به گزارش شبکه علمی ثریا، کتاب «شریعتی، دین و جامعه» اثری است که به کوشش عبدالحسین خسروپناه و مهدی عبدالهی گردآوری و به همت کانون اندیشه جوان منتشر شده است.
افزون بر سه دهه از ختم دفتر زندگی دکتر علی شریعتی گذشته، اما کتاب اندیشههای وی همچنان در خانه ذهن برخی از جوانان عصر انقلاب و مهمتر از ایشان نسل سومیهای انقلاب گشوده است. هنوز اندیشه شریعتی، در رگهای جامعه فکری ایران جریان دارد و دیدگاههای او به خصوص اضلاع هندسه معرفت دینیاش در خاطر جوانان جویای معرفت، نقشآفرینی میکند.
از این رو، بر آن شدیم با چشمپوشی بر سایر ابعاد شخصیتی شریعتی و فارغ از حب و بغضهای رایج درباره او، پارهای از محورهای بنیادین اندیشه او، به خصوص دیدگاههای دینشناختی او را به توصیف و واکاوی بنشینیم تا مگر نقاط خرم باغ اندیشهای که او گسترانده است، روشن شوند. این نگاشته تلاش خواهد کرد با ژرفکاوی آثار دکتر، در کنار تذکر نکات مفید اندیشه او، لغزشهایی را که در آثار وی، به چشم میخورد، مورد توجه قرار دهد تا با بصیرتافزایی برای مخاطب جوان این آثار، وی را از به دور ماندن از آسیبهای دینشناختی اندیشه دکتر شریعتی یاری رساند.
بیشک این اثر، استمرار همان نگاه نقادانه خود دکتر به آثارش میباشد، چرا که او بیش و پیش از دیگران، خود را به نقد میکشید. در وصیت خود نیز همین رهیافت انتقادی را پیش روی طالبان اندیشه و خوانندگان آثارش نهاد.
در یک کلام میتوان گفت اصلیترین دغدغه خاطر شریعتی، عدم حضور دین در صحنه زندگی است؛ او دلمشغول «بازگشت به خویشتن» و درصدد کشاندن دین از کنج ذهنیت به عینیت زندگی است. او با نظاره ازخودبیگانگی عوام و خواص در برابر تمدن غربی، و مصرفزدگی توده و آسیمیلاسیون خواص، فریاد «بازگشت به خویشتن» سر میدهد، بازگشت به اسلام راستین و «تشیع علوی». به زعم دکتر، برای تحقق این آرمان، باید روشنفکران اسلامی و ایرانی همچون لوتر و کالون به پا خاسته، رنسانسی اسلامی بر پا نمایند که «اسلام ایدئولوژیک» را به جای «اسلام فرهنگی»، و «تشیع علوی» را به جای «تشیع صفوی» بنشاند. باید اسلام را نه تنها از دست طبقه روحانیت که همدست طبقه حاکم و توجیهگر ظلم قدرتمداران است، بلکه از دست عالمان علوم مختلف اسلامی که سردمداران اسلام فرهنگی هستند، نجات داد. تنها روشنفکران که «پیامبران عصر خاتمیت» میباشند، میتوانند ابوذرگونه «امامت» توده را بر دوش کشیده، از آنها «امت»ی بسازند که به خویشتن خویش بازگردد.
این نوشتار، پس از معرفی اجمالی شخصیت فکری و جریانهای مؤثر بر اندیشه دکتر شریعتی، به واکاوی یازده موضوع بنیادین در آثار وی خواهد پرداخت که عبارتند از: روششناسی معرفت دینی، انسانشناسی، اسلامشناسی، دین ایدئولوژیک، شیعهشناسی، روشنفکری، غربشناسی، امامت، بازگشت به خویشتن، روحانیت و زن.
پس از گزارشی کوتاه از زندگی و عوامل تأثیرگذار بر اندیشه شریعتی در فصل اول، اصول روششناختی وی را از میان آثارش استنباط کرده، روششناسی معرفت دینی او را بررسی خواهیم کرد.
فصل سوم به دیدگاههای دکتر در باب تعریف و ویژگیهای انسان از منظر مکاتب مختلف و اسلام میپردازد.
فصل چهارم به تحلیل و بررسی دیدگاههای شریعتی در باب جهانبینی، ایدئولوژی و مکتب اسلام پرداخته، اسلامشناسی دکتر را به نقد کشیده است.
فصل پنجم انتظار شریعتی از دین را به تصویر میکشد، دینی که یک ایدئولوژی انقلابی است، نه یک دین فرهنگی و مجموعهای از علوم.
فصل ششم استمرار همان نگاه ایدئولوژیک دکتر به دین است که در اثر آن «تشیع صفوی» نفی شده، بر «تشیع علوی» به عنوان یک حزب و مسؤولیتهای شیعه بودن تأکید میشود.
به دنبال این نگرش به دین، در فصل هفتم روشن میشود که جامعه اسلامی به عنوان یک امت، نیازمند امامتی انقلابی است که جامعه در حال گذار را به امت تبدیل کرده، سپس اداره امت را به خود او بسپارد.
فصل هشتم به بررسی یکی از مهمترین مؤلفههای اندیشه شریعتی، یعنی روشنفکری میپردازد که به اعتقاد دکتر، استمرار رسالت انبیاء در آگاهیبخشی به توده مردم برای تغییر از وضع موجود به وضع مطلوب است.
فصل غربشناسی که یکی از جالبترین بحثهای شریعتی است، نگاه عمیق وی به فرهنگ و تمدن غرب، ویژگیها و بیماریهای آن را واگویه میکند.
اما بازگشت به خویشتن، در واقع رسیدن به همان وضع مطلوب است که پس از شناخت عمیق خویشتن واقعی و خویشتنهای دروغین رخ خواهد داد.
دو فصل نهایی این نوشتار به بررسی دیدگاههای دکتر درباره دو قشر تأثیرگذار در سرنوشت فرهنگ و اجتماع، یعنی روحانیت و زن و ویژگیها و آسیبهای آنها خواهد پرداخت.
دکتر عبدالهی در مراسم رونمایی از این کتاب با تاکید بر اینکه کتاب به معرفی و نقد دیدگاههای دکتر شریعتی درباره دین اختصاص دارد، توضیح داد: انسانشناسی، اسلامشناسی، تشیع علوی و صفوی، بازگشت به خویشتن و ... از موضوعاتی است که در این کتاب مطرح شده است. در این کتاب سعی شده از انصاف علمی دور نشویم و آراء و در گام نخست به معرفی و تحلیل اندیشههای دکتر پرداخته و در گام بعدی با استدلال محکم و علمی این دیدگاهها را نقد کنیم.
بیش از 30 سال از زندگی دکتر میگذرد اما همچنان افکار او در ذهن نسل انقلاب و همچنین نسل امروز حضور دارد و او از روشنفکران زنده جامعه ما است.
نویسندگان کتاب «شریعتی، دین و جامعه» معتقدند که اشکالاتی بر دیدگاههای دینشناختی دکتر شریعتی وارد است و گاهی نظریات ایشان به طور واضح با متون دینی ما فاصله دارد از این رو بر نقد منصفانه و مستدل بر مبنای عقلانیت و متون دینی از آراء ایشان در این کتاب انجام شده است.
ایشان اعتقاد داشتند با 2 شریعتی مواجهایم؛ شریعتی به عنوان شخصیت حقیقی، و شریعتی که در متن آثارش وجود دارد. به نظر من اگر در برداشتها و اظهار نظرها درباره شریعتی با دوگانگی مواجه هستیم به دلیل وجود همین دوئیت تفسیری از شریعتی است، عدهای به شخصیت شریعتی توجه دارند و دیگران شریعتی در متن آثارش را مورد بررسی قرار میدهند. اگر انتقاد یا تعریفی از ایشان میشود باید دید که منظر تعریفکنند و تفسیرکننده چیست.
مقام معظم رهبری و شهید دکتر بهشتی بیشتر به شخصیت شریعتی توجه داشتهاند، اما امثال شهید مطهری، آقایان مصباح یزدی و مکارم شیرازی انتقاداتشان متوجه متن آثار شریعتی است.
شریعتی درد جامعه ایرانی را خوب فهمیده بود و توانسته بود آسیبشناسی خوبی از جامعه ایران داشته باشد، با این آسیبشناسی، ندای بازگشت به خویشتن سر داد و در این مرحله یعنی مرحله سلبی بسیار موفق بود، اما در بخش ایجابی تفکرش و اینکه چه باید کرد دچار ایراداتی بوده و در نظریاتاش ضعفهایی وجود دارد. آنچه که جامعه امروز به آن نیازمند است؛ شریعتیپژوهی است، یعنی در ابتدا به فهم و خوانش درستی از نظریات او برسیم، سپس با داوری ضابطهمند و استدلالی به نقد آراءاش بپردازیم.
ایراداتی که در دیدگاههای شریعتی در زمینه دینشناسی وجود دارد که در کتاب هم مورد بررسی قرار گرفته: یکی از انتقاداتی که به دکتر وارد است این است که ایشان متاثر از مکاتب غربی بودند و میخواستند از طریق دیدگاههای فکری غرب اسلامشناسی کنند؛ خود ایشان هم به این مسئله اذعان داشتند. ایشان از منظر معرفتشناسی دینی به سراغ علوم انسانیای که در غرب پذیرفته شده رفتند و این رویکرد، رویکرد مناسبی برای شناخت دین اسلام نیست. بلکه برای شناخت دین اسلام باید به متون دینی اسلامی مراجعه کرد ولی ایشان به متون دینی چندان مراجعهای نداشتند.
همچنین ایشان در مواردی که به متون دینی مراجعه کردهاند در بحث از زبان دین اعتقاد دارند که زبان دینی در بیشتر موارد زبانی نمادین است، مثلا در خصوص دنیا و آخرت یا هابیل و قابیل زبان قرآن را نمادین میدانند که این هم مشکلاتی را در معرفتشناسی دینی ایشان ایجاد کرده است.
نقد ما از دکتر شریعتی نقد نهادگرا نیست، بلکه بر مبنای عقل و متون دینی اسلامی انتقاداتی بر آراء ایشان وارد کردهایم. انتظار داشتم نقدهای دوستان دقیقتر و عمیقتر باشد. این کتاب از نظر من قابل قبول و مستحکم است.
منبع: فرهنگ امروز
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.