به گزارش ثریا در بحث ولایت فقیه، ابتدا باید به مبانی روایی و فقهی این مسئله توجه کرد. در روایاتی که درباره رجوع مردم به فقها وارد شده، از جمله روایت معروف «فأما من کان من الفقهاء صائناً لنفسه، حافظاً لدینه، مخالفاً لهواه، مطیعاً لأمر مولاه فللعوام أن یقلدوه»، معمولاً تقلید به معنای رجوع در احکام فردی و عبادی فهمیده میشود. اما به نظر میرسد که دلالت این روایت منحصر در حوزه عبادات و مسائل شخصی نیست. تعبیر «فللعوام أن یقلدوه» ظهور در یک تبعیت عام دارد؛ یعنی مردم میتوانند در آنچه در حوزه صلاحیت فقیه قرار میگیرد از او تبعیت کنند. بنابراین تقلید در اینجا صرفاً به معنای پیروی در احکام فردی نیست، بلکه میتواند شامل شئون اجتماعی نیز باشد. اگر فقیهی واجد شرایط لازم باشد و در موقعیتی قرار گیرد که اداره امور اجتماعی و سیاسی جامعه به او واگذار شود، تبعیت از او در این حوزه نیز داخل در همان معنای عام پیروی از فقیه خواهد بود.
در مسئله ولایت فقیه، معمولاً دو نظریه اصلی مطرح میشود: نظریه نصب و نظریه کشف. بر اساس نظریه نصب، گفته میشود که شارع مقدس، یعنی خداوند متعال و ائمه اطهار علیهمالسلام، فقهای جامعالشرایط را به نحو عام برای ولایت و اداره جامعه قرار دادهاند. این نصب، نصب شخصی نیست که نام فرد معینی برده شده باشد، بلکه نصب نوعی است؛ یعنی هر فقیهی که واجد شرایط لازم باشد در محدوده این نصب قرار میگیرد. در برخی روایات، مانند مقبوله عمر بن حنظله، تعابیری به کار رفته است که ظهور در همین معنا دارد؛ آنجا که امام علیهالسلام میفرماید: «فإنی قد جعلته علیکم حاکماً». این تعبیر نشان میدهد که فقیه به عنوان مرجع حکم و داوری و اداره امور قرار داده شده است. از این رو، اصل مشروعیت ولایت فقیه بر اساس همین نصب عام شرعی قابل تبیین است.
در مقابل، برخی از نظریه کشف سخن گفتهاند. بر اساس این دیدگاه، نقش مردم یا به طور خاص مجلس خبرگان این است که در میان فقهای واجد شرایط بررسی کنند و فرد مناسب برای رهبری را کشف نمایند. در این تحلیل، نوعی فرآیند شناسایی و انتخاب در کار است و گویی با این کشف، رهبری تحقق پیدا میکند. اما به نظر میرسد که اگر مسئله دقیقتر تحلیل شود، باید میان «کشف» و «انکشاف» تفاوت گذاشت.
کشف به معنای فعلی است که از سوی یک فاعل انسانی انجام میشود؛ یعنی شخصی یا نهادی به جستوجو میپردازد و حقیقتی را کشف میکند. اما انکشاف به معنای آشکار شدن یک واقعیت است که خودبهخود و به نحو قهری تحقق پیدا میکند. در مسئله ولایت فقیه، آنچه رخ میدهد از سنخ انکشاف است نه کشف. وقتی گفته میشود فقهای جامعالشرایط به نحو عام منصوب شدهاند، معنایش این است که اصل ولایت در شریعت جعل شده است. بنابراین با تحقق شرایط، این ولایت در مصداق خود فعلیت پیدا میکند.
برای روشن شدن مطلب میتوان از تفکیک اصولی میان «ثبوت» و «اثبات» استفاده کرد. در عالم ثبوت، یعنی در واقعیت نفسالامری، هنگامی که رهبر پیشین از دنیا میرود یا از مقام خود خارج میشود، جامعه اسلامی نمیتواند بدون ولیّ امر باقی بماند. در چنین وضعی، اگر فقیه جامعالشرایطی وجود داشته باشد، ولایت به صورت قهری در او تحقق مییابد. این یک واقعیت شرعی است که در عالم ثبوت شکل گرفته است. اما در عالم اثبات، یعنی در سطح شناخت و اعلام برای جامعه، ممکن است این امر نیازمند بررسی و اعلام رسمی باشد. جامعه باید بداند که مصداق فقیه واجد شرایط چه کسی است، و این امر ممکن است با تحقیق و بررسی به دست آید.
در همین جاست که نقش مجلس خبرگان معنا پیدا میکند. خبرگان در حقیقت ایجادکننده ولایت نیستند و ولایت را به کسی اعطا نمیکنند؛ زیرا ولایت پیش از آن، بر اساس نصب عام شرعی تحقق یافته است. نقش خبرگان این است که با بررسی شرایط فقها، مصداق فقیه جامعالشرایط را تشخیص دهند و آن را برای جامعه اعلام کنند. بنابراین کار آنان از سنخ کشفِ یک واقعیت در مقام اثبات است، نه ایجاد آن در مقام ثبوت. مشروعیت ولایت از جای دیگری آمده است و خبرگان صرفاً آن را تشخیص میدهند و اعلام میکنند.
همین تحلیل در مسئله از دست رفتن شرایط رهبری نیز جاری است. اگر فقیهی که ولایت را بر عهده دارد شرایط لازم را از دست بدهد، در حقیقت ولایت او از بین میرود. اینگونه نیست که کسی به معنای دقیق کلمه او را عزل کند، بلکه نوعی انعزال قهری رخ میدهد. همانطور که تحقق ولایت وابسته به وجود شرایط است، زوال آن شرایط نیز به صورت طبیعی موجب زوال ولایت میشود. در چنین وضعی نیز ممکن است نهادی مانند مجلس خبرگان این مسئله را بررسی کند و به جامعه اعلام نماید، اما نقش آن نهاد ایجادکننده این وضعیت نیست، بلکه تشخیصدهنده و اعلامکننده آن است.
به صورت خلاصه بر اساس این تحلیل؛ ولایت فقیه بر پایه نصب عام شرعی استوار است. فقهای جامعالشرایط به نحو کلی از سوی شارع برای این مسئولیت قرار داده شدهاند. با فقدان رهبر پیشین، ولایت در مصداق واجد شرایط به صورت قهری تحقق مییابد و این تحقق از سنخ انکشاف یک واقعیت شرعی است. در این میان، نهادهایی مانند مجلس خبرگان وظیفه دارند این واقعیت را در مقام اثبات تشخیص دهند و برای جامعه اعلام کنند. از این رو، نقش آنان نقش کاشف و اعلامکننده است، نه منشأ مشروعیت ولایت.
از خرید کابل برق چه میدانید؟ راهنمایی که پیش از هر بازسازی باید بخوانید
اقتدار دفاعی ایران، ایدهای نو در بازیهای رومیزی
۳۵ ثانیه، ۷۲۰ هزار گلوله در لامرد/ جنایتی که روایت نشد
آئین اختتامیه روایت علوی برگزار شد
بازیهای تیم ملی فوتبال ایران در سینماها پخش میشود
معرفی چهار آلبوم موسیقی تازه وارد در فضای مجازی
روایت جواد موگویی از یک جنایت جنگی: حادثه لامرد در سایه روایتهای اشتباه رسانهای گم شد
جزئیات برنامههای محرمی اوقاف در قالب طرح سوگواره بصیرت عاشورایی اعلام شد
دقت در نسبت با خاستگاه علوم انسانی بسیار مهم است
پویش «ایران در پناه قرآن» تا پایان خرداد تمدید شد
برگزاری نمایشگاه معماری حرمین شریفین در مکه مکرمه
حمایت آیت الله رشاد از بازسازی و ساخت مجدد کنیسه آسیب دیده در جنگ
آیا در جنگ هرکاری مجاز است؟ نگاهی به اخلاق در میدان نبرد
تأثیر سوابق پایه یازدهم در کنکور ۱۴۰۵ مثبت شد / ۶ درس نهایی برای کنکور
راز حذف زمینههای فلسفی «یوگا» در نسخه مدرن
آذینبندی و شادیهای عمومی باید به عنوان مدخل معرفت باشد
فرایند محدودیت در اینترنت شفاف میشود؛ ماجرای اینترنت پرو و خط سفید چه بود؟
۷۸ درصد ترافیک اینترنت به حالت قبل و اول دی ماه بازگشت
آغاز ثبت نام آزمون کاردانی به کارشناسی از ۲۴ خرداد ماه
مصوبه افزایش حقوق اعضای هیئت علمی لغو نشده است
تداوم فعالیت علمی دانشگاه شهید بهشتی با وجود آسیب در جنگ
ضیافت نور در آسمان خرداد؛ دیدار دو سیاره منظومه شمسی در آسمان ایران
نسخه جدید چتجیپیتی؛ از تولید عکس تا رزرو سفر در یک پنجره
مهلت دفاع از پایان نامه دستیاران پزشکی تا پایان آذر ۱۴۰۵ تمدید شد
حضوری شدن برخی امتحانات دانشگاه علم و صنعت در مقطع کارشناسی
ایران در جمع ۶ کشور دارای توان ساخت تجهیزات پیشرفته کرایوژنیک
چرا نقش استادان دانشگاه فراتر از کلاس درس است؟
انویدیا با غولهای فناوری کره جنوبی قرارداد بست
هوش مصنوعی زلزله یاب شد
ثبتنام خودکار ۸۵ درصد دانشآموزان ابتدایی در استان سمنان
فعالیت ۳۷ هزار سفیر سلامت دانشآموزی
هفته بینالمللی قرآن در کربلا افتتاح شد
چرا روابط فیلم «تهران کنارت» در سطح ماند؟
ولایت فقیه یک هویت تمدنی و تاریخی برای ملت ایران است
تأکید رئیس جهاددانشگاهی بر رفع موانع دیوانسالاری و بازگشت به شورای عالی انقلاب فرهنگی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی: دستورات لازم برای حضور فعالتر جهاد دانشگاهی صادر میشود
دومین فراخوان تربیت مجاهد فرهنگی توسط نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاهها
دستگاههای اجرایی ملزم به استفاده از پیامرسانهای بومی شدند
طرح جدید دانشکده مدیریت شریف برای جذب دانشجوی دکتری با مزایای بینظیر
پیش ثبتنام الکامپ ۲۹ آغاز شد
امکان ادامه تحصیل مجدد در پزشکی، دندانپزشکی و داروسازی برای دانشآموختگان فراهم شد
اجماع شورای عالی انقلاب فرهنگی بر تأثیر قطعی سوابق تحصیلی یازدهم و دوازدهم در کنکور ۱۴۰۵
جزئیات احکام انضباطی دانشجویان در ایمیل معاون دانشجویی دانشگاه شریف به اساتید
امتحانات دانشگاه علمی کاربردی غیرحضوری شد
امام در اصول فقه به «عرف عقلایی» اهمیت میداد
خبرنگاران ایرانی از دریافت ویزا برای پوشش جام جهانی محروم شدند
موقوفات چطور به حل مشکلات اقتصادی ورود کردهاند؟
زندگی امام موسی کاظم (ع) تابلویی تمامعیار از مدیریت بحران و کادرسازی دینی است
بازیگر معروف ایرانی نقش ترامپ را بازی میکند+عکس
بیوک میرزایی: محبت مردم بزرگترین سرمایه یک هنرمند است
متن جدید امیرحسین قیاسی در حمایت از ایران و در واکنش به جنگ
آیتالله مبلغی: نخستین ثمره استقامت، گشایش راهها و شکستن بنبستهاست
ثبت نام ۲ هزار هیئت جدید در سامانه عطر سیب/ رویکرد نمایشگاه امسال خانواده محور است
خدمترسانی موکب ها به زائران عید غدیر در نجف اشرف
روایتی از بزرگترین وقف درمانی تهران در کتاب «میراث فرمانفرما»
آخرین حضور و غیاب کودکان شهید میناب با حضور پرویز پرستویی
بازیگر معروف فیلم پدرخوانده ترامپ را ظالم و فاسد خواند
روایت الگوی خانواده موفق در «زندگی زیباست» رادیو معارف
آنچه سیاهچالهای عباسی درباره امام کاظم(ع) پنهان نکردند
چرا روایت ماکان نصیری از صدها گزارش خبری اثرگذارتر شد؟
کتاب صمود روایتی از دردی که از دور فهمیده نمیشود
امکان ارسال مستقیم جستجو به هوش مصنوعی در گوگل فراهم میشود
ترس اروپا از خاموشی دیجیتال شدت گرفت
قائم مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی منصوب شد
حمایت جدی دانشگاه آزاد از دانشجویان دکتری؛ دستورالعمل پژوهشی نیمسال ۱۴۰۴۲ آمد
خط فارسی، مرجعیت علمی ایران را منطقهای میکند
وزارت آموزش و پرورش اعلام برنامه امتحانات نهایی را تکذیب کرد
رویکرد تحولی سمپاد از تربیت دانشآموز موفق به سوی پرورش انسان اثرگذار
هوش مصنوعی افکار رئیس جمهور چین را ترویج میکند
شورای عالی انقلاب فرهنگی: تغییری در تأثیر قطعی معدل کنکور امسال نداریم
تعلل دولت در اجرای طرح ترمیم حقوق، شکاف بیاعتمادی را گسترش داد
نمایهشدن سه مجله دانشگاه تهران در کتابخانه دیجیتال آلمان
مصاحبه دکتری دانشگاه علامه طباطبائی از فردا آغاز میشود
یک روز جابجایی در برنامه امتحانات دانشگاه صنعتی شریف
اقتباسی عروسکی از رمان «اسب جنگی» به روی صحنه رفت
مساله وطن در صدای علیرضا قربانی و نجابتِ اندوه در آهنگ جدید او
بزرگترین وداع قرن برای امام امت/ بدرقهای به وسعت ایران
جناب خان و هومن به آنتن تلویزیون برگشتند
کتاب برای رهبر شهید ابزار ساخت انسان و جامعه بود
پیکر آیتالله العظمی محمد اسحاق فیاض در کاظمین و کربلا تشییع شد
حمایت از ۳۵۰ استاد برای هدایت تحقیقات
امکان ادامه تحصیل مجدد در پزشکی، دندانپزشکی و داروسازی برای دانشآموختگان فراهم شد
تاثیر معدل در کنکور به دلیل غیبت شما هنوز بررسی نشده است
جزئیات آزمون مرحله غیرمتمرکز سی و یکمین المپیاد علمی دانشجویی اعلام شد
آغاز کلاسهای حضوری دانشگاه صنعتی شریف از ۲۳ خرداد
جزئیات ثبت نام آزمون دستیاری دندانپزشکی را اینجا بخوانید
غدیر؛ واقعهای فراتر از تاریخ با ابعاد کلامی و تمدنی
مداح بحرینی سلب تابعیت شده به ایران میآید
آیتالله فیاض رحلت کرد/ مرجعی که آیتالله خویی او را نور چشمش می دانست
بررسی وضعیت اشتغال بیش از ۴۰۹ هزار دانشآموخته/ علوم پزشکی در صدر اشتغال
تنگه هرمز را بیشتر بشناسید
حقوق اساتید چه نیازهایی را برآورده میکند؟
مرور آثاری که با موضوع غدیر خلق شدند
حجتالاسلام محمد قمی: نهضت خمینی همچنان ادامه دارد
بیوک میرزایی: محبت مردم بزرگترین سرمایه یک هنرمند است
کتاب صمود روایتی از دردی که از دور فهمیده نمیشود
هوش مصنوعی افکار رئیس جمهور چین را ترویج میکند
طرح جدید دانشکده مدیریت شریف برای جذب دانشجوی دکتری با مزایای بینظیر
اجماع اولیه فرو ریخت/ خبرگان بر روی رهبر شهید به توافق نرسیدند
سیمای فراتاریخی «قهرمان مردم» در لایههای هنر، عرفان و ادبیات
ترس اروپا از خاموشی دیجیتال شدت گرفت
شورای عالی انقلاب فرهنگی: تغییری در تأثیر قطعی معدل کنکور امسال نداریم
حمایت جدی دانشگاه آزاد از دانشجویان دکتری؛ دستورالعمل پژوهشی نیمسال ۱۴۰۴۲ آمد
غدیرخم تبیینگر مدل حکمرانی الهی و الگوی زیست مؤمنانه است
غدیر برای کودک نیازمند تخیل است
امکان ارسال مستقیم جستجو به هوش مصنوعی در گوگل فراهم میشود
سه انفجار خورشیدی در یک شبانهروز رخ داد
درک پیام غدیر؛ امامت، ستون فقرات حفظ اسلام در جامعه
بزرگترین وداع قرن برای امام امت/ بدرقهای به وسعت ایران
دومین فراخوان تربیت مجاهد فرهنگی توسط نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاهها
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.