شبکه علمی ثریا: بلوغ دوره ای در زندگی است که کودک دچار تغییرات جسمی شده و بدن او به بدن یک بزرگسال تبدیل میشود که قادر به تولیدمثل است.

بلوغ با سیگنال های هورمونی از مغز به تخمدان ها و بیضه ها تحریک می شود. تخمدان ها «در دخترها» و بیضه ها «در پسرها» باتولید انواع و اقسام هورمون هایی که رشد، عملکرد و تغییر را در قسمت های گوناگون بدن مانند اندام تناسلی، سینه ها، پوست، عضلات، استخوان ها، مو و مغز، تحریک میکند، به این سیگنال های هورمونی از مغز واکنش میدهند.

 در نیمه اول بلوغ، رشد بسیار تند صورت می گیرد و وقتی بلوغ به پایان رسید، رشد قطع می شود. گذشته از بلوغ دخترها و پسرها فقط در داشتن اندام جنسی متفاوت با هم فرق می کنند.
در طول بلوغ تفاوت های گوناگون دیگری بین این دو جنسیت پدیدار میشود مانند اندازه و سایز بدن، شکل بدن، تغییر ترکیب و عملکرد در بسیاری سیستم ها و ساختارهای بدن. به این تفاوت های آشکار، ویژگی های ثانویه جنسی اطلاق می شود.

بلوغ همینطور شامل تغییرات روانی و اجتماعی از کودکی به بزرگسالی می شود. در این مطلب تمرکز ما بیشتر روی جنبه های فیزیکی بلوغ خواهد بود نه جنبه های روانی و اجتماعی آن.

عوامل مختلفی میتواند در زمان شروع بلوغ در کودکان تاثیرگذار باشد، حتی استرس. در یک تحقیق مشخص شد که استرس، مانند استرس هایی که با جدایی والدین برای کودک ایجاد میشود،
بلوغ را به تعجیل می اندازد.

در یک تحقیق که توسط آکادمی پزشکی کودکان در امریکا انجام گرفت، مشخص شد که امروزه پسرهای امریکایی بین شش ماه تا دو سال زودتر از چند دهه گذشته به بلوغ می رسند. دکترها پیش تر اعلام کرده بودند که سن بلوغ دخترها هم جلوتر افتاده است.

ولی چه تفاوتی بین بلوغ دخترها و پسرها وجود دارد؟

– بلوغ در دخترها یک تا دو سال زودتر از پسرها آغاز می شود.

– به طور کلی دخترها دوران بلوغ خود را زودتر از پسرها تمام می کنند.

– دخترها معمولاً حدود ۴ سال بعد از نمایان شدن تغییرات فیزیکی بلوغ، به قد و بلوغ تولیدمثلی میرسند.

– پسرها تا شش سال بعد از نخستین نمودهای بلوغ به رشد ادامه میدهند.

– بلوغ دخترها معمولاً بین ۹ تا ۱۴ سالگی اتفاق می افتد.

– بلوغ پسرها معمولاً بین ۱۰ تا ۱۷ سالگی به طول می انجامد.

متخصصین میگویند احتمالاً بخاطر طولانی تر بودن دوران بلوغ در پسرها است که آن ها بلندقدتر از دخترها میباشند.

– تستوسترون و آندروژن دو استیروئید جنسی مردانه میباشند.
تستوسترون همۀ تغییرات مردانه مانند کلفت تر شدن صدا، موهای صورت و رشد عضلات را باعث می شود. استرادیول هم در رشد مردانه تاثیرگذار است ولی بیشتر در رشد خانم ها موثر هست.

– استروژن و استرادیول دو هورمون اصلی میباشند که رشد را در خانم ها تحریک میکنند. استرادیول رشد رحم و سینه ها را تحریک میکند. سطح استرادیول در دخترها زودتر از پسرها بالا میرود و در خانم ها به سطح بالاتری می رسد. تستوسترون هم در رشد خانم ها موثر هست ولی به درجاتی بسیار کمتر نسبت به آقایان.

 
در طول بلوغ دخترها چه اتفاقی می افتد؟

– اندام های جنسی:

کلیتوریس «قسمتی حساس در اندام تناسلی خانم ها» و رحم رشد میکنند.

– شروع قاعدگی:

یکی از نخستین چیزهایی که در طول بلوغ دخترها اتفاق می افتد، شروع عادت ماهیانه است.
وقتی پریود در دخترها شروع میشود، دخترها به زنی تبدیل می شوند که قدرت باروری پیدا می کند.

– تغییر در پستان ها:

سینه های دخترها شروع به رشد میکند. گاهی یک توده کوچک و
دردناک درست زیر نوک پستان احساس می شود که طبیعی هست.

– ترشحات واژن:

ترشحات واژن شروع به تغییر می کند.

– موهای بدن:
رشد مو در ناحیه تناسلی و سپس زیربغل ها و روی پاها شروع میشود.

– پوست:

با رشد غدد عرق و چربی در دخترها، پوست آن ها چرب تر شده و بیشتر عرق خواهند کرد. خیلی مهم است که درباره نظافت هر روز و منظم و بهرهگیری از دئودورانت و اسپری در طول این دوران به آن ها آموزش داده شود. جوش زدن هم اتفاقی عادی در طول این دوران هست.

– اندازه و شکل بدن:

بدن دخترها در طول دوران بلوغ تغییر میکند. لگن آن ها پهن تر شده و کمرشان باریک تر می شود. زیر شکم و باسنشان چربی می آورد. دخترها نباید نگران این چربی اضافه باشند زیرا این ها بخشی عادی از رشد زنانه هست و به این معنی نیست که چاق شده اند. دست ها و پاهایشان معمولاً سریعتر از قسمت های دیگر بدن رشد میکند.

– احساسات:

احساسات و عواطف دخترها در این دوران بخصوص تقریبا زمان عادت ماهیانه شان تغییر میکند. این تغییرات احساسی که ممکن هست شامل آسیب پذیری و زودرنجی هم شود، معمولاً بخاطر نوسان سطح هورمون ها است که در طول عادت ماهیانه اتفاق می افتد. اگر دختری احساس میکند که این تغییرات احساسی بسیار شدید میباشند، باید به دکتر مراجعه کند زیرا ممکن است دچار سندرم پیش از قاعدگی «PMS» باشد.

متخصصین میتوانند با تجویز دارو یا ارائه پیشنهاد هایی برای تغییر سبک زندگی به او کمک کنند. تغییرات احساسی معمولاً با ورزش منظم بهتر میشود. اگر دختر بتواند با مادر خود یا یک خواهر بزرگ تر یا زنی دیگر درباره تغییرات فیزیکی و احساسی خود صحبت کند، بسیار برایش خوب خواهد بود.

 
در طول بلوغ پسرها چه اتفاقی می افتد؟

– کیسه بیضه، بیضه ها و آلت تناسلی مردانه:

کیسه بیضه در پسرها نازکتر و قرمز شده و بیضه هایشان رشد خواهد کرد. بعدها در حدود ۱۳ سالگی، آلت تناسلی شان بزرگ تر و بلندتر شده و بیضه ها همچنان به رشد ادامه خواهند داد.

 – تغییر در صدا:

با بزرگ تر شدن حنجره و عضلات یا تارهای صورتی، صدای پسرها گرفته تر و خش دار میشود. این مسئله کاملاً طبیعی هست.

 – رویاهای خیس:

ممکن هست در طول خواب دچار انزال شوند و صبح که بیدار می شوند ببینند شلوار و ملحفه هایشان خیس هست. این به آن معنا نیست که خوابی با محتوای جنسی دیده هست. خیلی مهم هست که عزیزانشان برایشان توضیح دهند که این مشکل دست خودشان نیست و نمی توانند جلوی آن را بگیرند. این بخشی از بزرگ شدن هست.

– نعوظ غیرارادی:

در طول دوران بلوغ پسرها گاهی دچار نعوظ غیرارادی می شوند. این اتفاق فاقد دست خوردن به آلت تناسلی یا حتی فکر جنسی که تحریکشان کند می افتد. اگر این اتفاق در محلی عمومی بیفتد ممکن هست باعث خجالتشان شود ولی قسمتی طبیعی از بزرگ شدن هست.

– رشد سینه ها:

سینه های تعداد زیادی از پسرها در طول بلوغ ورم می کند. ممکن است. زیر یکی یا هر دو نوک سینه هایشان احساس توده کنند که ممکن هست دردناک هم باشد. گرچه این تورم و درد بالاخره از بین میرود. این مسئله بخاطر تغییرات هورمونی در طول بلوغ اتفاق می افتد.
 
– پوست:

پوست پسرها در طول بلوغ چرب تر میشود. همینطور بیشتر عرق می کنند. در طول این دوران غدد چربی و عرق در آن ها در حال رشد هست. خیلی خوب است که درباره تمیز نگه داشتن پوست و نظافت منظم و بهرهگیری از اسپری و دئودورانت به انها آموزش داده شود. همینطور ممکن است جوش های پوستی بزنند.

– سایز بدن:

در طول بلوغ پسرها جهش رشد صورت میگیرد. این رشد یک تا دو سال بعد از شروع بلوغ در بالاترین حد خود می رسد. دست ها و پاها سریعتر از بقیه قسمت های بدن رشد می کند و کشیده میشود. در طول این دوران احساس میکنند بدترکیب شده اند. سطح کلی چربی بدنشان به نسبت حجم عضلاتشان کاهش می یابد.

– موی بدن:

موها در اطراف ناحیه تناسلی، زیر بغل، روی پاها و دست ها و صورت شروع به رویش می کنند. رشد مو های صورت معمولاً از پشت لب و چانه شروع می شود که میتوانند آن را با ریش تراش اصلاح کنند. بهرهگیری از فوم و ژل های مخصوص اصلاح صورت احتمال ایجاد زخم را روی صورت کاهش می دهد. ریش تراش های برقی معمولاً کمتر صورت را زخم می کنند.

– احساسات:

پسرها ممکن هست دچار تغییرات روحیه شوند؛ یک لحظه میخندند و بعد میبینید یکدفعه گریه می کنند. پسرها همینطور دچار احساسات شدید عصبانیت میشوند. علت آن تا قسمتی بالا رفتن سطح هورمون ها در بدن و همینطور جنبه روانی کنار آمدن با همۀ تغییراتی است که در بدن در حال انجام هست. اگر پسرها بتوانند با یکی از اعضای خانواده یا یک دوست خوب حرف بزنند، بسیار برایشان خوب خواهد بود. در یک تحقیق امریکایی مشخص شد که تغییرات روحیه در نوجوانان با تغییرات بیولوژیکی در مغر نوجوانان توجیه می شود.

چه چیز موجب بلوغ می شود؟

– ژن ها:

متخصصین میگویند بلوغ با یک ژن به نام kiSS1 شروع میشود. این ژن در زمان تولد در بدن ما وجود دارد و ژن دیگری به نام GPR54 ساخت میکند. GPR54 سال ها در بدن میماند تااینکه kisspeptin – موادشیمیایی که توسط ژن kiSS1 ساخت می شود – آن را فعال کنند. GPR54 فعال شده مغز را برای ساخت GnRH «هورمون تولیدکننده گونادوتروپین که ماده محرک غده جنسی و هورمونی قوی هست» تحریک میکند. GnRH باعث می شود سایر غدد بدن مانند بیضه ها در پسرها و تخمدان ها در دخترها هورمون های دیگری ساخت کنند.

– هورمون ها:

بیضه ها تستوسترون ساخت میکنند که موجب رشد بیضه ها و آلت تناسلی، رشد عضلات، موها و کلفت تر شدن صدا در پسرها میشود. تخمدان های خانم ها هم به مقداری بسیار کمتر تستوسترون ساخت می کند و این هورمون برای کمک به حفظ حجم عضلانی و استحکام استخوان ها بهرهگیری می شود. تخمدان ها استرادیول هم ساخت می کنند که رشد سینه ها، دستگاه تولیدمثل زنانه و همینطور تنظیم عادت ماهیانه را بر عهده دارد.
 
– محرک های بلوغ:

متخصصین باور دارند که عوامل محیطی یا ژنتیکی – حتی سموم محیطی – موجب تحریک بلـوغ میشوند. عوامل تغذیه ای هم به ویژه برای دخترها مهم میباشند. دخترهایی که چاق میباشند یا اضافه وزن دارند معمولاً دچار بلـوغ زودرس میشوند و دخترهایی که کمبود وزن دارند معمولاً دیرتر وارد دوران بـلوغ میشوند. این روزها احتمالاً بخاطر بالاتر بودن وزن دخترها، سن بلوغ در بیشتر مناطق جهان پایین آمده هست. دانشمندان امریکایی نشان داده اند که حتی چاقی در دوران کودکی احتمال این که دختر زودتر به سن بلوغ برسد را بالا میبرد. دانشمندان مطمئن نیستند که زمان بلوغ در پسرها هم موثر هست یا خیر.

تشخیص بلوغ زودرس یا دیررس

اگر بلـوغ در دختر یا پسری دیر یا زود اتفاق بیفتد، او باید فقط پیش دکتر عمومی خود برود. نداشتن هیچ نشانه از رشد سینه ها تا سن ۱۴ سالگی یا شروع نشدن قاعدگی او تا سن ۱۶ سالگی می تواند علامت بلوغ دیررس در دخترها باشد. رشد نکردن بیضه ها در پسرها تا سن ۱۴ سالگی هم می تواند نشانه بلوغ دیررس در آن ها باشد.

دکتر عمومی از بیمار آزمایش خون می گیرد تا ببیند هورمون های او در چه وضعیتی هست. همینطور ممکن هست برای چک کردن اوضاع غدد او، MRI یا سونوگرافی برای او تجویز کند.

 
درمان بلوغ زودرس

نوع درمان به این بستگی خواهد داشت که این بلوغ زودرس علتی داشته هست یا خیر. اگر علتی برای آن یافت شود، ابتدا آن علت مورد درمان قرار خواهد گرفت. اگر دلیلی برای آن پیدا نشود، داروهایی هست که می تواند بلـوغ را به صورت موقت متوقف کند – این داروها از تاثیرات هورمون ها پیش گیری می کند. فقط در صورتی درمان پیشنهاد میشود که دکتر باور داشته باشد این بلوغ زودرس ممکن هست موجب بروز مشکلاتی در اینده برای کودک شود مانند ضعیف شدن استخوان ها یا کوتاه قد ماندن او.
اگر دکتر تصور نداشته باشد که ممکن هست کودک در آینده با مشکلاتی موجه شود، بلـوغ زودرس تحت درمان قرار نمی گیرد.

در یک تحقیق مشخص شد که بلـوغ زودرس با ایجاد رفتارهای خوراکی غیرعادی و اضطراب در نوجوانان همراه خواهد بود.

 
درمان بلوغ دیررس

بلـوغ دیررس ممکن هست دلایلی داشته باشد و دکتر مسئول یافتن این دلایل است. این دلایل ممکن هست شامل موارد زیر باشد:

– اختلالات تغذیه: مانند آنورکسیا
– اوضاع هورمونی: کم کار بودن غده تیروئید
– سایر مشکلات و مریضی ها: مانند دیابت، مریضی کلیوی یا آسم
– مشکلات ژنتیکی: مانند AIS «سندرم عدم حساسیت به آندروژن» – بدن بیماران مبتلا به این سندرم از برخی هورمون ها بهرهگیری نمیکند.

درمان پیروز علت ها بلـوغ دیررس می بایست موجب شروع بـلوغ شود. گاهی اوقات کودک نیاز به مصرف داروهای هورمونی پیدا می کند.

براساس تحقیقات محققان دانشگاه اوتاگو در نیوزلند، تغییرات هورمونی در بارداری ایجاد اضطراب پس از زایمان مادر و تغییرات رفتاری می کند که ممکن هست در فرزندان دختر یا حتی دخترخوانده ها ایجاد بلـوغ دیررس کند.

 
منبع: تالاب