شبکه علمی ثریا از محتوای نامهای ارسال شده به محضر مبارک و مقدس حضرت امام حسن عسکری (ع) (م. ۲۶۰ق.) به روشنی برداشت میشود که بر اساس تاریخ امروز، نزدیک به ۱۲۰۰ سال پیش – و بلکه بیشتر- در شهر تاریخی و باستانی «قم»، دست کم، دو سطح مسکونی مستقل روی یکدیگر و به عبارتی خانههای چند طبقه اولیه و در اصطلاح امروزی «آپارتمان»-البته نسل نخستین آن- وجود داشته، به نحوی که از حیث مالکیت سطح تحتانی با سطح فوقانی مجزا بوده است؛
«...وَ کَتَبَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ رَحِمَهُ اللَّهُ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ ع فِی رَجُلٍ اشْتَرَی مِنْ رَجُلٍ بَیْتاً فِی دَارٍ لَهُ بِجَمِیعِ حُقُوقِهِ وَ فَوْقَهُ بَیْتٌ آخَرُ هَلْ یَدْخُلُ الْبَیْتُ الْأَعْلَی فِی حُقُوقِ الْبَیْتِ الْأَسْفَلِ أَمْ لَا فَوَقَّعَ ع لَیْسَ لَهُ إِلَّا مَا اشْتَرَاهُ بِاسْمِهِ وَ مَوْضِعِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.» [۱]
(...و «محمد بن حسن صَفّار» (که رحمت خدا بر او باد) به حضرت «ابومحمد، حسن بن علی (ع)» [امام حسن عسکری (ع)] نامه نوشت درباره مردی که از مرد دیگری، خانهای را در یک سَرا (مجموعه ملکی) با تمامی حقوق [و متعلقات آن] که از آن خود او (فروشنده) بود خریداری کرده است، در حالی که بالای آن خانه، خانه دیگری قرار دارد؛ آیا خانه بالایی داخل در حقوق خانه پایینی میشود یا خیر؟ پس امام (ع) در پاسخ [در ذیل نامه یا در توقیعی مجزا] مرقوم فرمودند: «او را جز همان چیزی که به نام و موقعیتش خریداری کرده است، حق دیگری نیست؛ به خواست خداوند!»)
راوی و نویسند این نامه، «ابوجعفر محمد بن حسن بن فَرّوخ صَفّار قُمی»، مُتوفّای سال ۲۹۰ هجری قمری از بزرگان محدثان و فقیهان نامدار شیعه در شهر قم و از جمل اصحاب گرانقدر امام حسن عسکری (ع) بود. ایشان این نامه را از شهر قم به شهر «سامرّا» و به محضر مبارک امام عسکری (ع) جهت دریافت حکم شرعی فرستاده است. طبیعتاً این استفتاء برآمده از یک پرونده یا نیاز حقوقی-معاملاتی واقعی و عینی مبتنی بر معماری و سبک زندگی مردمان آن روزگار قم یا محتملاً شهرهای بزرگ پیرامونی اطراف آن بوده است.
در این گزارش لفظ تازی «دار»، سَرا یا مجموعه ای مِلکی است و به مجتمع یا خانههای بزرگ سنتی اطلاق میشد که معمولاً محصور بوده و حتی این امکان وجود داشته که چند خانوار در آن زندگی کنند یا به تعبیر دیگر چند بخش مجزا (واحدهای مسکونی متمایز) در آن وجود داشته است. واژه «بَیْت» به معنای خانه و واحد مسکونی است که از متن حاضر استفاده می شود که به معنای یک واحد یا بخش مسکونی مستقل درون آن «دار» (مجموعه ملکی) بوده است. عبارتِ «فَوْقَهُ بَیْتٌ آخَرُ» (بالای آن [خانه] خانه دیگری است) صراحتاً نشاندهنده وجود دست کم دو سطح مسکونی روی هم و به عبارتی بنای چندطبقه است؛ یعنی از اطلاعات متن، می توان فهمید که در آن عصر، خانهای بر روی خانه دیگر ساخته شده بود و شامل طبقه اول و طبقه دوم بوده است.
مشخصاً متن مزبور نشان میدهد که در قرن سوم هجری در شهرهایی از ایران همانند قم، خانههایی جدا از هم با ساختار چندطبقه (لا اقل دارای طبقه فوقانی و تحتانی) وجود داشته است، به نحوی که مالکیت طبقه بالا مستقل از طبقه پایین بوده و به همین ترتیب مستقلاً فروخته می شده است. پس با «بالا خانه» یا اتاق زِبَرین در معماری شناخته شده شهر قم که اکنون ما در بناها و سازه های سالم و حفظ شده سده های اخیر می بینیم و می شناسیم از نظر ماهیت و کارکرد تفاوت اساسی داشته است؛ به گونهای که فقیهان زمان، نیازمند بررسی علمی متفاوت و متمایزی در این خصوص شده اند. محتمل است که این مسئله در عرف معاملات آن روزگار، به سبب تازگی مبحث سکونت مستقل درطبقات و تفکیک مالکیت بالا و پایین، مصداقی نو (مُسْتَحْدَثَة) به شمار میآمده؛ گرچه پاسخ امام عسکری (ع) تطبیق موضوع با همان قاعدهٔ کهن فقهی «تبعیت مَبیع از تسمیه و تعیین» به شمار می رود.
بر اساس روایت مذکور در قرن سوم هجری در شهر قم، خانههای چندطبقه (دو طبقه یا شاید بیشتر) و تفکیک مالکیت طبقه فوقانی از تحتانی وجود داشته و احکام فقهی و حقوقی آن مطرح بوده که نظام حقوقی-فقهی آن عصر به دقت به حل اختلافات و ضوابط خرید و فروش اینگونه بناهای طبقاتی میپرداخته است. این مسئله از آن جهت قابل تأمل است که برای ما الگوی سنتی و نخستین خانههای چندطبقه در شهرسازی و معماری اسلامی از گزارش یاد شده به نیکی نمایان می شود که بعدها راه تکامل را پیموده است.
پی نوشت
[۱]من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۲۴۲
نتایج کنکور تا روز پنجشنبه اعلام میشود
۳ پیشنیاز تحقق خیزش علمی جدید
خوانشی بر رسانه فاطمی، از تبیین حضور تا اعتراض سکوت
آپارتمانهای قم در زمان امام عسکری (ع)
اختلال گسترده در پروازهای آمریکا برای سومین روز متوالی ادامه دارد+عکس
آیا هوش مصنوعی موجب مرگ خلاقیت میشود؟
مهلت ثبتنام آزمون متقاضیان اخذ پروانه کارشناسی رسمی دادگستری تمدید شد
انتشار دفترچه سوالات و کلید اولیه آزمون پذیرش پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵
فهرست دانشگاههای خارجی مورد تأیید وزارت علوم برای سال ۲۰۲۷ اعلام شد
اعلام نتایج نهایی کنکور سراسری تا پایان هفته جاری
پژوهشگاه ملی سرطان به قطب نانوآنکولوژی جهان اسلام تبدیل میشود
هواپیمای برقی چینی ۱۰ تنی به آسمان رفت
آغاز رویداد «ایران پیشرو» با حضور بیش از ۱۰۰ شرکت دانشبنیان
دسترسی به داده های کاربران اندروید برای متا جریمه تراشید
حضرت زهرا(س)؛ از سوگواری تاریخی تا کنشگری در دفاع از امامت
امانت مشترک؛ مسئولیت شرعی شهروندان در حفظ اموال عمومی تا کجاست؟
آیا انسان امروز آزاد است؟ رؤیای دیرینه بشر و مسئله همیشگی اندیشه
قرائتی: مسجد را اسیر هزینههای سنگین و تجملگرایی نکنید
وقتی بدقولی از یک رفتار شخصی به مسئلهای اجتماعی تبدیل میشود
«مسلمانان در اتریش» کتاب شد
ابلاغ جدیدترین دستورالعمل پذیرش مستقیم دستیاری در ۶ رشته تخصصی
سرویسهای مایکروسافت احیا شدند
درخشش نخبگان ایرانی در مسابقات فناوریهای پیشرفته بریکس؛ کسب ۹ مدال
فعالیت ۱۲ کمیته در حوزه علوم انسانی برای تحقق خیزش علمی
هوش مصنوعی گوگل معمای ۹۰ ساله ریاضی را حل کرد
آزمون تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی پزشکی ۸ آذر برگزار میشود
رفع محدودیت مناطق ممنوعه برای تسهیل جذب دانشجویان بینالمللی
هوش مصنوعی بومی دانشگاه تهران در تشخیص گفتار فارسی از گوگل پیشی گرفت
فراخوان استادان جهت موافقت با بیانیه لزوم بازنگری در دکترین هستهای
نقشه راه دانشگاه علوم پزشکی هوشمند برای کسب مرجعیت در آموزش دیجیتال
شهادت یک مامور فراجا در سیستانوبلوچستان
رونمایی ناسا از قراردادهای جدید ۱۰ میلیارد دلاری خود
استوری هادی چوپان برای حضرت زهرا(س)+عکس
ابداع یک آبنباتچوبی برای معاینه کودکان
نانوپوششها به کمک افزایش عمر لنتهای ترمز آمدند
دانشگاه باید از پارادایم «مدرکگرایی» به سمت «مهارتمحوری» حرکت کند
گاهی بزرگترین سرقت، دزدیدن فرصت زندگی دیگران است
تدوین برنامه اجرایی برای ورود با تأخیر نودانشجویان علوم پزشکی
جزئیات ثبت نام ۴ درس مجازی برای دانشجویان علوم پزشکی اعلام شد
شرایط ثبتنام پذیرفتهشدگان نوورود شاهد و ایثارگر
«پرواز ۶۵۵» دهنمکی به تدوین رسید
امت پیامبر(ص) چگونه در ستم به دخترش همدست شدند؟
میزبانی محوطه تئاتر شهر از مجلس تعزیه شهادت حضرت زهرا (س)
عامل هوش مصنوعی متا به جای کاربر تماس میگیرد
«پروانه الماس» بهترین فیلمنامه به «دختر پریخانوم» رسید
برد پیت ۵۰ سال عقب میرود؛ بازی در نقش یک فلزکار در آسمانها
مویه حضرت علی (ع) بر پیکر زهرا (س) در نقاشی علی بحرینی
جایزه سزار افتخاری آکادمی فیلم فرانسه به نیکول کیدمن میرسد
حضرت زهرا(س) موضوع فدک را به سطح «حق مسلمانان و مشروعیت حکومت» بردند
مدیرعامل انویدیا استعفا کرد
یک کشف جدید از معادلات اینشتین درباره گرانش
۲ دنیای بکر پنهان در اقیانوس آرام کشف شد
این سیاره خورشیدی چرا گم شد؟
زمان اعلام نتایج نهایی آزمون سراسری مشخص شد
عدالت اجتماعی در دیدگاه اسلامی به معنای برابری مطلق نیست
همه عمار و مالکاشتر نیستند، اما هرکس در قبال حق مسئول است
برای جلوگیری از عادی شدن حرام، باید قبح اجتماعی آن را زنده کرد
کنش حضرت زهرا(س)، حقیقت را به حافظه تاریخ سپرد
بیش از ۶۰ درصد مدارس کشور را خیرین ساختند
توییت صفحه فرمانده کل سپاه به مناسبت روز هوافضا و بازنشر بخشی از پیام ایشان
روایتی از زندگی و میراث شهید حسن طهرانیمقدم در برنامه تلویزیونی «نردبان»
انتشار یک قطعه موسیقایی جدید به مناسبت شهادت حضرت زهرا (س)
تلاش نمایش «کورش» برای بازسازی اسطوره قهرمان و پیوندزدن گذشته با اکنون
آنچه کیهان کلهر درباره کتاب «بهجت الروح» گفت
دستنوشته رهبر شهید انقلاب برای تقدیر از شهید حسن طهرانی مقدم
تصویر منتشرشده در رسانهها تحت عنوان تست موشک در آسمان غرب تهران
ساخت نانوذرات دارویی ضدسرطان با نور خورشید در زمانی کوتاه
رقابت ۸ هزار نفر در آزمون پذیرش دانشجوی پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵
حمایت ویژه از پژوهشگران پسادکتری در قالب طرح شهید چمران
ضرورت ایجاد فضای امن و با نشاط در مدارس سمپاد
آغاز ثبتنام اعتکاف دانشآموزی ۱۴۰۵
اپل و سامسونگ برای ورود به بازار چین دست به دامن هوش مصنوعی محلی شدند
روبات جدید گوگل آسیب نرساندن به کودکان را میآموزد
سند توسعه متوازن دانشگاههای علوم پزشکی در دست بازنگری قرار دارد
ثبتنام تکدروس دانشگاه علوم پزشکی هوشمند از ۲۳ آبان آغاز میشود
کشف سیاره ای که ناگهان ناپدید شد!
آزمون صلاحیت حرفه ای گروه پرستاری دی ماه ۱۴۰۵ برگزار میشود
تصویب ساماندهی مراکز تحقیقات و شبکههای تحقیقات و فناوری علوم پزشکی
دلایل افت رتبه دانشگاهها در رتبه بندیها چیست؟
مرکز جدید برای برگزاری آزمون الکترونیکی زبان انگلیسی «تولیمو» ایجاد شد
زمان اعلام نتایج نهایی آزمون سراسری مشخص شد
تصویب ساماندهی مراکز تحقیقات و شبکههای تحقیقات و فناوری علوم پزشکی
حمایت ویژه از پژوهشگران پسادکتری در قالب طرح شهید چمران
ثبتنام تکدروس دانشگاه علوم پزشکی هوشمند از ۲۳ آبان آغاز میشود
ابلاغ جدیدترین دستورالعمل پذیرش مستقیم دستیاری در ۶ رشته تخصصی
آغاز ثبتنام اعتکاف دانشآموزی ۱۴۰۵
ضرورت ایجاد فضای امن و با نشاط در مدارس سمپاد
این سیاره خورشیدی چرا گم شد؟
درخشش دانشآموزان البرزی با کسب ۱۵ مدال علمی
فعالیت ۱۲ کمیته در حوزه علوم انسانی برای تحقق خیزش علمی
انتشار دفترچه سوالات و کلید اولیه آزمون پذیرش پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵
مزار پنهان دختر پیامبر(ص)، تناقضی که تاریخ صدر اسلام را به چالش میکشد
چرا سهم شیر دانشآموزان به ۳۰ نوبت محدود شد؟
مرکز جدید برای برگزاری آزمون الکترونیکی زبان انگلیسی «تولیمو» ایجاد شد
دلایل افت رتبه دانشگاهها در رتبه بندیها چیست؟
سند توسعه متوازن دانشگاههای علوم پزشکی در دست بازنگری قرار دارد
آزمون تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی پزشکی ۸ آذر برگزار میشود
بیش از ۶۰ درصد مدارس کشور را خیرین ساختند
آزمون صلاحیت حرفه ای گروه پرستاری دی ماه ۱۴۰۵ برگزار میشود
رقابت ۸ هزار نفر در آزمون پذیرش دانشجوی پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵
توییت صفحه فرمانده کل سپاه به مناسبت روز هوافضا و بازنشر بخشی از پیام ایشان
اعلام نتایج نهایی کنکور سراسری تا پایان هفته جاری
روایتی از زندگی و میراث شهید حسن طهرانیمقدم در برنامه تلویزیونی «نردبان»
کشف سیاره ای که ناگهان ناپدید شد!
دانشگاه آزاد درباره عدم اعتبار بورسیههای متفرقه اطلاعیه داد
برای شناخت دختر پیامبر(ص)، این ۱۰ کتاب را بخوانید
روبات جدید گوگل آسیب نرساندن به کودکان را میآموزد
اپل و سامسونگ برای ورود به بازار چین دست به دامن هوش مصنوعی محلی شدند
نهضت مدرسهسازی خوزستان تا مهر ۱۴۰۷ به سرانجام میرسد
یک کشف جدید از معادلات اینشتین درباره گرانش
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.