به گزارش ثریا در مواجهه با سختی‌ها و ترس‌های زندگی، احساس تنهایی و بی‌پشتوانگی بزرگ‌ترین آفت روح انسان است. قرآن کریم با شناخت دقیق این نیاز، راهکار نابی برای غلبه بر اضطراب و کسب آرامش ارائه می‌دهد که آن توجه به حمایت‌های ویژه الهی می‌باشد.

این گفتگو با حجت الاسلام مرتضی فدایی عضو هیأت علمی جامعه المصطفی العالمیه و کارشناس مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی گروه علمی قرآن و حدیث به بررسی مفاهیم کلیدی ولایت، نصرت، تأیید و معیت خداوند می‌پردازد، در ادامه متن این گفتگو تقدیم مخاطبان فرهیخته می‌گردد.

سوالات مورد بحث این گفتگو:

*آیا آیاتی در قرآن وجود دارند که به طور خاص به موضوع نترسیدن، استقامت و غلبه بر ترس و پیروزی و امداد خداوند اشاره کنند، لطفا در این رابطه توضیحی بفرمایید.

*چگونه می‌توان از دعا و قرآن برای کاهش ترس مصمم تر شدن و یافتن آرامش استفاده کرد؟

بسم‌الله الرحمن الرحیم، از نظر قرآن کریم، توجّه انسان به پشتیبانی و حمایت «خداوند متعال»، مهمترین عامل ایجاد تسکین و آرامش در موقعیت‏های ناخوشایند و ترس می باشد.

ادراک حمایت اشخاص مهم، یکی از بهترین عوامل برای ایجاد تسکین و آرامش در موقعیت‏های ناخوشایند است؛ زیرا از مهم‏ترین دلایل به وجود آمدن تنیدگی و فشارهای روانی در چنین موقعیت‏هایی، در معرض آسیب بودن، احساس ضعف، تنهایی، بی‏پشتوانگی و ناامنی کردن، و ترس از پیامدهای ناگواری چون شکست، یأس و نومیدی و عدم موفّقیت در عبور سالم از موقعیت پیش آمده، خواهد بود. در حالی که توجّه به این مطلب که شخص یا اشخاصی انسان را مورد حمایت قرار می‏دهند و از آسیب‏رسانی به او جلوگیری می‏کنند، راهی است برای پیشگیری یا کاهش این فشارها و در نتیجه، رسیدن به احساس امنیت و اطمینان خاطر نسبت به گذر سالم از موقعیت ناخوشایند.

این در حالی است که هر چه توانایی حامی یا حامیان بیشتر باشد، طبیعتاً احساس امنیت و پشت‏گرمی بیشتری را نیز در پی خواهد داشت. از این رو، هنگامی که فرد، خود را مورد حمایت خدای باری تعالی بداند، و احساس کند که توسط خالق توانا پشتیبانی می‏ شود، نه تنها هیچ خطری او را تهدید نخواهد کرد، بلکه‏ افزایش سطح بردباری و تحمّلش نیز تضمین خواهد شد، و هرگز هنگام رویارویی با سختی‏ها دچار تنیدگی نخواهد شد. لذا با توان بیشتری به مدیریت و کنترل رفتار خود در برابر سختی اقدام می‏کند.

یکی از عواملی که در قرآن کریم برای تقویت روحیه پیامبر (ص) و پیروان ایشان به کار رفته است، توجه دادن به افراد نسبت به پشتیبانی و حمایت خدا به عنوان برترین حامی انسان در سختی‏ ها می باشد.

انسان در همه حال به ویژه در برخی موقعیت های خاص، نیازمندِ پشتیبانی است. گاه احساس می‏کند که خود به تنهایی نمی‏تواند در برابر مشکلات ایستادگی کند. ممکن است که این احساس، واقعیت نداشته باشد و در حقیقت، سطح توانمندی و تاب ‏آوری او بالا باشد؛ امّا چون خود را بی‏ پشتوانه می ‏بیند، لذا توان خویش را برای تحمّل مشکلِ پیش‏ ‏آمده، کم و ضعیف ارزیابی می‏کند. همین امر، کافی است تا در انتخاب واکنش به آن مشکل دچار خطا شود و رفتارش به بی‏صبری و شکوه‏ گری بینجامد. این در حالی است که اگر خود را مورد حمایت دیگران ببیند و بداند که شخص نیرومندی، حمایتگر و پشتیبان اوست، دیگر خود را در عبور از موقعیت ‏های دشوار، تنها نخواهد دید. گویی نیروی خویش را با نیروی حمایتگر پیوند ‏می ‏زند و از این طریق، صحیح‏ ترین واکنش را که همان شکیبایی و تحمّل سختی بدون شکوه‏ گری است به نمایش می ‏گذارد.

حال تصوّر کنید که حامیِ انسان، خداوندی باشد که هم قدرت مطلق است و هم وعده او حتمی و قطعی است. باور کردن و اعتقاد داشتن به چنین حمایتی، افزون بر ایجاد حسّ امنیت و تضمین موفّقیت، مانع از احساس تنهایی و بی‏ پشتوانگی خواهد بود.

در قرآن کریم، آیاتی به چشم می‏ خورند که بیانگر به کارگیریِ روش یادشده برای تقویت پیامبر خدا (ص) و دیگر انبیای الهی است. خدای سبحان در جهت افزایش قدرت و نیروی پایداری ایشان در برابر سخت‏ترین مشکلات و مقابله با هجمه دشمنان آنان که گاه در قالب نقشه‏ های شیطانی و گاه به شکل جنگ و مبارزه نظامی صورت می‏ گرفت، با تعابیر گوناگون به حمایت از آنان پرداخته است. در ادامه، به برخی از این تعابیر اشاره می‏ گردد.

گونه های حمایت های الهی از مومنان

در بررسی آیات قرآن کریم مشخص می شود که خداوند متعال به گونه های متعددی از مومنان خویش حمایت و پشتیبانی نموده است؛

(ولایت الهی؛ نصرت الهی؛ تأیید الهی؛ معیت الهی)

* ولایت‏ الهی

واژه‏های ولایت، ولی، مولا، اولیاء و امثال آن، از ماده «و ل ی» اشتقاق یافته‏اند. این واژه در اصل به معنای واقع شدن چیزی در پی چیز دیگر، با وجود ارتباط خوب یا بد میان آنها است. بنا بر این، وجود ارتباط تنگاتنگ بین دو چیز برای تحقّق مفهوم «ولایت»، ضروری است:

ولایت خدا بر بندگان که مورد بحث ماست، به دو نوع تقسیم می‏ شود. رابطه و اتّصال خدا به بنده، گاه عمومی است که همه افراد را شامل می‏شود و گاه به گونه‏ای است که تنها شامل حال برخی از افراد می‏ شود.

به عبارت دیگر، خداوند نسبت به بندگان، دارای دو نوع ولایت است:

«ولایت عامه» و «ولایت خاصّه»

نوع اوّل، ولایتی است که از رابطه خالق با مخلوق، سرچشمه می‏گیرد.

این ولایت که بیانگر مسئله خالقیت و تدبیر خدای متعال نسبت به مخلوقات است، همان طور که از نامش پیداست، همه بندگان اعم از مؤمن و کافر را فرا می ‏گیرد.

نوع دوم، «ولایت خاصه» ولایتی است که از رابطه مخصوص میان خدای سبحان با برخی بندگانش به وجود می ‏آید.

در ولایت خاصّه الهی، علاوه بر آن رابطه عام که میان هر بنده ‏ای با خدا وجود دارد، نوعی ارتباط خاص میان خدا با شخص مؤمن برقرار می‏گردد که همراه با انواع حمایت‏هاست. در این ارتباط، از یک سو خداوند با عنایت ‏های ویژه نسبت به بندگان مؤمن خویش کارهای آنان را به عهده می‏ گیرد و خود مشکلاتشان را حل می‏کند و همواره به ایشان خیر می‏رساند و بلاها را از آنها دور می‏ سازد و آنان را در برابر خطرات محافظت می‏ نماید، و از سوی دیگر، آنان با قُربی که به خدای تعالی پیدا می‏ کنند، به گونه‏ ای وصل به او می‏ شوند که متولّی اطاعت او در همه اوامر و نواهی او می ‏شوند و تمامی برکات معنوی از قبیل هدایت، توفیق، تأیید و ... را از او می ‏گیرند.

اگر انسان، خود را تحت ولایت خاصّ پروردگارش بداند، و ایمان داشته باشد که از پشتیبانی و حمایت او بهرمند است، هرگز تاب و توانش برای تحمّل مشکلات، کاهش نمی‏یابد؛ بلکه از آن جا که اطمینان دارد که خدا بهترین ‏ها را برای او انتخاب می ‏کند و هر چه برایش پیش آوَرَد، خیرش در آن است، تحمّل سخت‏ ترین مشکلات هم برایش آسان و شیرین می ‏گردد.

ناگفته نماند که تنها توجّه به تحت ولایت الهی بودن، برای توانمندی کافی نیست؛ بلکه اعتقاد و اطمینان به آن مهم است. در جریان جنگ «احُد» هنگامی که لشکر اسلام برای جهاد حرکت کرد، گروهی از مسلمانان «بنو سلمه» از قبیله اوس و «بنو حارثه» از قبیله خزرج‏ تصمیم گرفتند که سُستی به خرج دهند و از وسط راه به مدینه بازگردند. به همین، دلیل خداوند در مقام توبیخ آنان سزاوار نبودن این عملشان را با وجود آن که از ولایت او بهرمند بودند، یادآور شده است:

إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلا وَ اللَّهُ وَلِیُّهُما وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ.

آن هنگام که دو گروه از شما بر آن شدند که سستی ورزند با آن که خدا یاورشان بود. و مؤمنان باید تنها بر خدا توکّل کنند.

هر چند آنها از این که خدا ولیّشان است، با خبر بودند، امّا چون بدان اعتقاد نداشتند، از فواید آن بهرمند نشدند و باز دچار سستی شدند و از همین رو، مورد توبیخ خدا قرار گرفتند. بنا براین، عامل توان ‏افزایی، توجّه همراه با اعتقاد به حمایت ویژه الهی است.

از دیگر آیات مرتبط با این بحث، آیه یازده سوره محمد (ص) است:

(ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْکافِرِینَ لا مَوْلی‏ لَهُمْ.

این [نصرت مؤمنان و هلاکت و سوء عاقبت کفّار] برای آن است که خداوند، سرپرست کسانی است که ایمان آوردند؛ امّا کافران، سرپرستی ندارند!).

در این آیه، دلیل نصرت و سعادت مؤمنان، و در مقابل، نابودی و سوء عاقبت کافران که در آیات قبل از آن آمده است، این مسئله دانسته شده است که مولای مؤمنان، خدای تعالی است، در حالی که کافران، هیچ مولا و سرپرستی ندارند. ولایت داشتن از سوی خدا برای مؤمنان، عاملی برای افزایش توانمندی آنان در موقعیت‏های ناخوشایند خواهد بود. همچنان که مولا نداشتن دشمنان، عاملی است برای تضعیف روحیه آنان .

* نصرت‏ الهی

از دیگر تعبیراتی که در قرآن مورد استفاده قرار گرفته است، واژه «نصر» است. لغت‏شناسان، واژه «نصر» را به معنای یاری نمودن دانسته‏اند. برخی نیز معتقدند که تنها وقتی تقویت و یاری در برابر شی‏ء مخالف صورت بگیرد، «نصرت» اطلاق می‏شود؛ امّا اگر یاری رساندن بدون در نظر داشتن طرف مقابل فرض شود، به معنای «اعانت» است. همچنین گفته شده که این واژه اگر با حرف «عَلی» متعدّی گردد، به معنای غلبه و پیروزی خواهد بود و در صورت تعدّی با حرف «من» معنای نجات و خلاصی را افاده می‏کند.

آیاتی را که در آنها یاری‏ رسان خداوند بیان شده است

گروه نخست دربردارنده آیاتی است که در مقام نفی هر گونه یاری و نصرت از غیر خدا هستند. بیشتر این آیات در مقام توصیف روز قیامت، یکی از اوصاف آن را بی‏یاور شدن برخی افراد و گروه‏ها در آن روز معرّفی می‏نماید. کافران، ظالمان، مشرکان، منافقان، اهل کتاب، استهزاگران،گناهکاران، دنیا طلبان، لعنت‏شدگان‏ و فرعونیان، از جمله گروه‏هایی هستند که بر عدم نصرتشان تأکید شده است.

امّا گروه دوم از آیاتی که در آنها واژه نصر به کار رفته، آیاتی است که مفهوم یاری در آنها، در جنبه مثبت یعنی در قالب نصرت‏های الهی به کار رفته است؛ کمک‏هایی که منشأ آن یا به طور مستقیم یا با واسطه، خدای متعال است.

برای نمونه، خداوند در آیه زیر، یاری خویش را در کنار مؤمنان از مصادیق تقویت و تأیید پیامبر (ص) قرار داده است؛ چرا که یکی از مشکلات پیش روی پیامبر (ص)، نیرنگی بود که ممکن بود توسّط کافران پس از برقراری پیمان صلح با آنان به وجود آید:

وَ إِنْ یُرِیدُوا أَنْ یَخْدَعُوکَ فَإِنَّ حَسْبَکَ اللَّهُ هُوَ الَّذِی أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِینَ.

و اگر بخواهند تو را فریب دهند، خدا برای تو کافی است. او همان کسی است که تو را با یاری خود و مؤمنان، تقویت کرد.

در این آیه، یاری الهی و مؤمنان از جمله تأییدات خدایی به شمار آمده که خود به عنوان شاهدی برای اثبات کفایت الهی است.

*تأیید الهی

کسی که تأیید الهی شامل حالش شده، خود را مورد پشتیبانی او می‏داند. کسی هم که خدا حامی و پشتیبان اوست، صبر بر مشکلات و سختی‏ها برایش آسان خواهد بود؛ چرا که یاریِ الهی، به کمک او آمده است. از طرفی «تأیید» مصدر واژه «أید» است که در لغت به معنای نیرو و توان آمده است. پس کسی که مورد تأیید خداست، یعنی خدا او را نیرومند ساخته است؛ نیرویی که برای رفتار مناسب در دشواری‏ها به کار می‏رود و تاب و توان فردِ مبتلا به سختی را افزایش می‏ دهد.

به دیگر در آیه 22 سوره مبارک مجادله بیان شده است و از مورد تأیید قرار گرفتن بندگانی که در درجات بالای ایمان باشند، خبر داده است:

لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُولئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ ....

 

هیچ قومی را که ایمان به خدا و روز رستاخیز دارند نمی‏یابی که با دشمنان خدا و رسولش دوستی کنند، هر چند پدران یا فرزندان یا برادران یا خویشاوندانشان باشند. آنان کسانی هستند که خدا ایمان را بر صفحه دل‏هایشان نوشته و با روحی از ناحیه خودش آنها را تقویت فرموده است.

این آیه، آشکارا تقویت مؤمنانی را که می‏باید از دشمنان خدا و رسولش تبرّی بجویند؛ با روحی از سوی خداوند بیان می‏کند. تبرّی جستن از دشمنان خدا و پیامبر (ص) حتّی در صورتی که از نزدیکان انسان باشند، با در نظر گرفتن این نکته که پیوند نَسَبی (پدری، فرزندی، برادری و خویشاوندی)، قوی‏ترین و پایدارترین سبب دوستی‏هاست، کار دشواری است که با تأیید الهی آسان می‏شود.

مؤلّف تفسیر المیزان معتقد است که مراد از این روح، روح الهی است که غیر از روح بشری است و دارای آثار ویژه‏ای ملازم با خوش‏بختی ابدی انسان است. امام باقر (ع) نیز در تفسیر «روح منه» می‏ فرماید: «هو الإیمان» که با بیان تفسیر المیزان، سازگاری دارد.

چهار. معیّت‏ الهی

مفهوم «معیّت» یعنی همراهی و اجتماع میان دو چیز در زمان، مکان یا مقام است. واژه «مع» در قرآن روی هم رفته‏ 164مرتبه به کار رفته است که در تمام موارد، بیانگر اثبات همراهی و ملازمت میان موجودات مختلف مادی، معنوی‏ و اعتباری، یا نفی همراهی میان آنهاست. با عنایت به آیاتی که در آنها از همراهی خداوند با انسان سخن به میان آمده است.

ترسیم سه شکل از «معیّت الهی»

گاه این همراهی به صورت عام و گسترده، همگان را در بر می‏گیرد و هر انسانی، خواه مؤمن یا کافر را در هر شرایطی شامل می‏شود. چنین همراهی ‏ای را «معیّت مطلقه» می‏ نامند که در هیچ زمانی نمی ‏گنجد و به هیچ مکانی، محدود نمی ‏شود. هرچند توجّه ‏دهی و بیان این شکل از همراهی الهی، فواید اخلاقی فراوانی چون دوری از گناه و معصیت را به دنبال خواهد داشت، امّا باعث به وجود آمدن حسّ پشت‏ گرمی و حمایت مورد نظر نخواهد شد.

شکل دومِ معیّت الهی، همراهی ویژه ‏ای است که به عنوان لطف و عنایت خاصّ خدای سبحان، تنها شامل برخی از بندگان برگزیده است. افرادی که دارای صفاتی چون: ایمان، صبر، تقوا و احسان‏ اند، از جمله برگزیدگانی هستند که در قرآن به مصاحبت خدای تعالی با آنان تصریح شده است. این نوع از همراهی که «معیّت رحیمیه» نام گرفته، همان است که توجّه به آن موجب خواهد شد، شخص، خود را مورد حمایت و یاری خاص خدا بداند و مشکلات پیش رویش را به بهترین شکل ممکن، مدیریت نماید.

نمودِ برجسته این همراهی را می‏ توان در خطرسازترین صحنه‏ ‏های زندگی پیامبر اکرم (ص) مشاهده نمود؛ آن جا که در آغاز هجرت و در میان غار ثور، خطاب به همراهش که دچار ترس و وحشت شده بود، فرمود:

(لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا. غم مخور، خدا با ماست!).

این همراهیِ ویژه خداست که تنها درون غار و نسبت به وجود مقدّسی چون خاتم الانبیاء (ص) ظهور دارد، در حالی که آنان که با فاصله بسیار کمی در بیرون غار ایستاده بودند و برای نابودی وی لحظه‏ شماری می‏ کردند، از آن بهره ‏ای نداشتند.

نمونه دیگر از این همراهی، در پاسخ موسی (ع) به ملامت و سرزنش بنی ‏اسراییل، پس از محاصره میان امواج خروشان دریا و لشکر فرعون، آمده است که فرمود:

(کَلَّا إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ.

هرگز چنین نیست! یقیناً پروردگارم با من است. به زودی مرا هدایت خواهد کرد).

موسای کلیم، قبل از این هم، در جریان مأموریتش برای حرکت به سوی فرعون، از معیّت رحیمیّه خدای سبحان بهرمند شده بود. هنگامی که وی و برادرش هارون از پیش‏دستی فرعون و اقدام او به کیفر فوری آنان، و احتمال افزایش طغیان او در پی ابلاغ دعوت الهی، اظهار نگرانی نمودند، خداوند به آنها دل‏گرمی می‏دهد و حمایت و پشتیبانیِ قطعی خود را از آنان این چنین اعلام می ‏نماید:

(قالَ لا تَخافا إِنَّنِی مَعَکُما أَسْمَعُ وَ أَری‏.

فرمود: «مترسید! من همراه شمایم، می‏شنوم و می‏بینم).

بنا بر گفته بیشتر مفسّران، معیّت خدای سبحان با «صابران» از دیگر نمونه ‏های این همراهی است که در چهار آیه از قرآن کریم، با تعابیر (إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ‏) و (وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ‏)، به آن شاره شده است.