به گزارش ثریا همایش بزرگداشت محمد بن زکریای رازی حکیم و پزشک برجسته ایرانی به همت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و با حضور و سخنرانی جمعی از پژوهشگران حوزه فلسفه و تاریخ علم، چهارشنبه چهارم شهریورماه ۱۴۰۵ در فضای مجازی برگزار شد.

در ابتدای این رویداد، محمدابراهیم ذاکر پژوهشگر تاریخ پزشکی طی سخنانی با اشاره به ویژگی‌های علمی و شخصیتی محمد بن زکریای رازی گفت: رازی پزشکی برجسته، درمانگری بینا و سنجش‌گر، داروسازی نوگرا، آزمون‌گرا و حکیمی فرزانه بود که در کنار پزشکی، با علوم و ریاضیات و منطق نیز آشنایی داشت.

وی افزود: از مهم‌ترین ویژگی‌های شخصیتی رازی می‌توان به نبوغ، نقادی بی‌پروا، نقدپذیری، ساده‌زیستی و توجه ویژه به مردم، به‌ویژه تهیدستان و بیماران، اشاره کرد. او در درمانگاه می‌نشست، کمتر به دربار شاهان و فرماندهان رفت‌وآمد داشت و نسبت به بیماران، به‌خصوص نیازمندان، رفتاری جوانمردانه داشت.

ذاکر با اشاره به جایگاه رازی در تاریخ علم گفت: رازی در دانش کیمیاگری دانشمندی نوگرا بود و برخی خاورشناسان او را پدر دانش شیمی نوین دانسته‌اند. او کیمیا را از وابستگی به رمل و اسطرلاب و برخی باورهای متافیزیکی ناشناخته خارج کرد و آن را بر اصول علمی و چارچوبی بنیادین استوار ساخت.

وی ادامه داد: یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های رازی در پزشکی، ثبت تاریخچه بیماری بیماران بود؛ به این معنا که مشخصات فردی، سن، شغل، وضعیت روزانه و روند بیماری و درمان آنان را ثبت می‌کرد؛ روشی که امروز نیز با عنوان تاریخچه پزشکی در بیمارستان‌ها و مطب‌ها به کار می‌رود.

این پژوهشگر تاریخ پزشکی در پایان گفت: رازی با وجود آنکه درمانگر یار بی‌کسان و تهیدستان بود، خود در پایان عمر در بیماری و تهیدستی و بدون نشانی از آرامگاه چشم از جهان فروبست. از این رو، از انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و مسئولان فرهنگی کشور درخواست دارم برای ساخت آرامگاهی شایسته برای این فرزانه ایرانی در شهر ری، زادگاه و محل درگذشت او، اقدام کنند.

جنبه کیمیایی رازی؛ نابسندگی‌های پیشین و الزامات پیش رو

در ادامه محمد جوهرچی مشاور علمی دانشنامه جهان اسلام به ایراد سخن پرداخت. او با اشاره به جایگاه محمد بن زکریای رازی در تاریخ علم گفت: رازی یکی از دو نام برجسته و صاحب‌مکتب در کیمیای منسوب به جهان اسلام در دوران پیشامدرن است و در کنار جابر بن حیان، از چهره‌های اثرگذار این حوزه به شمار می‌رود. با این حال، برای شناخت دقیق جایگاه علمی رازی باید از ادعاهای شتاب‌زده و استنتاج‌های نادرست درباره دستاوردهای او پرهیز کرد.

وی افزود: آنچه درباره ابداعات و اکتشافات رازی در «کیمیا» گفته می‌شود، گاه بر شواهد اندک استوار است. برای نسبت دادن یک ابداع یا اکتشاف به یک دانشمند، باید پیشینه آن موضوع، منابع و آبشخورهای فکری و علمی او و همچنین آثار هم‌موضوع پیشینیان به‌دقت بررسی شود. درباره رازی هنوز سنت‌های دانشی و آثار کیمیایی پیش از او به اندازه کافی شناخته و مطالعه نشده و حتی از میان آثار کیمیایی خود رازی نیز همه آثار به‌طور دقیق بررسی نشده‌اند.

جوهرچی ادامه داد: مسئله دیگر، نگاه امروزی ما به آثار رازی است. بسیاری از پژوهش‌ها آثار او را با عینک علم تجربی مدرن، پوزیتیویسم و پیش‌فرض‌های فکری دوره معاصر خوانده‌اند؛ در حالی که برای فهم درست اندیشه یک دانشمند باید منظومه معرفتی، زبان، مفاهیم و پیوند میان دانش‌هایی مانند طبیعیات، طب و کیمیا در زمانه خودش را شناخت.

وی تأکید کرد: این سخنان به معنای کم‌ارزش دانستن رازی نیست. رازی همچنان می‌تواند مفخر علم و فرهنگ و تمدن ایرانی ـ اسلامی و حتی در تراز علم جهانی باشد؛ اما اثبات جایگاه و دستاوردهای او باید از مسیر پژوهش دقیق تاریخی بگذرد، نه روایتگری مقلدانه، فخرفروشی خام وطن‌ستایانه یا استنتاج‌های شتاب‌زده.

مشاور علمی دانشنامه جهان اسلام در پایان گفت: اگر بزرگداشت مفاخر قرار است به هویت‌بخشی، افزایش اعتمادبه‌نفس ملی و شناخت بهتر گذشته علمی ما کمک کند، باید بر پایه شواهد استوار باشد. مفاخر را باید با پژوهش دقیق بجوییم و اندیشه و آثار آنان را معرفی کنیم؛ زیرا تنها از این مسیر است که می‌توان جایگاه واقعی رازی و دیگر بزرگان تاریخ علم را به درستی شناخت.

کیمیای رازی، حوزه‌ای کمتر شناخته‌شده در تاریخ علم

در بخش دیگری از این همایش نیز امین متولیان، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، با اشاره به کم‌توجهی به جایگاه کیمیا در مجموعه آرا و اندیشه‌های محمد بن زکریای رازی گفت: درباره کیمیای رازی کمتر پژوهش شده و این مسئله درباره کلیت کیمیای دوره اسلامی نیز صادق است. بخشی از مطالب مطرح‌شده درباره رازی نیز با مشهوراتی درهم تنیده است که صحت آن‌ها نیازمند بررسی و بازنگری است.

وی افزود: یکی از مهم‌ترین منابع برای شناخت رازی، آثاری است که پل کراوس، مورخ مشهور علم و کیمیا، درباره او منتشر کرده است. کراوس برخلاف تصویری که از روش رازی در کیمیا، به‌عنوان روشی کاملاً مبتنی بر شناخت مواد و خواص آن‌ها از طریق تجربه ارائه شده، تحقیق درباره آثار فلسفی، الهیاتی، کلامی و اخلاقی او را در اولویت قرار داد. از این منظر، برای فهم دقیق کیمیای رازی نیز نمی‌توان از چارچوب‌های نظری و به‌ویژه فلسفه طبیعی او جدا شد.

متولیان ادامه داد: کراوس با بررسی فهرست آثار رازی که ابوریحان بیرونی آن را ثبت کرده، به رسائلی از جمله «الی المعادن»، «شرف الصناعه»، «الاکسیر»، «تدابیر» و «فی اثبات الصناعه» توجه کرده است. همچنین در بررسی نسبت رازی با سنت جابری، به کتاب «الخواص» رازی مراجعه کرده و بر تفاوت روش این دو تأکید کرده است.

وی گفت: از نظر کراوس، جابربن حیان در بحث خواص مواد به نظریه‌ای غایت‌انگارانه و مبتنی بر خواص خفیه و پنهان مواد گرایش دارد و از علم المیزان بهره می‌گیرد؛ در حالی که روش رازی تجربی و مستقل از تأمل درباره خواص پنهان است و خواص را همان صفاتی می‌داند که ماده در عینیت خود بروز می‌دهد و انسان از طریق تجربه آن‌ها را درمی‌یابد.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تأکید کرد: با وجود اهمیت آثار کراوس در تاریخ علم و کیمیا، برخی نتایج او درباره استقلال سنت کیمیای رازی از سنت جابری ممکن است شتاب‌زده باشد. بررسی دقیق رسائلی مانند «الاکسیر» رازی و مقایسه آن با آثاری چون «کتاب لاهوت» جابر، شباهت‌های متنی، محتوایی و روشی قابل‌توجهی را نشان می‌دهد که می‌تواند برخی کاستی‌های روش‌شناختی نظریه کراوس درباره نسبت رازی و جابر را آشکار کند.

رازی، پزشکی که فلسفه می‌ورزد

در پایان نیز کاوه خورابه معاون علمی و پژوهشی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، با اشاره به جایگاه محمد بن زکریای رازی در تاریخ اندیشه ایران و جهان اسلام گفت: رازی صرفاً یک پزشک بزرگ یا فیلسوفی در کنار دیگر فیلسوفان نیست؛ او پزشکی است که فلسفه می‌ورزد، فیلسوفی است که به تجربه علمی اعتماد دارد و متفکری است که در برابر برخی بنیادی‌ترین مفروضات فلسفه زمان خود ایستاده است.

وی افزود: برخلاف شهرت عظیم رازی، اطلاعات ما درباره او و به‌ویژه آثار فلسفی‌اش چندان کامل نیست و بخش مهمی از آثار فلسفی و کیهان‌شناختی او از میان رفته است. بنابراین باید میان «رازی تاریخی» و «رازی بازسازی‌شده از سوی مخالفانش» تفاوت گذاشت و گزارش‌های موجود درباره دیدگاه‌های او را با احتیاط روش‌شناختی بررسی کرد.

خورابه با اشاره به نظریه «پنج قدیم» رازی ادامه داد: بر اساس گزارش‌های موجود، این پنج اصل عبارت‌اند از خداوند، نفس کلی، ماده نخستین، زمان مطلق و مکان مطلق. رازی در این دیدگاه، زمان و مکان را صرفاً وابسته به حرکت و اجسام نمی‌داند و از این جهت با فیزیک ارسطویی فاصله می‌گیرد؛ با این حال، او را نباید متفکری ضد یونان دانست، بلکه باید او را منتقد و بازسازنده میراث یونانی تلقی کرد.

وی تأکید کرد: شناخت رازی نباید با آنچه تاکنون در دسترس ما قرار گرفته پایان‌یافته تلقی شود. شناسایی نسخه‌های خطی در کتابخانه‌های ایران و جهان، ایجاد پیکره‌ای جامع از آثار و نقل‌قول‌ها، تصحیح انتقادی آثار، بازسازی فلسفه مفقود و ترجمه جهانی میراث او از مهم‌ترین ضرورت‌های پژوهش درباره رازی است.

معاون علمی و پژوهشی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در پایان گفت: وظیفه نسل ما این است که رازی را نه صرفاً به عنوان یک نماد، بلکه به عنوان یک مسئله علمی دوباره کشف کند؛ زیرا بازخوانی رازی، بازگرداندن یک نام به تاریخ نیست، بلکه بازگرداندن یک امکان به تاریخ اندیشه است.