به گزارش ثریا - جعفر مهراد استاد پیشکسوت دانشگاه شیراز و بنیانگذار موسسه ISC پیرامون «جایگاه ایران در چشم انداز هوش مصنوعی جهانی» گفت و موقعیت آن را در ابعاد مختلف تشریح کرد. مهراد در این مصاحبه از جایگاه جهانی خوب ایران در پژوهش‌های علوم مرتبط با هوش مصنوعی گفت و اشاره‌هایی هم به چالش‌های رشد این علم در کشور کرد.فارس: قبل از پرداختن به موضوع هوش مصنوعی، لطفا به عنوان یک مقدمه، نظر کلی خود را در باره اهمیت و جایگاه ان بیان کنید.مهراد: گرچه هوش مصنوعی آن گونه که آن را امروزه می شناسیم پدیده ای است نوظهور، با این وجود موضوع هوش مصنوعی سال ها است که مورد پژوهش و مطالعه دانشگاه های جهان است و ایران هم در چشم انداز هوش مصنوعی جهانی جایگاه قابل توجهی دارد، به ویژه در مورد برونداده‌های تحقیقاتی و نفوذ منطقه‌ای. البته، ایران در این راه با چالش هایی مانند تحریم ها هم مواجه است که پتانسیل کامل آن را محدود می کند. جایگاه ایران در هوش مصنوعی اشکال مختلف دارد، ریشه در نقاط قوت دانشگاهی، اهداف ملی بلندپروازانه و اکوسیستم فناوری رو به رشد، که می توانیم در این زمینه ها و سولاتی که شما مطرح می کنید، بحث خود را ادامه دهیم.* رتبه بالاتر از برزیل، هلند و روسیه ایران در تحقیقات هوش مصنوعی فارس: جایگاه فعلی ایران در هوش مصنوعی چگونه است؟ ایران از نظر بروندادهای پژوهشی از چه موقعیتی برخوردار است؟

مهراد: ایران از نظر انتشارات علمی مرتبط با هوش مصنوعی در بین کشورهای برتر جهان قرار دارد. براساس شاخص نیچر (Nature Index)، داده‌های ۲۰۱۹-۲۰۱۵، ایران از نظر انتشارات تحقیقاتی هوش مصنوعی در سراسر جهان حایز رتبه ۱۳ بود که بالاتر از کشورهایی مانند برزیل، هلند و روسیه قرار دارد.نظام رتبه بندی سایمگو‌ (Scimago) نیز از نظر مقالات مرتبط با هوش مصنوعی ایران را در رتبه ۱۵ جهانی قرار داده است که نشان دهنده یک پایه علمی قوی است.از طرف دیگر، معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، اعلام کرده است که ایران تا پیش از سال ۲۰۲۳، در علوم مبتنی بر هوش مصنوعی، رتبه هفدهم جهانی را بدست آورده است. همچنین، ایران بین سال های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۲ با ۲۶۳۸ مدرک منتشر شده بر اساس شاخص آمادگی هوش مصنوعی آکسفورد اینسایت (Oxford Insights AI Readiness Index of), در سال ۲۰۲۴، از نظر حجم تحقیقات هوش مصنوعی در بین کشورهای اسلامی پیشتاز است.فارس: خیلی عالی است. بدین ترتیب، ایران باید در غرب آسیا هم در این زمینه موفقیت های درخشانی بدست آورده باشد.مهراد: کاملا درست است. ایران در خلیج فارس و غرب آسیا بازیگر برجسته ای است و رهبری منطقه ای را در زمینه هوش مصنوعی در دست دارد. ایران از نظر کمیت و‌کیفیت مقالات علمی هوش مصنوعی براساس داده های سال ۲۰۲۲، رتبه دوم را در منطقه دارد و دارای دومین تعداد توسعه دهندگان هوش مصنوعی و چهارمین شرکت های بزرگ هوش مصنوعی در منطقه است.

البته، این نکته را باید بگویم که در همین دو سه سال اخیر بعضی از کشورهای جنوب خلیج فارس، به ویژه امارات و عربستان سعودی، سرمایه گذاری های هنگفتی در عرصه هوش مصنوعی بعمل آورده اند که نباید از این پیشرفت ها غافل بود. با وجود این، معتقدم که ایران، طبق آمارهایی که بیان کردم به عنوان یک مرکز بالقوه برای نوآوری هوش مصنوعی در خاورمیانه عمل می کند.فارس: پس نظر شما که متخصص علم سنجی هستید با آمادگی جمهوری اسلامی ایران در زمینه هوش مصنوعی مثبت است.مهراد: وقتی صحبت از آمادگی می‌کنید شرایط کمی فرق می کند. مثلا، رتبه ایران در آمادگی دولت برای اجرای هوش مصنوعی کمتر چشمگیر است. شاخص آمادگی هوش مصنوعی آکسفورد اینسایت در سال ۲۰۲۴، ایران را در بین ۱۸۸ کشور با امتیاز ۴۳/۸۸ در رتبه ۹۱ قرار داده است. این رتبه در سال قبل از آن ، ۹۴ بود که سه رتبه بهبود نشان می دهد. امتیاز ایران در داده ها و زیرساخت ها ۶۶/۲۹ و در فناوری ۳۸/۸۲ است، اما امتیاز «رکن/ستون دولت» ۲۶/۵۴ است که ضعیف تر است. رکن دولت به حوزه ای کلیدی اشاره دارد که چشم انداز راهبردی یک کشور را برای توسعه و‌مدیریت هوش مصنوعی، از جمله چارچوب نظارتی آن، تمرکز بر ملاحظات اخلاقی و ظرفیت دیجیتال داخلی برای انطباق با فناوری های جدید در داخل خود دولت ارزیابی می کند.

از این نظر، می توان گفت که سیاست های دولت جمهوری اسلامی ایران برای استفاده از هوش مصنوعی در بخش عمومی از انسجام کمتری برخوردار بوده و سازگاری محدودی دارد. حالا، در مقایسه با امارات و عربستان سعودی که پیش‌تر به سرمایه‌گذاری آنها در عرصه هوش مصنوعی اشاره کردم، اگر در کوتاه مدت تلاش و سرمایه گذاری لازم از سوی دولت انجام نگیرد، نظر به توسعه بسیار سریع هوش مصنوعی، جبران آن دشوار خواهد بود.فارس: شما در ابتدای این گفت وگو به سه نکته مهم اشاره و آنها را از نقاط قوت ایران در عرصه هوش مصنوعی عنوان کردید. لطفا این موارد را بیشتر توضیح دهید.مهراد: منظورم از نقاط قوت دانشگاهی یا استعدادهای دانشگاهی این است که ایران سالانه تعداد بسیار زیادی فارغ التحصیل رشته‌های علوم، فناوری، مهندسی و پزشکی تربیت می‌کند که از این نظر رتبه پنجم در سطح جهان را به خود اختصاص داده است. اصطلاحا این رشته ها را STEM می گوییم. این استعدادها برای تحقیق و توسعه هوش مصنوعی فوق العاده است.

* رتبه‌های برتر دانشگاه‌های تهران و آزاد در تحقیقات هوش مصنوعیدانشگاه‌هایی مانند دانشگاه تهران، با رتبه ۵۹ در سطح جهانی از نظر بروندادهای تحقیقات هوش مصنوعی (براساس شاخص نیچر) و دانشگاه آزاد اسلامی پنجمین رتبه جهانی از نظر حجم انتشارات هوش مصنوعی، نمونه های برجسته ای از پیشرفت بحساب می‌آید. نکته دومی که اشاره کردم نوآوری داخلی بود. همه می‌دانیم که تحریم‌ها ایران را مجبور به توسعه راه حل های فناوری داخلی کرده است. به عنوان مثال، می توان به برنامه یا اپ بلد (اپلیکیشن مسیریاب) با هوش مصنوعی و برنامه های هوش مصنوعی در کنترل ترافیک، مانند سیستم های تشخیص پلاک خودرو، اشاره کرد. ربات انسان نمای سورنا ۴ که چند سال پیش رونمایی شد، قابلیت های رباتیک و یکپارچه سازی هوش مصنوعی ایران را به نمایش می گذارد. سومین نکته هم عبارت بود از بلندپروازی های ملی که اشاره ام به سند ملی هوش مصنوعی مصوب ۱۴۰۳/۳/۲۹ و سازمان ملی هوش مصنوعی ایران، تاسیس ۱۹ تیر ماه ۱۴۰۳ است که هدف های بلند مرتبه و برنامه ریزی و هماهنگی موضوعات و مسایل مربوط به هوش مصنوعی در کشور را با سرمایه گذاری های کلان برعهده دارد. فارس: لطفا از چالش‌های پیش روی ایران در زمینه هوش مصنوعی بگویید.مهراد: در لابه‌لای صحبت‌ها اشاره کردم، تحریم‌ها که سال های متمادی است دسترسی به ابزارهای پیشرفته و همکاری های بین‌المللی را محدود کرده است. نتیجه آن که این تحریم ها توانایی ایران را برای رقابت با سایر کشورهای دارنده توان هوش مصنوعی به شدت کاهش داده است.

از طرف دیگر، مشکل زیرساخت‌ها وجود دارد. به عنوان مثال، در حالیکه ایران در دسترسی به داده ها امتیاز خوب چهل و سومین رتبه در سطح جهانی را کسب کرده است، ظرفیت پردازش و حاکمیت دیجیتال ایران مطلوب نیست. شاخص آمادگی هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۴، امتیازات سازگاری پایین ۱۷۷ و حکمرانی/اخلاق ۱۴۵ را نشان می دهد. این امتیازات نشان دهنده سیستم های پشتیبانی کننده هوش مصنوعی توسعه نیافته است! چالش مهم دیگر، فرار مغزها است. چالش های اقتصادی عامل عمده مهاجرت است. بسیاری از استعدادهای هوش مصنوعی به دنبال فرصت‌هایی در خارج از کشور هستند که این منجر به تضعیف ظرفیت‌های داخلی می‌شود.فارس: با این توصیف، زمینه جهانی و مسیر آینده هوش مصنوعی در ایران را چگونه می بینید. مهراد: ایران در تحقیقات و نفوذ منطقه ای از وزن برتری برخوردار است، اما در رقابت جهانی به تلاش ها و‌کوشش‌های زیادی نیاز است. به عنوان مثال، برای ورود به ۱۰ کشور برتر در این زمینه، باید از کشورهایی مانند کره جنوبی، المان و بریتانیا پیشی بگیرد که این امر با توجه به محدودیت های فعلی دشوار است.

اما، یک نکته دیگر هم وجود دارد که لازم است به آن توجه کنیم و آن همکاری‌های ایران با روسیه و چین است که ممکن است پیشرفت را در هوش مصنوعی تسریع کند، مانند توافقنامه همکاری با موضوع اخلاق هوش مصنوعی بین ستاد توسعه فناوری های هوش مصنوعی و رباتیک ایران و کمیسیون اخلاق هوش مصنوعی روسیه. توافقنامه‌های دیگری هم بین دانشگاه های دو‌ کشور به امضا رسیده است مانند توافقنامه دانشگاه دولتی مسکو و‌ دانشگاه علم و صنعت ایران در زمینه توسعه هوش مصنوعی در مدیریت سیستم‌های رباتیک. یا سند توافق همکاری ایران و‌ چین در حوزه فاوا و‌ واگذاری بخشی ار سهام شهرک هوش مصنوعی چین به سرمایه گذاران ایرانی، مثال دیگری از این همکاری‌ها است. حالا این توافقنامه ها چقدر عملیاتی شده است موضوعی است که باید پیگیری شود.

منبع : دانشگاه ها