به گزارش ثریا - جنگنده F-4 Phantom II ساخت مک‌دانل داگلاس یکی از تأثیرگذارترین هواپیماهای رزمی ایالات متحده در دوران جنگ سرد به شمار می‌رفت. این هواپیما نه‌تنها یکی از ارکان اصلی قدرت هوایی نیروی هوایی آمریکا بود، بلکه برای نیروی دریایی و تفنگداران دریایی این کشور نیز نقشی حیاتی ایفا می‌کرد. فانتوم در زمان خود یکی از توانمندترین جنگنده‌های جهان محسوب می‌شد و از نظر سرعت، حتی با بسیاری از جنگنده‌های مدرن امروزی نیروی هوایی آمریکا و جهان قابل مقایسه است.

بیش از ۵ هزار فروند F-4 برای ایالات متحده و مشتریان خارجی در سراسر جهان ساخته شد. بر اساس استانداردهای آن دوران، F-4 یک جنگنده برد بلند به حساب می‌آمد، هرچند امروزه دیگر در این دسته قرار نمی‌گیرد. در ادامه، به بررسی برد و سرعت F-4، دلایل انقلابی‌بودن آن در زمان خود و چگونگی جایگزینی‌اش با نسل‌های جدیدتر پرداخته می‌شود.

توسعه و مأموریت اولیه فانتوم

توسعه F-4 Phantom II به اواسط دهه ۱۹۵۰ میلادی بازمی‌گردد. در سال ۱۹۵۵، نیروی دریایی آمریکا به دنبال یک رهگیر دوربرد و ارتفاع‌ پرواز بالا بود تا بتواند از ناوگروه‌های هواپیمابر در برابر تهدید بمب‌افکن‌های نوظهور شوروی محافظت کند. به‌عنوان نکته‌ای جانبی، بمب‌افکن بال متغیر Tu-22M3 ساخت توپولوف بعدها دقیقاً با هدف حمله به ناوگروه‌های هواپیمابر آمریکا طراحی شد. امروزه، Tu-22M3 و سایر بمب‌افکن‌های راهبردی (به‌جز B-2 Spirit) عملاً به سکوی پرتاب موشک تبدیل شده‌اند، چراکه تهدید سامانه‌های پدافند هوایی بسیار بالاست.

فانتوم نخستین پرواز خود را در سال ۱۹۵۸ انجام داد و اولین جنگنده‌ای بود که با چیدمان دو نفره پشت‌سرهم خلبان وارد خدمت شد. در آن دوران، موشک‌های هوا به هوا به‌عنوان یک فناوری آینده‌دار تلقی می‌شد و به همین دلیل نسخه‌های اولیه فانتوم فاقد توپ داخلی بودند. این موضوع به‌سرعت به‌عنوان یک اشتباه شناسایی شد و در ادامه، توپ به نسخه‌های نیروی هوایی از این جنگنده افزوده شد.

F-4 در ابتدا به‌عنوان یک رهگیر و جنگنده-بمب‌افکن طراحی شد. Phantom II یک جنگنده چندمنظوره به معنای امروزی به شمار نمی‌رفت، زیرا فلسفه طراحی آن مبتنی بر نرم‌افزار نبود. این هواپیما یک پلتفرم بود که می‌توانست برای مأموریت‌های مختلفی مانند شناسایی، سرکوب پدافند هوایی (Wild Weasel) یا رهگیری بازطراحی شود، اما نمی‌توانست همه این مأموریت‌ها را به‌طور هم‌زمان انجام دهد؛ قابلیتی که در جنگنده‌های چندمنظوره مدرن دیده می‌شود. در واقع، فانتوم خانواده‌ای از هواپیماها با نسخه‌های تخصصی برای مأموریت‌های مشخص بود.

فانتوم جنگنده برد بلند آمریکا

در زمان خود، F-4 یک جنگنده برد بلند محسوب می‌شد. این هواپیما قادر بود صدها کیلومتر اطراف یک ناو هواپیمابر پرواز کند، در منطقه باقی بماند و در فاصله‌ای فراتر از میدان دید، با اهداف درگیر شود. در صورت نصب مخازن سوخت خارجی، برد انتقالی فانتوم به حدود ۲,۸۰۰ تا ۳,۷۰۰ کیلومتر می‌رسید. بسته به نوع مأموریت، شعاع عملیاتی آن حدود ۶۳۰ کیلومتر بود.

این ارقام در جنگنده‌های نسل بعدی به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافتند. برای مثال، F-35 دارای شعاع عملیاتی بیش از ۱,۱۰۰ کیلومتر است (البته در نسخه F-35B این عدد کمتر است). شعاع عملیاتی F-16 حدود ۵۵۵ تا ۷۴۰ کیلومتر، F/A-18 Super Hornet حدود ۷۴۰ تا ۸۳۰ کیلومتر و F-14 Tomcat حدود ۸۳۰ کیلومتر برآورد می‌شود. باید توجه داشت که تمام این اعداد تقریبی هستند و بسته به نسخه هواپیما، نوع مأموریت و پیکربندی تسلیحاتی تغییر می‌کنند.

در دهه ۱۹۶۰، برد F-4 بسیار چشمگیر تلقی می‌شد، اما بعدها موتورهای J79 آن در برابر توربوفن‌های مدرن و کم‌مصرف‌تر عقب ماندند. همچنین باید اشاره کرد که فانتوم محدودیت‌های پنهان‌کاری نداشت و می‌توانست آزادانه از مخازن سوخت خارجی استفاده کند. در مقابل، جنگنده‌های پنهان‌کار امروزی مانند F-35 برای حفظ سطح پنهان‌کاری ناچار به استفاده از سوخت داخلی هستند. در عمل، F-4 برای رسیدن به شعاع عملیاتی F-35 با سوخت داخلی، نیاز داشت یک مخزن مرکزی و دو مخزن زیر بال حمل کند.

موتورهای توربوجت GE J79 عامل سرعت بالای F-4

جنگنده F-4 Phantom II یکی از سریع‌ترین جنگنده‌هایی بود که تاکنون در ایالات متحده ساخته شده است. حداکثر سرعت این هواپیما به ماخ ۲.۲ می‌رسید که به‌مراتب بالاتر از سرعت جنگنده مدرن F-35 با ماخ ۱.۶ است. در این میان، F-16 به سرعتی در حدود ماخ ۲ دست پیدا می‌کند، سرعت جنگنده سوپر هورنت به‌طور رسمی ماخ ۱.۶ است، F-14 Tomcat به سرعت ماخ ۲.۳ می‌رسید و سرعت F-22 Raptor محرمانه اعلام شده اما بیش از ماخ ۲ و احتمالاً در حدود ماخ ۲.۲ برآورد می‌شود. نکته مهم اینکه رپتور برای پرواز پایدار مافوق‌صوت (سوپرکروز) در سرعت ماخ ۱.۷ طراحی شده است.

سریع‌ترین جنگنده نیروی هوایی آمریکا F-15 است که سرعتی بیش از ماخ ۲.۵ دارد. با این حال، دستیابی به سرعت‌های بسیار بالا مشکلات جدی به همراه دارد. در چنین سرعت‌هایی، موتورهای توربوجت J79 ساخت جنرال الکتریک دود سیاه قابل‌مشاهده‌ای تولید می‌کردند که در نبردهای هوایی یک نقطه‌ضعف بزرگ و نشانه‌ای آشکار برای دشمن بود. همچنین پرواز مافوق‌صوت مصرف سوخت بسیار بالایی دارد و مانورپذیری هواپیما را کاهش می‌دهد، موضوعی که آن را در نبرد داگ‌فایت در موقعیت نامناسبی قرار می‌دهد. در عمل، F-4 به‌ندرت در جریان درگیری‌های واقعی با سرعت مافوق‌صوت پرواز می‌کرد.

مشخصات F-4 Phantom II ساخت مک‌دانل داگلاس (نیروی هوایی آمریکا)

موتورهای توربوجت J79 ساخت جنرال الکتریک نخستین‌بار در سال ۱۹۵۵ آزمایش شدند و در مجموع بیش از ۱۷ هزار دستگاه از آن‌ها ساخته شد. این موتور علاوه‌بر F-4، در هواپیماهایی مانند Convair B-58 Hustler، F-104 Starfighter و North American A-5 Vigilante نیز به‌کار رفت. اسرائیل نیز از این موتور در جنگنده‌های IAI Kfir استفاده کرد؛ جنگنده‌ای که بر پایه مهندسی معکوس جنگنده فرانسوی Dassault Mirage 5 ساخته شده بود. همچنین یک نسخه صادراتی ضعیف‌شده و ناموفق از F-16 با استفاده از موتور J79 که در آن زمان دیگر قدیمی شده بود، توسعه یافت.

چرا از سرعت بالای F-4 صرف‌نظر شد؟

سرعت جنگنده F-35 به ماخ ۱.۶ محدود شده است و این تصمیم دلایل متعددی دارد. یکی از مهم‌ترین عوامل، افزایش اصطکاک و گرمای بدنه در سرعت‌های بالاتر است که باعث کاهش سطح پنهان‌کاری می‌شود. در دوران طراحی F-4، این تصور وجود داشت که پیشرفت فناوری به‌معنای سریع‌تر شدن نسل‌های جدید هواپیماهاست. اما تجربه‌های به‌دست‌آمده از نحوه پرواز واقعی خلبانان F-4 در جنگ ویتنام باعث شد مهندسان این فرضیه را زیر سؤال ببرند.

این روند در بمب‌افکن‌ها نیز تکرار شد. بمب‌افکن XB-70 برای سرعت ماخ ۳ طراحی شده بود، B-1A Lancer به سرعت ماخ ۲ می‌رسید، در حالی که سرعت نسخه عملیاتی B-1B به ماخ ۱.۲۵ محدود شد و B-2 Spirit حداکثر سرعتی در حدود ماخ ۰.۹ دارد. بمب‌افکن جدید B-21 Raider نیز با سرعتی زیرصوت پرواز خواهد کرد. البته این به معنای کنار گذاشتن کامل سرعت بالا برای هواپیماهای نظامی نیست؛ جنگنده نسل آینده برتری هوایی نیروی هوایی آمریکا با نام F-47 قرار است حداکثر سرعتی در حدود ماخ ۲ داشته باشد.

در توصیف این مسیر توسعه می‌توان گفت هواپیماهایی مانند XB-70 Valkyrie و F-4 Phantom II با این تفکر ساخته شدند که «نمی‌توانی پنهان شوی، اما می‌توانی فرار کنی». XB-70 با سقف پروازی حدود ۷۰ هزار پا حتی برای پرواز بالاتر از تهدیدهای امروزی طراحی شده بود. در مقابل، هواپیماهای مدرن مانند B-21 و F-35 با این فلسفه توسعه یافته‌اند که «نمی‌توانی فرار کنی، اما می‌توانی پنهان شوی». با این حال، F-47 ضمن تمرکز بر پنهان‌کاری، همچنان توانایی سرعت بالا را نیز حفظ خواهد کرد.

در مجموع، بیش از ۵ هزار فروند F-4 فانتوم II در بازه زمانی ۱۹۵۸ تا ۱۹۷۹ تولید شد.

چرا نیروی دریایی آمریکا F-14 را جایگزین F-4 کرد

در نیروی دریایی ایالات متحده، F-4 Phantom II با جنگنده F-14 Tomcat جایگزین شد؛ هواپیمایی که با فیلم Top Gun شهرت جهانی پیدا کرد. F-14 نخستین‌بار روی ناو هواپیمابر یو‌اس‌اس اینترپرایز مستقر شد و برای چند دهه در کنار F-4 به خدمت ادامه داد. این جنگنده برای رفع مجموعه‌ای از محدودیت‌های F-4 توسعه یافت. یکی از این موارد، ابعاد بزرگ‌تر F-14 بود که به آن اجازه می‌داد نقش یک «کامیون حمل موشک» را ایفا کند. رادار AWG-9 و موشک‌های AIM-54 Phoenix این امکان را فراهم می‌کردند که هواپیما بتواند هم‌زمان ۲۴ هدف را رهگیری و شش هدف را در فاصله‌ای بیش از ۱۶۰ کیلومتری مورد حمله قرار دهد.

F-4 در هر لحظه تنها قادر به رهگیری یک هدف بود و موشک‌های AIM-7 Sparrow آن بردی حداکثر حدود ۴۰ کیلومتری داشتند. دید خلبان در F-4 نسبتاً محدود بود؛ مشکلی که در F-14 با استفاده از کابین حبابی (Bubble Canopy) برطرف شد. بال‌های با زاویه متغیر تامکت به این هواپیما اجازه می‌داد در نبردهای نزدیک و سرعت پایین، مانورپذیری بسیار بالایی داشته باشد و در عین حال برای رهگیری‌های پرسرعت، به‌سرعت شتاب بگیرد. در مقابل، F-4 بیش از مانورپذیری، بر سرعت تکیه داشت.

در حالی که نسخه‌های نیروی هوایی F-4 به توپ مجهز بودند، نمونه‌های نیروی دریایی چنین قابلیتی نداشتند. F-14 از ابتدا با توپ خودکار M61 Vulcan طراحی شد. یکی دیگر از مشکلات، شکست برنامه F-111B نیروی دریایی بود؛ پروژه‌ای که به دستور پنتاگون برای ساخت نسخه دریایی F-111 به‌منظور جایگزینی F-4 آغاز شده بود اما در سال ۱۹۶۸ لغو شد. F-14 عملاً از دل این پروژه شکست‌خورده متولد شد و بهترین ویژگی‌های آن، از جمله موتور‌ها و سامانه موشکی دوربرد، در طراحی تامکت به کار گرفته شد.

بازنشستگی Phantom II

به‌طور کلی، بازنشستگی Phantom II یکی از چندمنظوره‌ترین و توانمندترین جنگنده‌هایی بود که در چارچوب فناوری دوران خود توسعه یافت. میزان تطبیق‌پذیری آن به حدی بود که نیروی هوایی آمریکا نتوانست با یک هواپیمای واحد جایگزینش کند. در نتیجه، F-15 Eagle نقش برتری هوایی و رهگیری دوربرد F-4 را بر عهده گرفت و F-16 وظایف رده پایین‌تر را پوشش داد و گزینه جایگزینی در تعداد انبوه برای آن فراهم کرد.

سایر هواپیماها و گونه‌های مختلف نیز مأموریت‌های سرکوب پدافند هوایی دشمن (Wild Weasel یا SEAD) و شناسایی تاکتیکی فانتوم را به عهده گرفتند. در سال ۱۹۸۶، فانتوم از خدمت عملیاتی نیروی دریایی آمریکا خارج شد و نیروی هوایی نیز در سال ۱۹۹۶ آن را از مأموریت‌های رزمی کنار گذاشت. اسرائیل تا سال ۲۰۰۴ فانتوم‌های خود را بازنشسته کرد و تا سال ۲۰۱۶ ذخایر جنگنده‌های بازنشسته F-4 در آمریکا به پایان رسید؛ موضوعی که باعث شد از F-16های بازنشسته به‌عنوان پهپاد هدف نسل بعدی QF-16 استفاده شود.

با این حال، F-4 Phantom II همچنان به‌صورت محدود در برخی کشورها در خدمت است. کره جنوبی آخرین فانتوم‌های خود را در سال ۲۰۲۴ بازنشسته کرد و یونان نیز در حال کنار گذاشتن این هواپیماهاست. در نهایت تنها دو کشور باقی خواهند ماند که همچنان از F-4 استفاده می‌کنند: ترکیه و ایران. مشخص نیست چه تعداد از فانتوم‌های نیروی هوایی ایران هنوز قابلیت پرواز دارند، چه برسد به آمادگی رزمی. فانتوم‌های ترکیه از نوع بسیار به‌روزشده F-4E 2020 موسوم به «ترمیناتور» هستند. آخرین استفاده رزمی ثبت‌شده از این هواپیماها احتمالاً به ژوئن ۲۰۲۵ بازمی‌گردد؛ زمانی که اسرائیل تعدادی از F-4های ایران را روی زمین منهدم کرد. یک فروند دیگر از این جنگنده در روزهای اخیر در همدان سقوط کرد.

منبع : اف 4