها قابل مقایسه با خدمات ساده و خطی مانند صدور کارت ملی نیست. در حوزه محیط زیست، با حجم گسترده‌ای از قوانین مادر و مقررات بالادستی مواجه هستیم که بعضاً در چندین جلد تدوین شده‌اند. این حجم از قوانین، کار را برای سیستم‌های اداری و حتی سامانه‌های هوشمند بسیار پیچیده می‌کند.

وی تأکید کرد: متأسفانه نظام اداری ما در این حوزه با چالش‌های ساختاری مواجه است و در برخی موارد، نه‌تنها در مسیر پیشرفت قرار ندارد، بلکه با شیب منفی حرکت می‌کند و همین مسئله، ضرورت دقت، صبر و نگاه عمیق‌تر به پروژه‌های هوش مصنوعی در حوزه محیط زیست را دوچندان می‌کند.

منبع : دستیار هوش مصنوعی