به گزارش ثریا رئیس دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه دانشگاه آزاد اسلامی در جمع معاونان و مدیران فرهنگی و دانشجویی و استادان دانشگاه آزاد اسلامی سراسر کشور با تبیین آرایش جدید رسانه ای و راهبردهای دشمن برای فعال کردن جنبش های اعتراضی هشدار داد: انتخاب و انتشار مهندسی‌شده پیام از سوی رسانه‌های معارض، در کنار غفلت بخش‌های رسانه‌ای، فرهنگی و دانشگاهی یا مواجهه نادرست با اتفاقات و رویدادهای عادی، می‌تواند یک مسئله معمولی را به بحران تبدیل کند.

اکبر نصراللهی با تأکید بر اینکه بسیاری از رویدادها به‌خودی‌خود بحران نیستند، گفت: آنچه می‌تواند یک اتفاق را به بحران تبدیل کند، نحوه مواجهه با آن، نوع اطلاع‌رسانی، انتخاب و برجسته‌سازی پیام، منبع خبر و چگونگی روایت آن برای مخاطب است.

نصراللهی افزود: در آرایش جدید رسانه‌ای، رسانه‌های معارض با انتخاب هدفمند موضوع، واژه، تصویر، منبع و زمان انتشار پیام، تلاش می‌کنند از یک رویداد عادی، روایت مورد نظر خود را بسازند؛ بنابراین اگر بخش‌های رسانه‌ای، فرهنگی و دانشگاهی در زمان مناسب وارد میدان نشوند، خلأ ارتباطی ایجادشده می‌تواند با روایت رقیب پر شود.

رئیس دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه دانشگاه آزاد اسلامی ، همچنین با تشریح چالش‌های جدید پیش‌روی دانشگاه‌ها در فضای رسانه‌ای و اجتماعی، گفت: دانشگاه در شرایط جدید نمی‌تواند صرفاً به آموزش و پژوهش محدود بماند، بلکه باید با شناخت دغدغه‌ها، پرسش‌ها و ابهام‌های دانشجویان، پیش از تبدیل مسائل ارتباطی به بحران، زمینه گفت‌وگو، اعتماد و تعامل مؤثر را فراهم کند و استادان نیز از «استاد واکنشی» به «استاد کنشگر» تبدیل شوند.

نصراللهی همچنین با اشاره به تغییرات گسترده در محیط اجتماعی و رسانه‌ای کشور، اظهار کرد: دانشگاه امروز با مجموعه‌ای از چالش‌های هم‌زمان مواجه است که از جمله آنها می‌توان به فشارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، گسست‌های ارتباطی، کاهش اعتماد به برخی رسانه‌های رسمی و تغییر آرایش رسانه‌ای اشاره کرد.

وی افزود: در چنین شرایطی، دانشگاه نمی‌تواند نسبت به تغییرات محیط پیرامونی خود بی‌تفاوت باشد؛ زیرا بخشی از مسائل و چالش‌هایی که در جامعه شکل می‌گیرد، می‌تواند از مسیر دانشگاه و ارتباط آن با دانشجویان، استادان و خانواده‌ها نیز عبور کند.

نصراللهی با اشاره به تغییر آرایش رسانه‌ای در سال‌های اخیر گفت: در کنار رسانه‌های سنتی، شبکه‌های اجتماعی، پیام‌رسان‌ها و رسانه‌های جدید، امکان تولید، انتشار و بازنشر پیام را در اختیار طیف بسیار گسترده‌ای از کاربران قرار داده‌اند و در نتیجه، دانشگاه دیگر با محیطی مواجه نیست که در آن تولید و توزیع پیام صرفاً در اختیار رسانه‌های رسمی باشد.

وی ادامه داد: در این آرایش جدید، هر فرد می‌تواند موضوعی را انتخاب کند، درباره آن روایت بسازد، آن را در قالب متن، تصویر یا ویدئو منتشر کند و از طریق شبکه‌های اجتماعی به مخاطبان گسترده برساند؛ بنابراین، مسئله امروز دانشگاه فقط «تولید پیام» نیست، بلکه انتخاب موضوع، نحوه روایت، زمان انتشار، مخاطب، منبع و چگونگی مواجهه مخاطب با پیام نیز اهمیت پیدا کرده است.

رئیس دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی یکی از مهم‌ترین مسائل دانشگاه را «گسست ارتباطی» دانست و گفت: بخشی از مسائل و بحران‌های اجتماعی را نمی‌توان صرفاً از زاویه اقتصادی، سیاسی یا اجتماعی بررسی کرد؛ بلکه باید ابعاد ارتباطی آنها، از جمله فاصله میان دانشگاه و دانشجو، مسئولان و مردم، والدین و فرزندان، رسانه‌های رسمی و مخاطبان و همچنین نخبگان، روحانیون و فکری و فرهنگی با جامعه را نیز مورد توجه قرار داد.

وی افزود: هرجا ارتباط ضعیف شود، پرسش‌های بی‌پاسخ افزایش پیدا کند و امکان گفت‌وگوی مستقیم کاهش یابد، زمینه برای شکل‌گیری روایت‌های دیگر فراهم می‌شود؛ روایت‌هایی که ممکن است لزوماً با واقعیت موجود منطبق نباشند، اما به دلیل سرعت، جذابیت یا تکرار، در ذهن مخاطب تثبیت شوند.

نصراللهی تأکید کرد: یکی از مسائل مهمی که باید در دانشگاه مورد توجه قرار گیرد، «پرسش‌های انباشته و پاسخ‌های داده‌نشده» است. اگر دانشجو پرسشی دارد و پاسخ روشنی دریافت نمی‌کند، خلأ ارتباطی ایجاد می‌شود و این خلأ می‌تواند با روایت‌های مختلف در فضای رسانه‌ای و اجتماعی پر شود.

وی گفت: مخالفت با یک نظر، الزاماً به معنای دشمنی نیست و پرسش کردن نیز به معنای مخالفت نیست. دانشگاه باید محیطی باشد که دانشجو بتواند پرسش خود را مطرح کند، پاسخ بگیرد، نقد کند و در یک فضای منطقی و محترمانه گفت‌وگو داشته باشد.

استاد ارتباطات و مدیریت رسانه با تأکید بر نقش معاونان و مدیران فرهنگی و دانشجویی در این زمینه اظهار کرد: معاونت‌ها و مدیریت‌های فرهنگی و دانشجویی باید صرفاً در زمان بروز اعتراض، تنش یا بحران وارد میدان نشوند؛ بلکه باید پیش از بحران، ارتباط با دانشجویان را تقویت کنند، مسائل و دغدغه‌های آنان را بشناسند و برای پرسش‌هایی که ممکن است در آینده به مسئله تبدیل شوند، از قبل پاسخ و سازوکار ارتباطی داشته باشند.

وی افزود: مدیریت بحران از زمان وقوع بحران آغاز نمی‌شود؛ بخش مهمی از مدیریت بحران، قبل از بحران و در مرحله ایجاد ارتباط، اعتماد و آمادگی شکل می‌گیرد.

نصراللهی در ادامه با تشریح مفهوم «استاد کنشگر» گفت: استاد کنشگر، استادی نیست که صرفاً بعد از شکل‌گیری بحران واکنش نشان دهد؛ بلکه پیش از بحران ارتباط می‌سازد، با دانشجویان گفت‌وگو می‌کند، دغدغه‌های آنان را می‌شناسد، مسائل و ابهامات را می‌بیند و برای پاسخ‌گویی به آنها آمادگی دارد.

وی ادامه داد: استاد کنشگر باید به دانشجویان فرصت طرح سؤال بدهد، به شبهات پاسخ دهد، سواد رسانه‌ای و روایی آنان را ارتقا دهد و کمک کند دانشجو بتواند میان واقعیت، روایت و ادراک تفاوت قائل شود. این استاد به جای آنکه فقط در زمان بحران وارد میدان شود، از قبل سرمایه ارتباطی ایجاد می‌کند.

رئیس دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی افزود: دانشگاه برای ایفای این نقش باید هم «مسئله‌شناس» باشد، هم «رسانه‌شناس» و هم «ارتباط‌شناس». اگر دانشگاه مسائل دانشجویان و جامعه را نشناسد، اگر تحولات رسانه‌ای را نبیند و اگر زبان و منطق ارتباط با نسل جدید را نداند، نمی‌تواند در مدیریت پیام و روایت نقش مؤثری داشته باشد.

وی با اشاره به ضرورت توجه دانشگاه به تحولات محیط رسانه‌ای تصریح کرد: دانشگاه امروز باید از یک مجموعه صرفاً آموزشی و پژوهشی به نهادی فعال، مسئول و متعهد در قبال مسائل جامعه تبدیل شود؛ نهادی که بتواند مسائل را به‌موقع شناسایی کند، نسبت به آنها گفت‌وگو ایجاد کند، راه‌حل ارائه دهد و در مواقع بحران نیز ارتباط خود را با جامعه حفظ کند.

نویسنده کتاب «مدیریت پوشش اخبار بحران در رسانه‌های حرفه‌ای» با اشاره به اهمیت نقش استادان گفت: استادان فقط انتقال‌دهنده محتوای درسی نیستند؛ آنها می‌توانند نقش مهمی در افزایش قدرت تحلیل و تاب‌آوری ادراکی دانشجویان داشته باشند.

وی توضیح داد: تاب‌آوری ادراکی به این معناست که فرد در برابر حجم بالای اخبار، تصاویر، شایعات، روایت‌های متعارض و پیام‌های احساسی، دچار سردرگمی، اضطراب یا پذیرش شتاب‌زده نشود؛ بلکه بتواند منبع پیام، شواهد، محتوای پیام، شیوه روایت و هدف احتمالی آن را بررسی و سپس درباره آن قضاوت کند.

نصراللهی تأکید کرد: در شرایطی که دانشجویان هر روز با انبوهی از پیام‌ها مواجه هستند، آموزش دانشگاه نباید فقط به انتقال اطلاعات تخصصی محدود شود؛ دانشجو باید یاد بگیرد چگونه پیام را بخواند، چگونه منبع را ارزیابی کند، چگونه روایت‌های متعارض را مقایسه کند و چگونه میان واقعیت و تصویری که از واقعیت ساخته می‌شود، تمایز بگذارد.

وی افزود: اگر دانشگاه بتواند این مهارت را در دانشجویان تقویت کند، دانشجو در برابر شایعه، اطلاعات نادرست، روایت‌های هیجانی و عملیات رسانه‌ای، مخاطبی منفعل نخواهد بود و می‌تواند به یک مخاطب تحلیل‌گر و مسئول تبدیل شود.

نصراللهی در ادامه با اشاره به مفهوم «جنگ روایت‌ها» و آنچه از آن به عنوان جنگ شناختی یاد کرد، گفت: مقابله با پیام‌های رقیب صرفاً با تکذیب یا پاسخ دیرهنگام امکان‌پذیر نیست؛ باید منطق تولید، توزیع و بازتولید پیام را شناخت و در همان محیط رسانه‌ای، روایت معتبر و مستند ارائه کرد.

وی تصریح کرد: اگر دیگران درباره یک موضوع روایت بسازند و ما صرفاً در مرحله واکنش وارد شویم، عملاً زمین بازی و زمان بازی را به طرف مقابل واگذار کرده‌ایم. بنابراین، استادان، مدیران و مسئولان دانشگاهی باید بتوانند روایت‌های رقیب را پیش‌بینی و پیش از تبدیل‌شدن آنها به بحران، برای آنها پاسخ مناسب طراحی کنند.

مهندسی پیام؛ از واقعیت تا روایت

نصراللهی در بخش دیگری از سخنان خود به تشریح مفهوم «مهندسی پیام» پرداخت و گفت: مهندسی پیام به معنای دروغ‌سازی یا جعل واقعیت نیست؛ بلکه به چگونگی طراحی، صورت‌بندی، زمان‌بندی، انتشار و توزیع پیام برای ایجاد ادراک یا نگرش مطلوب در مخاطب مربوط می‌شود.

وی افزود: در مهندسی پیام باید پرسید چه کسی پیام را تولید می‌کند، چه چیزی گفته می‌شود، مخاطب چه کسی است، از چه واژه‌هایی استفاده می‌شود، پیام چه زمانی منتشر می‌شود، چه تصویری همراه آن قرار می‌گیرد، منبع پیام چیست و پیام از چه مسیری به مخاطب می‌رسد.

استاد مدیریت رسانه با بیان اینکه «انتخاب» خود بخشی از مهندسی پیام است، گفت: در هر روز تعداد زیادی رویداد و اتفاق رخ می‌دهد، اما رسانه‌ها همه آنها را انتخاب و برجسته نمی‌کنند. اینکه چه موضوعی انتخاب شود، چه موضوعی برجسته شود و چه موضوعی نادیده گرفته شود، بر ادراک مخاطب تأثیر می‌گذارد.

وی «قاب‌بندی» را از دیگر عناصر مهم مهندسی پیام دانست و گفت: یک واقعیت واحد می‌تواند در قاب‌های مختلف روایت شود و هر قاب می‌تواند بخش متفاوتی از واقعیت را برجسته کند. بنابراین، مخاطب فقط با خود واقعیت مواجه نیست؛ بلکه با نحوه انتخاب و ارائه واقعیت نیز مواجه است.

نصراللهی افزود: واژه‌ها نیز پیام تولید می‌کنند. تغییر یک واژه می‌تواند بار معنایی یک خبر یا روایت را تغییر دهد. تصویر نیز گاهی پیش از متن با مخاطب ارتباط برقرار می‌کند و احساس مخاطب را شکل می‌دهد؛ بنابراین انتخاب تصویر، نوع تصویر، زاویه و زمان انتشار آن نیز بخشی از فرآیند مهندسی پیام است.

وی ادامه داد: احساس، زمان، تکرار، سکوت و منبع نیز در شکل‌گیری پیام نقش دارند. یک پیام ممکن است با انتخاب زمان مناسب، تکرار مستمر، استفاده از منبع خاص یا حتی سکوت درباره یک بخش از واقعیت، اثر متفاوتی بر مخاطب بگذارد.

نصراللهی با اشاره به نمونه‌های «تعارض حرف و عمل» و «پوشش دوگانه» اظهار کرد: وقتی میان آنچه گفته می‌شود و آنچه در عمل اتفاق می‌افتد فاصله وجود داشته باشد، یا یک رویداد واحد از دو قاب کاملاً متفاوت پوشش داده شود، مخاطب ممکن است با دو روایت متفاوت از یک واقعیت مواجه شود و همین مسئله بر اعتماد و ادراک او اثر بگذارد.

وی تأکید کرد: بنابراین، استادان و مدیران دانشگاهی باید راهبردها و تاکتیک‌های مهندسی پیام را در آرایش جدید رسانه‌ای بشناسند؛ نه برای دستکاری مخاطب، بلکه برای اینکه بتوانند پیام معتبر، دقیق، مستند و متناسب با نیاز مخاطب تولید و در برابر روایت‌های نادرست یا تحریف‌شده، پاسخ مؤثر ارائه کنند.

رئیس دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی در پایان گفت: دانشگاه باید هم تولیدکننده پیام معتبر باشد و هم آموزش‌دهنده سواد مواجهه با پیام؛ استاد نیز باید علاوه بر انتقال دانش تخصصی، قدرت تحلیل پیام و روایت را در دانشجویان تقویت کند.

وی خاطرنشان کرد: در شرایط جدید، دانشگاهی موفق‌تر خواهد بود که ارتباط آن با دانشجو مستمر، دوسویه و مبتنی بر گفت‌وگو باشد، پرسش‌های دانشجویان را پیش از انباشته‌شدن بشنود، در زمان مناسب و با منبع معتبر پاسخ دهد و استادان خود را از «واکنش پس از بحران» به «کنشگری پیش از بحران» هدایت کند؛ زیرا بخش مهمی از مدیریت بحران، پیش از آنکه بحران آغاز شود، در ارتباط، اعتماد، روایت‌سازی مسئولانه و افزایش تاب‌آوری ادراکی شکل می‌گیرد.