این کتاب که جلد نهم از مجموعه «حدیث روزگار» است از چهار بخش تشکیل شده است: ۱. خاطرات مستند درباره امام موسی صدر؛ گفتگوی استاد خسروشاهی با گروه تاریخ شفاهی مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر، ۲. پیوست­ها: الف. امام موسی صدر و گفتمان مشترک ادیان (متن سخنرانی استاد خسروشاهی به مناسبت چهلمین سال ایراد سخنرانی امام موسی صدر در موعظه روزه مسیحیان در بیروت؛ ارائه شده در تاریخ بهمن ۱۳۹۳ در انجمن علمی ادیان حوزه علمیه قم، ب. امام موسی صدر نیاز امروز جامعه ما (گفتگوی استاد خسروشاهی با ماهنامه «نسیم بیداری»، آذر ۱۳۹۰)، ج. وضعیت تبلیغ دینی ما (متن سخنرانی امام موسی صدر در مؤسسه دارالتبلیغ اسلامی قم ـ مهرماه ۱۳۴۴)، ۳. اسناد، ۴. تصاویر.

در بخش اسناد این کتاب، نامه استاد خسروشاهی به امام موسی صدر، مسأله مرجعیت آیت ­الله خویی (متن بیانیه امام موسی صدر پس از ارتحال آیت ­الله سید محسن حکیم)، نامه امام موسی صدر به آیت الله شهید بهشتی، گزارشی از همایش ملتقی ­الفکر الاسلامی در الجزایر، متعه در فقه مالکی و توضیح امام موسی صدر درباره متعه در شیعه امامیه، الخوارج انصار الامام علی؛ رهبر اباضیه و کتابی درباره امام علی۷ و متن نامه امام موسی صدر درباره این کتاب، پاسخ امام موسی صدر به نامه انتقادی استاد خسروشاهی درباره نحوه تعامل با فلسطینیان، نامه ­ای از امام خمینی به امام موسی صدر، نامه استاد خسروشاهی به پاپ برای پیگیری مسأله ربودن امام موسی صدر، گزارش استاد خسروشاهی به امام خمینی درباره عملکردشان به عنوان سفیر ایران در واتیکان و پیگیری مسأله امام موسی صدر، مجوز مجله مکتب اسلام، یادداشتی در روزنامه وظیفه درباره استعفای تعدادی از نویسندگان مجله مکتب اسلام، تلگراف حوزه علمیه قم درباره امام موسی صدر.

استاد خسروشاهی از سالیانی دراز ـ یک ربع قرن پیش ـ درباره زندگی و مبارزات امام موسی صدر، به تحقیق و بررسی پرداخته است و در این زمینه چندین ویژه­نامه و کتاب تنظیم و تحریر کرده است که عبارتند از: ۱. ویژه­ نامه تاریخ و فرهنگ اسلامی (مرکز بررسی ­های اسلامی، قم: ۱۳۷۵)، ۲. یادنامه امام موسی صدر (مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر، تهران: ۱۳۸۷)، ۳. امام موسی صدر مصلح بزرگ اجتماعی (دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۹۳)، ۴. حدیث روزگار: گفتگوی حمید قزوینی با استاد خسروشاهی (مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر، تهران: ۱۳۹۳). کتاب­های چهارگانه مذکور شامل ده­ها مقاله و خاطرات از دانشمندان و بزرگان و شخصیت ­های داخلی و خارجی دنیای علم و فرهنگ و سیاست است که مرتبط با زندکی و مبارزات امام موسی صدر یا حوادث تاریخی مهمی است که به نحوی با فعالیت­های امام موسی صدر ارتباط دارد و می­تواند حقایق بسیاری را در این راستا روشن سازد.

کتاب «خاطرات مستند استاد خسروشاهی درباره امام موسی صدر»، تلفیق کتاب «حدیث روزگار» با ویرایش و بازنگری جدید و اضافه نمودن چند پیوست و اسناد است که در ضمن مجموعه «خاطرات مستند» استاد خسروشاهی تجدید چاپ می ­گردد. استاد خسروشاهی در بخشی از این کتاب به مقایسه ویژگی­ها و بیان مشابهت ­های امام موسی صدر و سید جمال ­الدین اسدآبادی می­ پردازد و روابط امام موسی صدر با شهید صدر، شهید چمران، جلال ­الدین فارسی، آیت الله محمدجواد مغنیه، آیت ­الله سید رضا صدر و سید حسن شیرازی و... می­ پردازد.

امام موسی صدر؛ از پیشگامان جریان روشنفکری حوزه

استاد خسروشاهی می نویسد: امام موسی صدر از ارکان اصلی و پیشگامان جریان روشنفکری حوزه بود. به ­ویژه که از لحاظ سابقه درخشان خانوادگی و رتبه تحصیلی حوزوی، یک فرد شاخص بود و به طور طبیعی و در عمل، در طلیعه این جریان قرار داشت و البته اقدامات بعدی ایشان، نشان­ دهنده عمق ریشه فکری این جریان در ذهن و اندیشه ایشان بود.(ص۲۰)

ایشان در جایی دیگر از کتاب می نویسند: امام موسی صدر در واقع همیشه جلوتر از زمان خود بود. اگر در دوران ایشان تحصیل در دانشگاه و نشر مجله و سپس، سخنرانی در کلیسا و محافل مذهبی دیگران از طرف عده­ ای متحجّر قابل قبول نبود، در عصر ما کاملاً روشن شده که راه اصلی اصلاحات اجتماعی و اقتصادی و سیاسی و حتی نظامی، مسلّح شدن به همه ابزارهای زمان است.(ص۸۱)

رابطه شهید بهشتی و امام موسی صدر

استاد خسروشاهی درباره دوستان و رفقای امام موسی صدر می ­نویسد: تا آن­جا که من یادم هست ایشان اغلب با آیات بزرگوار حاج سید موسی شبیری زنجانی، ناصر مکارم شیرازی، حاج سید مهدی روحانی، عبدالکریم موسوی اردبیلی، علی احمدی میانجی و شهید بهشتی مأنوس بودند و ظاهراً با این آقایان هم­ مباحثه نیز بوده­اند. البته این رفاقت و دوستی بعدها هم ادامه یافت تا آن­جا که شهید بهشتی از آلمان برای دیدار امام موسی صدر به لبنان سفر می ­کرد و امام موسی صدر هم از لبنان به همین منظور به آلمان می­ رفت... امام موسی صدر از هوش و ذکاوت و روشن ­بینی شهید بهشتی تعریف می ­کرد. البته در همان دوران اقامت شهید بهشتی در آلمان هم همواره با ایشان در تبادل فکری و مکاتبه بودند...(ص۳۰) امام موسی صدر در نامه ­ای، شهید بهشتی را «عقل منفصل و مکمّل وجود» می ­نامد. این تعبیر از عمق دوستی و در عین حال احترام وافر حکایت می ­کند... امام موسی صدر با احترام به شهید بهشتی نگاه می­ کرد و از مقام علمی و مدیریت جامع ایشان تجلیل می ­نمودند.(ص۳۱)

سرّ موفقیت و محبوبیت امام موسی صدر از منظر استاد خسروشاهی

استاد خسروشاهی درباره سرّ محبوبیت و موفقیت امام موسی صدر در لبنان می­گوید: در مورد محبوبیت امام موسی صدر در میان مردم لبنان، اعم از مسلمان و مسیحی که زبانزد خاص و عام است، علت را باید در روش پیامبرگونه ایشان در برخورد با مردم جستجو کرد. امام موسی صدر دچار ضیق خناق نبود. در یک جامعه­ ای هم زندگی می­کرد که مرکب از طوایف و مذاهب مختلفی بود و نمی­شد که انسان در چنین جامعه­ ای پیشرفت کند و به اهداف خود برسد یا تبلیغ کند، در حالی که آن اخلاق لازم را نداشته باشد. در این قبیل موارد، با خشونت یا اخلاق تکسونگر نمی ­توان در دل مردم و آحاد غیر شیعه نفوذ کرد.(ص۱۱۳)

استاد خسروشاهی در جایی دیگر از این کتاب می نویسد: یکی از رازهای موفقیت امام موسی صدر در لبنان، توجه به همه گروه­ها و مذاهب بود. اگر ایشان فقط به شیعه­ها می­پرداخت و یقیناً موفقیت ­شان به این اندازه و محبوبیت ­شان به این گستره و کثرت نمی ­توانست باشد.(ص۳۹)

نظر مالک بن نبی، اندیشمند بزرگ جهان عرب درباره امام موسی صدر

استاد خسروشاهی در این کتاب از مباحثات علمی و اسلامی امام موسی صدر با شخصیت­های برجسته علمی و فرهنگی آن روز جهان اسلام خبر می­ دهد و نکات و خاطراتی را یادآوری می ­کند: مالک بن نبی­ (الجزایر)، شیخ حبیب المستاوی (تونس)، شیخ محمد ابوزهره، شیخ بیصار، شیخ محمد غزالی (هرسه از علمای برجسته الازهر)، روژه گارودی (فرانسه)، رشید بن عیسی (الجزایر) و...

استاد خسروشاهی که در جریان مباحثات امام موسی صدر با شخصیت­های برجسته جهان اسلام ـ در برخی کنفرانس ها یا جلسات ـ بود، می­نویسد: مرحوم مالک بن نبی به من (خسروشاهی) گفت: قدر امام را بدانید. در عصر ما شخصیت ­هایی مثل ایشان نادر است. «قد وجدت فی کلماته مالم اجدها فی کتب الفلاسفه القدامی؛ من در بیانات ایشان چیزهایی یافتم که در کتاب­های فلاسفه پیشین نیست.» مالک بن نبی در واقع یکی از ایدئولوگ­های فرهیخته عصر ما بود و گواهی وی دارای ارزش خاص است.(ص۷۴)

استاد خسروشاهی می ­گوید: در اثر گفتگوها و برخوردها بود که من می­دیدم شیوخ بزرگ الازهر مانند شیخ محمد ابوزهره، شیخ محمد غزالی، شیخ بیصار و دکتر عبدالعزیز کامل، امام موسی صدر را با همان لقب «سماحه الامام موسی الصدر» مورد خطاب قرار می ­دادند و به مقام شامخ علمی وی احترام می گذاشتند.(ص۷۶)

روابط امام موسی صدر و جلال الدین فارسی

استاد خسروشاهی درباره فعالیت های جلال الدین فارسی در پیش از انقلاب اسلامی می نویسد: ایشان به قم زیاد می آمد و با مراجع و علمای معروف در راستای اهداف و برنامه های اسلامی ملاقات می کرد ولی کم کم آقای فارسی رادیکال شد و هیچ کس را جز خودش، قبول نداشت... در دوران هجرت به لبنان، متأسفانه با امام موسی صدر و مجلس اعلای شیعیان و حرکت اصلاحی ایشان، زاویه تندی پیدا کرد و به طور ناجوانمردانه ای اتهامات عجیب و غریبی را علیه امام موسی صدر شایع کرد و در واقع، یکی از اقدامات اساسی وی در لبنان، مخالفت با امام صدر و یاران وی مانند شهید مصطفی چمران بود و همه را جاسوس و مزدور رژیم صهیونیستی می دانست. این روش غیراخلاقی باعث شد که دوستان صمیمی خود را از دست بدهد و از لحاظ اجتماعی هم دیگر منشأ اثر نبود...  البته خودشیفتگی یک نوع بیماری روانی است که متأسفانه بعضی ها به آن مبتلا می شوند.(صص۱۰۳و۱۰۴)

استاد خسروشاهی در ادامه از تلاش امام موسی صدر برای آزادی جلال الدین فارسی از زندان یکی از کشورهای عربی منطقه خبر می دهد.

مشخصات کتاب

چاپ اول این کتاب، در ۳۰۸ صفحه، قطع رقعی، تیراژ ۱۰۰۰ نسخه و قیمت ۱۲۰۰۰ تومان عرضه شده است. گفتنی است تاکنون خاطرات مستند استاد خسروشاهی درباره شخصیت ها و جریانات زیر منتشر شده است: آیت الله کاشانی، علامه طباطبایی، آیت الله طالقانی، علامه سید مرتضی عسکری، امام موسی صدر، آیت الله مشکینی، آیت الله هاشمی رفسنجانی، شهید نواب صفوی، مبارزان ملی ـ مذهبی، محمدعلی جمال زاده، احمد بن بلا (الجزایر)، دکتر حسن ترابی (سودان)، روژه گارودی (فرانسه)، نشریات مخفی حوزه علمیه قم، تاریخ نگاری معاصر و کودتای ۲۸ مرداد، حزب خلق مسلمان و به زودی خاطرات مستند ایشان درباره امام خمینی، شهید مطهری، شهید بهشتی، شیخ آقابزرگ تهرانی، دکتر ابراهیم یزدی، محمدحسنین هیکل (مصر) منتشر می شود.

مراکز تهیه

برای تهیه این کتاب و سایر مجموعه خاطرات مستند خسروشاهی می ‌توانید در قم به کلبه شروق واقع در ابتدای خیابان صفاییه و در تهران به فروشگاه کتاب موسسه اطلاعات واقع در خیابان انقلاب روبروی دانشگاه تهران مراجعه نمایید و یا با مرکز پخش کتب در قم به شماره تلفن ۳۷۸۳۸۱۴۴ (۰۲۵) یا سایت مرکز بررسی های اسلامی (www.iscq.ir) تماس بگیرید.