✕
کد خبر: 1428

نگاهی به کتاب «شریعتی،‌ دین و جامعه»

نویسندگان کتاب «شریعتی، دین و جامعه» معتقدند که اشکالاتی بر دیدگاه‌های دین‌شناختی دکتر شریعتی وارد است و گاهی نظریات ایشان به طور واضح با متون دینی ما فاصله دارد از این رو بر نقد منصفانه و مستدل بر مبنای عقلانیت و متون دینی از آراء ایشان در این کتاب انجام شده است.

به گزارش شبکه علمی ثریا، کتاب «شریعتی، دین و جامعه» اثری است که به کوشش عبدالحسین خسروپناه و مهدی عبدالهی گردآوری و به همت کانون اندیشه جوان منتشر شده است.

افزون بر سه دهه از ختم دفتر زندگی دکتر علی شریعتی گذشته، اما کتاب اندیشه­‌های وی هم­چنان در خانه ذهن برخی از جوانان عصر انقلاب و مهم­تر از ایشان نسل سومی‌های انقلاب گشوده است. هنوز اندیشه شریعتی، در رگ­های جامعه فکری ایران جریان دارد و دیدگاه­های او به خصوص اضلاع هندسه معرفت دینی­‌اش در خاطر جوانان جویای معرفت، نقش­‌آفرینی می­‌کند.

از این رو، بر آن شدیم با چشم­‌پوشی بر سایر ابعاد شخصیتی شریعتی و فارغ از حب و بغض‌­های رایج درباره او، پاره‌­ای از محورهای بنیادین اندیشه او، به خصوص دیدگاه‌­های دین­‌شناختی او را به توصیف و واکاوی بنشینیم تا مگر نقاط خرم  باغ اندیشه­‌ای که او گسترانده است، روشن شوند. این نگاشته تلاش خواهد کرد با ژرف‌­کاوی آثار دکتر، در کنار تذکر نکات مفید اندیشه او، لغزش­هایی را که در آثار وی،  به چشم می‌­خورد، مورد توجه قرار دهد تا با بصیرت‌­افزایی برای مخاطب جوان این آثار، وی را از به دور ماندن از آسیب‌­های دین­‌شناختی اندیشه دکتر شریعتی یاری رساند.

بی­شک این اثر، استمرار همان نگاه نقادانه خود دکتر به آثارش می­باشد، چرا که او بیش و پیش از دیگران، خود را به نقد می­کشید. در وصیت خود نیز همین ره­یافت انتقادی را پیش روی طالبان اندیشه و خوانندگان آثارش نهاد.

در یک کلام می­توان گفت اصلی­‌ترین دغدغه­‌ خاطر شریعتی، عدم حضور دین در صحنه زندگی است؛ او دل­‌مشغول «بازگشت به خویشتن» و درصدد کشاندن دین از کنج ذهنیت به عینیت زندگی است. او با نظاره ازخودبیگانگی عوام و خواص در برابر تمدن غربی، و مصرف­‌زدگی توده و آسیمیلاسیون خواص، فریاد «بازگشت به خویشتن» سر می‌­دهد، بازگشت به اسلام راستین و «تشیع علوی». به زعم دکتر، برای تحقق این آرمان، باید روشن­فکران اسلامی و ایرانی همچون لوتر و کالون به پا خاسته، رنسانسی اسلامی بر پا نمایند که «اسلام ایدئولوژیک» را به جای «اسلام فرهنگی»، و «تشیع علوی» را به جای «تشیع صفوی» بنشاند. باید اسلام را نه تنها از دست طبقه روحانیت که هم­دست طبقه حاکم و توجیه­گر ظلم قدرت­مداران است، بلکه از دست عالمان علوم مختلف اسلامی که سردمداران اسلام فرهنگی هستند، نجات داد. تنها روشن­فکران که «پیامبران عصر خاتمیت» می‌­باشند، می­توانند ابوذرگونه «امامت» توده را بر دوش کشیده، از آن­ها «امت»ی بسازند که به خویشتن خویش بازگردد.

این نوشتار، پس از معرفی اجمالی شخصیت فکری و جریان­‌های مؤثر بر اندیشه دکتر شریعتی، به واکاوی یازده موضوع بنیادین در آثار وی خواهد پرداخت که عبارتند از: روش­‌شناسی معرفت دینی، انسان‌شناسی، اسلام‌شناسی، دین ایدئولوژیک، شیعه­‌شناسی، روشن­فکری، غرب‌شناسی، امامت، بازگشت به خویشتن، روحانیت و زن.

پس از گزارشی کوتاه از زندگی و عوامل تأثیرگذار بر اندیشه شریعتی در فصل اول، اصول روش‌­شناختی وی را از میان آثارش استنباط کرده، روش‌­شناسی معرفت دینی او را بررسی خواهیم کرد.

فصل سوم به دیدگاه­های دکتر در باب تعریف و ویژگی‌­های انسان از منظر مکاتب مختلف و اسلام  می‌­پردازد.

فصل چهارم به تحلیل و بررسی دیدگاه­های شریعتی در باب جهان­‌بینی، ایدئولوژی و مکتب اسلام پرداخته، اسلام‌­شناسی دکتر را به نقد کشیده است.

فصل پنجم انتظار شریعتی از دین را به تصویر می‌­کشد، دینی که یک ایدئولوژی انقلابی است، نه یک دین فرهنگی و مجموعه‌­ای از علوم.

فصل ششم استمرار همان نگاه ایدئولوژیک دکتر به دین است که در اثر آن «تشیع صفوی» نفی شده، بر «تشیع علوی» به عنوان یک حزب و مسؤولیت­‌های شیعه بودن تأکید می­‌شود.

به دنبال این نگرش به دین، در فصل هفتم روشن می­‌شود که جامعه اسلامی به عنوان یک امت، نیازمند امامتی انقلابی است که جامعه در حال گذار را به امت تبدیل کرده، سپس اداره امت را به خود او بسپارد.

فصل هشتم به بررسی یکی از مهم­ترین مؤلفه­‌های اندیشه شریعتی، یعنی روشن­فکری می‌­پردازد که به اعتقاد دکتر، استمرار رسالت انبیاء در آگاهی‌­بخشی به توده مردم برای تغییر از وضع موجود به وضع مطلوب است.

فصل غرب­‌شناسی که یکی از جالب‌­ترین بحث‌­های شریعتی است، نگاه عمیق وی به فرهنگ و تمدن غرب، ویژگی­‌ها و بیماری­‌های آن را واگویه می­‌کند.

اما بازگشت به خویشتن، در واقع رسیدن به همان وضع مطلوب است که پس از شناخت عمیق خویشتن واقعی و خویشتن­‌های دروغین رخ خواهد داد.

دو فصل نهایی این نوشتار به بررسی دیدگاه­‌های دکتر درباره دو قشر تأثیرگذار در سرنوشت فرهنگ و اجتماع، یعنی روحانیت و زن و ویژگی­‌ها و آسیب­‌های آن­ها خواهد پرداخت.

 

دکتر عبدالهی در مراسم رونمایی از این کتاب با تاکید بر اینکه کتاب به معرفی و نقد دیدگاه‌های دکتر شریعتی درباره دین اختصاص دارد، توضیح داد: انسان‌شناسی، اسلام‌شناسی، تشیع علوی و صفوی، بازگشت به خویشتن و ... از موضوعاتی است که در این کتاب مطرح شده است. در این کتاب سعی شده از انصاف علمی دور نشویم و آراء و در گام نخست به معرفی و تحلیل اندیشه‌های دکتر پرداخته و در گام بعدی با استدلال محکم و علمی این دیدگاه‌ها را نقد کنیم.

بیش از 30 سال از زندگی دکتر می‌گذرد اما همچنان افکار او در ذهن نسل انقلاب و همچنین نسل امروز حضور دارد و او از روشنفکران زنده جامعه ما است.

نویسندگان کتاب «شریعتی، دین و جامعه» معتقدند که اشکالاتی بر دیدگاه‌های دین‌شناختی دکتر شریعتی وارد است و گاهی نظریات ایشان به طور واضح با متون دینی ما فاصله دارد از این رو بر نقد منصفانه و مستدل بر مبنای عقلانیت و متون دینی از آراء ایشان در این کتاب انجام شده است.

ایشان اعتقاد داشتند با 2 شریعتی مواجه‌ایم؛ شریعتی به عنوان شخصیت حقیقی، و شریعتی که در متن آثارش وجود دارد. به نظر من اگر در برداشت‌ها و اظهار نظرها درباره شریعتی با دوگانگی مواجه هستیم به دلیل وجود همین دوئیت تفسیری از شریعتی است، عده‌ای به شخصیت شریعتی توجه دارند و دیگران شریعتی در متن آثارش را مورد بررسی قرار می‌دهند. اگر انتقاد یا تعریفی از ایشان می‌شود باید دید که منظر تعریف‌کنند و تفسیرکننده چیست.

مقام معظم رهبری و شهید دکتر بهشتی بیشتر به شخصیت شریعتی توجه داشته‌اند، اما امثال شهید مطهری، آقایان مصباح یزدی و مکارم شیرازی انتقادات‌شان متوجه متن آثار شریعتی است.

شریعتی درد جامعه ایرانی را خوب فهمیده بود و توانسته بود آسیب‌شناسی خوبی از جامعه ایران داشته باشد، با این آسیب‌شناسی، ندای بازگشت به خویشتن سر داد و در این مرحله یعنی مرحله سلبی بسیار موفق بود، اما در بخش ایجابی تفکرش و اینکه چه باید کرد دچار ایراداتی بوده و در نظریات‌اش ضعف‌هایی وجود دارد. آنچه که جامعه امروز به آن نیازمند است؛ شریعتی‌پژوهی است، یعنی در ابتدا به فهم و خوانش درستی از نظریات او برسیم، سپس با داوری ضابطه‌مند و استدلالی به نقد آراءاش بپردازیم.

ایراداتی که در دیدگاه‌های شریعتی در زمینه دین‌شناسی وجود دارد که در کتاب هم مورد بررسی قرار گرفته: یکی از انتقاداتی که به دکتر وارد است این است که ایشان متاثر از مکاتب غربی بودند و می‌خواستند از طریق دیدگاه‌های فکری غرب اسلام‌شناسی کنند؛ خود ایشان هم به این مسئله اذعان داشتند. ایشان از منظر معرفت‌شناسی دینی به سراغ علوم انسانی‌ای که در غرب پذیرفته شده‌ رفتند و این رویکرد، رویکرد مناسبی برای شناخت دین اسلام نیست. بلکه برای شناخت دین اسلام باید به متون دینی اسلامی مراجعه کرد ولی ایشان به متون دینی چندان مراجعه‌ای نداشتند.

همچنین ایشان در مواردی که به متون دینی مراجعه کرده‌اند در بحث از زبان دین اعتقاد دارند که زبان دینی در بیشتر موارد زبانی نمادین است، مثلا در خصوص دنیا و آخرت یا هابیل و قابیل زبان قرآن را نمادین می‌دانند که این هم مشکلاتی را در معرفت‌شناسی دینی ایشان ایجاد کرده است.

نقد ما از دکتر شریعتی نقد نهادگرا نیست، بلکه بر مبنای عقل و متون دینی اسلامی انتقاداتی بر آراء ایشان وارد کرده‌ایم. انتظار داشتم نقدهای دوستان دقیقتر و عمیقتر باشد. این کتاب از نظر من قابل قبول و مستحکم است.

 

منبع: فرهنگ امروز