به گزارش ثریا در سنت تفسیر شیعه، به‌ویژه تا قرن سوم هجری، فهم قرآن بیشتر بر پایه‌ی روایت‌هایی است که از اهل بیت پیامبر نقل شده است. مسلمانان نخستین و یاران نزدیک پیامبر به این باور رسیده بودند که مفسران واقعی قرآن، چهارده معصوم‌اند و خداوند نیز در آیات گوناگون، وظیفه‌ی توضیح و تبیین قرآن را به پیامبر و پس از او به اهل بیت سپرده است. به همین دلیل، در نگاه شیعه، فهم درست و عمیق آیات قرآن بدون رجوع به سخن معصومان کامل نمی‌شود و بلکه گاهی در تضاد با آموزه‌های وحی قرار می‌گیرد.

در روایتی از امیر مؤمنان علیه‌السلام درباره اهمیت سوره حمد یا فاتحةالکتاب وارد است خداوند عزّوجلّ می‌فرماید: «فاتحة الکتاب» را بین خود و بنده‌ام تقسیم کردم، نصف آن از آن خود و نصف دیگرش برای بنده‌ام است و آنچه را که بنده‌ام طلب کند به‌دست خواهد آورد؛ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَسَمْتُ فَاتِحَهًَْ الْکِتَابِ بَیْنِی وَ بَیْنَ عَبْدِی فَنِصْفُهَا لِی وَ نِصْفُهَا لِعَبْدِی وَ لِعَبْدِی مَا سَأَلَ إِذَا قَالَ الْعَبْد. (امالی صدوق، ص174)

همچنین امام کاظم علیه‌السلام نزدیک به روایت قبل می‌فرماید خدای تعالی فرمود: «این سوره را بین خود و بنده‌ام تقسیم کردم؛ هرگاه یکی از آنان بگوید: الْحَمْدُ لِلهِ، مسلّماً مرا ستایش کرده و هرگاه بگوید: رَبِّ الْعالَمِینَ، مسلّماً مرا شناخته و هرگاه بگوید: الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، مسلّماً مرا ستایش کرده است»؛ قَسَمْتُ بَیْنِی وَ بَیْنَ عَبْدِی هَذِهِ السُّورَهًَْ فَإِذَا قَالَ أَحَدُهُمْ: الْحَمْدُ للهِ، فَقَدْ حَمِدَنِی. وَ إِذَا قَالَ: رَبِّ الْعالَمِینَ فَقَدْ عَرَفَنِی وَ إِذَا قَالَ: الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَقَدْ مَدَحَنِی. (ارشاد القلوب، ج2، ص413)

اما اولین آیه‌ی قرآن به تصریح روایات، «بسم الله الرحمن الرحیم» است که سرآغاز هر عمل مباح و ثوابی به شمار می‌رود و بر برکت و توجه به خداوند دلالت دارد. در اهمیت آن، همین بس که سلیمان جعفری می‌گوید مردی که در جلسه حضور داشت به امام کاظم علیه‌السلام گفت: «اینکه فرمودید مرد بعد از آمیزش با همسرش، آیه‌ای از قرآن بخواند  اگر بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ را بخواند [کفایت می‌کند و] ثواب خواهد برد»؟ امام علیه‌السلام فرمود: «چه آیه‌ای در قرآن با عظمت‌تر [از بسم الله] است»؟! و [خود نیز] بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ گفت. (تفسیر عیاشی، ج1، ص21)

اما معنای تحت‌اللفظی بسمله، اینگونه است: «به اسم خداوندی که رحمان رحیم است» و در وهله‌ی اول یادآور این نکته است که هر کاری باید با یاد خدا و با انگیزه‌ی رضایت او آغاز شود.

حالا از لحاظ تفسیری (کشف منظور خداوند از بیان این آیه)، حداقل این سؤالات پیش می‌آید آیا «بسمله» جز سوره‌ی حمد است؟ «باء» در «بسم الله» الصاق است،‌ سببیت است، مصاحبت است به معنای همراهی یا استعانت؟ یا تفاوت رحمانیت خدا با رحمیت خدا در چیست؟ اسم «الله»، مستقل از ذات است یا عین ذات؟ بسمله در کجاها کاربرد معنوی دارد و چه برکاتی دارد؟ ارتباطش با اصل و اساس دین یعنی «ولایت» چیست؟

* آیه بودن بسم الله الرحمن الرحیم

در پاسخ به پرسش اول که آیا «بسمله» جزو سوره‌ی حمد یا سایر سوره‌های قرآن است، حداقل سه روایت دیده می‌شود:

محمد بن مسلم می‌گوید از امام صادق علیه‌السلام درباره‌ی سبع مثانی و قرآن عظیم (حجر87) پرسیدم که آیا همان فاتحه الکتاب است؟ فرمود: «بله». عرض کردم: «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم در شمار این هفت آیه است»؟ فرمود: «بله؛ آن بهترین آن‌هاست. سَأَلْتُ أَبَاعَبْدِاللَّهِ عَنِ السَّبْعِ الْمَثَانِی وَ الْقُرْآنِ الْعَظِیمِ أَهِیَ الْفَاتِحَهًُْ؟ قَالَ: نَعَمْ. قُلْتُ: بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ مِنَ السَّبْعِ؟ قَالَ: نَعَمْ! هِیَ أَفْضَلُهُنَّ. (تهذیب الاحکام، ج2، ص289)

همچنین از امیر مؤمنان علیه‌السلام روایت شده است که چون به حضرت گفتند برخی از مردم، بِسْمِ الله الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ را جا می‌اندازند، ایشان فرمود: «آن آیه‌ای از کتاب خداست که شیطان آن را از یادشان برده است؛ بَلَغَهُ أَنَّ أُنَاساً یَنْزِعُونَ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَقَالَ: هِیَ آیَهْ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ أَنْسَاهُمْ إِیَّاهَا الشَّیْطَانُ. (مستدرک الوسائل، ج4، ص165؛ العیاشی، ج1، ص21)

در دیگر روایت، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که فرمود:

هنگامی‌که پیامبر صلی الله علیه و آله از گفتن الله اکبر و تکبیرة الاحرام فارغ شد خداوند عزّوجلّ فرمود: «اکنون به من رسیدی، پس نام مرا ببر». پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ»؛ به‌همین خاطر در ابتدای هر سوره [از قرآن] بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قرار داده شده است. خداوند عزیز و جبّار فرمود: «یاد مرا قطع کردی، پس نام مرا ببر». پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ»؛ به‌همین خاطر بعد از قرائت سوره‌ی حمد و در ابتدای سوره‌ی دیگر بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قرار داده شده است. فَلَمَّا فَرَغَ مِنَ التَّکْبِیرِ وَ الِافْتِتَاحِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ: الْآنَ وَصَلْتَ إِلَیَّ فَسَمِّ بِاسْمِی. فَقَالَ: بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ جُعِلَ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فِی أَوَّلِ کُلِّ السُّورَهْ ... فَقَالَ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ: قَطَعْتَ ذِکْرِی فَسَمِ بِاسْمِی فَقَالَ: بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ جُعِلَ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ بَعْدَ الْحَمْدِ فِی اسْتِقْبَالِ السُّورَهْ الْأُخْرَی.

* استعانت از خدا در «باء» بسم الله

اما درباره‌ی حرف «باء» در آیه‌ی اول سوره‌ی حمد، از مشهورترین انواع آن طبق روایات عترت، «استعانت» است. امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرماید

«فَقُولُوا عِنْدَ افْتِتَاحِ کُلِّ أَمْرٍ صَغِیرٍ أَوْ عَظِیمٍ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أَیْ أَسْتَعِینُ عَلَی هَذَا الْأَمْرِ بِاللَّهِ الَّذِی لَا تَحِقُّ الْعِبَادَهًُْ لِغَیْرِهِ الْمُغِیثِ إِذَا اسْتُغِیثَ وَ الْمُجِیبِ إِذَا دُعِیَ»؛ یعنی «در آغاز هر مطلب کوچک و بزرگی، بگویید: بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ که در واقع، چنین گفته‌اید: بر این کار، استعانت و یاری از خدا می‌طلبم. خدایی که پرستش و بندگی غیر او، جایز نیست. خدایی که هر آنگاه که از او دادخواهی شود، دادرس است. هرگاه خوانده شود، پذیرا و جوابگوست.» (توحید صدوق، ص232)

همچنین در تفسیر امام حسن عسکری می‌خوانیم  «تَقُولُ بِسْمِ اللّه ِ أَیْ أَسْتَعینُ عَلی أُمُورِی کُلِّها بِاللّه ِ الَّذِی لا تُحِقُّ الْعِبادَةُ إلاّ لَهُ، المُغیثُ إذا اسْتُغیثَ وَالُمجیبُ إذا دُعِی»؛ یعنی «بِسْمِ اللّهِ (می‌گویی) یعنی بر تمام امورم از خداوند یاری می‌جویم؛ خدایی که عبادت جز برای او سزاوار نیست؛ همان یاری‌رسانی که هنگام استغاثه، یاری می‌دهد و آنکه هنگام دعا، پاسخ می‌دهد.» (تفسیر منسوب به امام حسن عسکری، ص28)

این دو حدیث با یکدیگر مشابهت معنوی دارند و لذا در دانش حدیث در کنار سایر روش‌ها، یکی از راهکارهای صحت‌سنجی احادیث نیز محسوب می‌شود.

* اسم «الله» سوای ذات است

اما «الله» در «بسمله» آیا همان ذات خداست یا اشاره به اسم یا صفتی از ذات الهی دارد؟ امام صادق علیه‌السلام در این باره می‌فرماید

«وَ اللَّهُ یُسَمَّی بِأَسْمَائِهِ وَ هُوَ غَیْرُ أَسْمَائِهِ وَ الْأَسْمَاءُ غَیْرُه. و فیه؛ اسْمُ اللَّهِ غَیْرُهُ وَ کُلُ شَیْءٍ وَقَعَ عَلَیْهِ اسْمُ شَیْءٍ فَهُوَ مَخْلُوقٌ مَا خَلَا اللَّهَ.»
یعنی الله به نام‌های خود نامیده می‌شود، و آن ذات مقدّس، غیر از نام‌های خود است و نام‌ها غیر اوست [چون اولاً ذات خداوند، بسیط محض است و اسماء و صفات الهی مفاهیم کلّی هستند و ثانیاً ذات خداوند قدیم است و اسمای الهی، حادث]. و اسم خدا غیر خدا است و هر آنچه اسم «چیز» بر او صادق باشد مخلوق است جز خدا.

این روایت مهم بیانگر اصل بنیادین توحید است که بر اساس آن، ذات خداوند (ذات احدیت) از تمامی نام‌ها و صفاتی که ما بر او اطلاق می‌کنیم، متمایز و فراتر است. این تمایز تأکید می‌کند که نام‌ها (اسماء) مخلوق یا مفهومی جدا از ذات هستند و ذات باری‌تعالی بسیط مطلق و قدیم است، در حالی که هر آنچه بر آن نام «چیز» (مخلوق) اطلاق شود، غیر از خداوند است.

تفاوت معنای رحمان و رحیم

دو اسم «رحمان» و «رحیم» از ریشه‌ی «رحم» گرفته شده‌اند و هر دو بر رحمت گسترده‌ی خداوند دلالت دارند. طبق احادیث، «رحمان» بیانگر رحمت فراگیر الهی است که همه‌ی موجودات را دربرمی‌گیرد، مؤمن و غیرمؤمن را یکسان. «رحیم» ناظر به رحمت ویژه و پایدار خداوند نسبت به بندگان مؤمن و اهل طاعت است. امام صادق علیه‌السلام در این باره فرمود:  «الرَّحْمَنُ بِجَمِیعِ خَلْقِهِ وَ الرَّحِیمُ بِالْمُؤْمِنِینَ‏ خَاصَّة». (تفسیر القمی، ج1، ص28)

ارتباط بسم الله با ولایت عترت

ابوبصیر گوید: از امام صادق علیه‌السلام از معنی بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ سؤال شد. فرمود: باء، بهاء خدا است. و سین، سنای خدا و میم، ملک خدا. عرض کردم: «الله یعنی چه»؟ فرمود:
الف، آلاء و نعمت‌های خدا بر خلقش از نعیم به ولایت ما و لام، الزام خدا بر خلق خود است که ولایت ما را بر ایشان لازم کرده است؛ الْأَلِفُ، آلَاءُ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ مِنَ النَّعِیمِ بِوَلَایَتِنَا وَ اللَّامُ، إِلْزَامُ اللَّهِ خَلْقَهُ وَلَایَتَنَا.
عرض کردم: «هاء چه معنی دارد»؟ فرمود: «هوان و خواری از برای کسی است که با محمّد صلی الله علیه و آله و آل محمّد علیهم‌السلام مخالفت کرده است. (توحید صدوق، ص230)

اما برخی آثار و برکات بسمله در روایات نبوی را در ادامه می‌خوانیم:

* زَیـِّنوا مَوائِدَکُم بِالْبَقْلِ؛ فإِنَّها مَطرَدَةٌ لِلشَّیاطینِ مَعَ التَّسمیَةِ؛ سفره هایتان را با سبزی، زینت دهید؛ زیرا سبزی با بسم اللّه الرحمن الرحیم،شیطان را طرد می‌کند. (مکارم الأخلاق، ص 176)

* مَن حَزَنَهُ أَمرٌ تَعاطاهُ فَقالَ بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ و هو مُخلِصٌ لِلّهِبِقَلبِهِ إلَیْهِ لَم یَنفَکَّ مِن إحدَی اثْنَتَینِ إمّا بُلُوغُ حاجَتِهِ فِی الدُّنیا و إمّا یَعدِلُهُ عِندَ رَبِّهِ ویَدَّخِرُ لَدَیهِ و أبقی لِلْمُؤمِنینَ؛ هر کس کاری او را اندوهگین و به خود مشغول کند و او با اخلاص برای خدا بسم اللّه الرحمن الرحیم بگوید و با قلبش به سوی او رو کند، یکی از این دو برای او خواهد بود: یادر دنیا به حاجتش می‌رسد و یا حاجتش نزد پروردگار بوده و برای او ذخیره می‌شود وآن برای مؤمنان ماندگارتر است. (التوحید، ص 232)

* مَن أرادَ أَنْ یُنجِیَهُ اللّهُ مِنَ الزَّبانیَةِ التِّسعَةِ عَشَرَ فَلْیَقرَأْ بِسمِ اللّهِالرَّحمنِ الرَّحیمِ فَإنَّها تِسعَةَ عَشَرَ حَرفا لِیَجعَلَ اللّهُ کُلَّ حَرفٍ مِنها جُنَّةً مِنواحدٍ مِنهُم؛ هر کس می‌خواهد خداوند او را از زبانیه (فرشتگان عذاب) نوزده گانه برهاند، بسم اللّه الرحمن الرحیم را قرائت کند، زیرا آن نوزده حرف است. تا خداوند هر حرف آن را سپری در مقابل یکی از آن فرشتگان قرار دهد. (بحارالأنوار، ج 89 ، ص258)

* إذا قالَ الْعَبدُ بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ قالَ اللّهُ جَلَّ جَلالُه: بَدَأَ عَبدیبِاسْمی و حَقٌّ عَلَیَّ أنْ اُتَمِّمَ لَهُ اُمُورَهُ و اُبارِکَ لَهُ فی أَحوالِهِ؛ هر گاه بنده‌ای بسم اللّه الرحمن الرحیم بگوید خداوند می‌فرماید: بنده ام کارش رابا نام من آغاز کرد، بر من است تا کارش را به پایان برسانم و برای او در کارهایش برکت قرار دهم. (عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج 2، ص 269)

منبع: تسنیم