به گزارش ثریا بر اساس قانون برنامه هفتم پیشرفت تعداد دانشجویان خارجی در ایران باید تا پایان برنامه (سال ۱۴۰۷) به عدد ۳۲۰ هزار نفر برسد. تعیین این هدف در رقابت با دیگر کشورهای منطقه و جهان می‌تواند برای دانشگاه‌ها انگیزه‌بخش باشد. همچنین می‌تواند به ارتقای کیفیت آموزش عالی ایران و گردش مالی دانشگاه‌ها کمک کند. با این حال، رسیدن به این هدف نیازمند مقدمات و الزاماتی است.

تعداد دانشجویان خارجی در سال‌های اخیر به حدود ۶۰ هزار نفر رسیده است. در دوران کرونا با استفاده ظرفیت آموزش مجازی این تعداد به حدود ۹۴ هزار نفر هم رسیده بود.

با توجه به این‌که در برنامه هفتم پیشرفت ۳۲۰ هزار دانشجوی خارجی هدف‌گذاری شده است، دستیابی به این هدف نیازمند تحول رویکردی و نهادی در آموزش عالی و دستگاه‌های مرتبط با دانشجویان خارجی است. بر همین اساس؛ مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی کارشناسی به آسیب‌شناسی وضعیت ایران در جذب دانشجوی بین‌المللی و همچنین بررسی الزامات جذب دانشجوی خارجی پرداخته است.

بر اساس این گزارش؛ تعداد دانشجویان خارجی در ایران از ۱۳ هزار ۷۶۷ دانشجو در سال ۱۳۹۴ به ۶۸ هزار ۵۶۳ دانشجو در سال ۱۴۰۳ رسیده است. تعداد موسسات علمی مجاز برای پذیرش دانشجو نیز در یک دهه گذشته رشد زیادی داشته و از ۴۵ موسسه مجاز در سال ۱۳۹۴ به ۲۰۶ موسسه در سال ۱۴۰۳ رسیده است. از سال ۱۴۰۱ با تصویب آیین‌نامه صدور و مجوز و تعیین سقف پذیرش دانشجو این میزان افزایش قابل توجهی داشته است.

تعداد مراکز علمی دارای مجوز پذیرش دانشجوی خارجی

در ایران نهادهای متعددی با موضوع بین‌المللی شدن آموزش عالی و جذب دانشجو مرتبط هستند که مهم‌ترین آن شورای راهبردی سیاست‌گذاری کلان برای دانشجویان خارجی است که طبق مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی تشکیل شده است. اعضای این شورا شامل وزارتین علومو بهداشت؛ اطلاعات، امور خارجه، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، جهاد دانشگاهی، دانشگاه آزاد اسلامی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و جامعه‌المصطفی العالمیه هستند.

مرکز پژوهش‌های مجلس در این گزارش به آسیب‌شناسی وضعیت ایران پرداخته است. یکی از مسائلی که در این گزارش به آن پرداخته شده، «معطل ماندن اجرای ۱۳ مصوبه مهم در حوزه دانشجویان بین‌الملل» است. در ۴ سال اخیر ۱۳ مصوبه در قالب آیین‌نامه و شیوه‌نامه توسط شورای راهبردی سیاستگذاری دانشجویان خارجی در موضوعات تاسیس کانون دانش‌آموختگان بین‌المللی، صدور ویزا، فرصت‌های مطالعاتی کوتاه‌مدت مهارتی و کاربردی، بورس بین‌دولتی، نحوه برگزاری کلاس‌های تقویتی و ... تصویب و برای اجرا ابلاغ شده است ولی این مصوبات در زمان مقرر اجرا نشده است.

یکی دیگر از آسیب‌هادر این حوزه «نداشتن راهبرد جامع بازاریابی» است. تاکنون راهبرد بازاریابی جامعی که نقش هر یک از دستگاه‌ها ( نهاد مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، وزارتین علوم و بهداشت، شهرداری‌ها، وزارت میراث و گردشگری، وزارت امور خارجه و ...) را در زیست‌بوم جذب دانشجوی بین‌المللی مشحص کند وروش‌های گوناگون بازاریابی را منسجم هماهنگ کند، طراحی نشده است.

«دیوان‌سالاری و زمان‌بر بودن ارتباطات بین‌المللی دانشگاهیان» نیز یکی دیگر آسیب‌ها در این حوزه است. دیوان‌سالاری و زمان‌بر بودن تاییدات لازم برای حضور میهمانان علمی در ایران و سفرهای خارجی استادان ایرانی چهره منفی از دیپلماسی علمی را به نمایش می‌گذارد.

یکی دیگر از مشکلات در این حوزه «عدم حضور دانشگاه‌هادر شوراهای عالی سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی» در زمینه دانشجویان خارجی است. در حال حاضر تنها دو دانشگاه آزاد اسلامی و جامعه‌المصطفی در این شورا عضویت دارند عدم حضور سایر دانشگاه‌ها در سیاست‌گذاری باعث ایجاد شکاف بین نظرات سیاست‌گذاران و مجریان شده است.

همچنین در کارگروه‌های مربوطه نهادهایی مثل شهرداری‌ها، وزارت کشور، وزارت میراث فرهنگی و گردشگری و ... که در بهبود شرایط زیست و اقامت، اشتغال پاره‌وقت و فعالیت‌های فرهنگی دانشجویان بین‌المللی تاثیرگذار هستند، حضور ندارند.

برخی از مصوبات موجود در آیین‌نامه‌های شوراهای عالی سیاست‌گذاری کلان برای دانشجویان خارجی عملیاتی نمی‌شوند. از جمله آن‌ها می‌توان به تاسیس کانون دانش‌آموختگان، آماده‌سازی بستر الکتذونیک جهت دسترسی سازمان‌های معرف به وضعیت تحصیلی دانشجویان بورسیه، تدوین شیوه‌نامه اجرایی دوره‌های کوتاه مدت مهارتی و کاربردی اشاره کرد.

مشارکت نداشتن دستگاه‌ها و نهادهای مهم کشور در برنامه‌ریزی فرهنگی دانشجویان خارجی نیز یکی دیگر از مشکلات در این حوزه است. در حال حاضر بیشتر مسئولیت برنامه‌های فرهنگی با نهاد مقام معظم رهبری در دانشگاه‌هاست و دیگر نهادهای درگیر در جذب دانشجویان بین‌المللی همچون وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، شهرداری‌ها و وزارت میراث فرهنگی و گردشگری در طراحی و اجرای فعالیت‌های فرهنگی مشارکت ندارند. این موضوع علاوه بر اینکه تنوع برنامه‌ها را کاهش داده باعث مشکل تأمین و تخصیص امکانات و بودجه های لازم شده است.

مرکز پژوهش‌های مجلس برای حل مشکلات و افزایش جذب دانشجویان بین‌المللی پیشنهاداتی ارائه کرده است. یکی از این پیشنهادها «اتخاذ رویکرد ترکیبی از درآمدزایی، قدرت نرم فرهنگی و توسعه علمی؛ به عنوان رویکرد اصلی بین‌المللی شدن آموزش عالی ایران است.در این گزارش تاکید شده که تغییر جهت ناگهانی از گفتمان «فرهنگی انقلاب اسلامی» به گفتمان «اقتصادی درآمدزایی» در جذب دانشجویان خارجی می‌تواند خسارت‌بار باشد.

همچنین باید بر ارتباطات بین‌المللی از نوع جنوب- جنوب تمرکز داشت. به این معنا که به تعاملات سیاسی و اقتصادی با کشورهای پرجمعیت منطقه مثل پاکستان، هند و مصر و کشورهای فلات فرهنگی ایران (آسیای مرکزی و قفقاز) توجه بیشتری داشت.

طراحی و اجرای برنامه‌های فرهنگی مخصوص دانشجویان خارجی با همکاری دستگاه‌های رسمی و غیر رسمی مثل نهادهای اجتماعی بیشتر مورد توجه قرار گیرد. همچنین در طراحی این فرآیند از طریق ارتباطات مجازی و از راه دور با خانواده‌های دانشجویان خارجی استفاده شود. همچنین ارزیابی مستمر سیاست‌ها و تهیه گزارش‌های تحلیلی از وضعیت سایر کشورها در جذب دانشجویان بین‌الملل نیز مورد توجه قرار گیرد.

برای افزایش جذب دانشجویان خارجی فراهم سازی زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری لازم ضروری است. سرورهای مناسب، شبکه امن و پایدار و رابط کاربری پیشرفته، محتوای دروس الکترونیکی و راهبران آموزش دیده برای ارائه آموزش الکترونیک با کیفیت باید مورد توجه قرار گیرد.

حضور موردی نمایندگان دستگاه‌های ذی ربط از جمله وزارت صمت، گردشگری و میراث فرهنگی، کشور، بانک مرکزی، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، فناوری اطلاعات و ارتباطات، سازمان برنامه و بودجه، صدا و سیما، نیروی انتظامی و شهرداری در کارگروه‌های پذیرش و رصد، ارزیابی و نظارت و همچنین شورای فرهنگی از دیگر مواردی پیشنهادی در این گزارش است. همچنین حضور روسا و معاونان بین‌الملل برخی از دانشگاه‌ها ترجیحاً ترکیبی از دانشگاه‌های بزرگ و متوسط که جمعیت دانشجوی خارجی قابل توجهی دارند در شورای راهبردی سیاستگذاری کلان برای دانشجویان خارجی و شورای عالی برنامه ریزی و مدیریت امور دانشجویان غیرایرانی و شورای فرهنگی دانشجویان غیر ایرانی، می‌تواند راهگشا باشد.

افزایش تعداد دانشجویان بورسیه با مشارکت دیگر ذی‌نفعان و تعریف بورس‌های جدید صنایع، مراکز مذهبی، وقف و خیریه، تدوین آیین نامه جامع بازاریابی، تکمیل فرایندهای اطلاع رسانی و پذیرش دانشجو، تهیه شیوه‌نامه تفاهم‌نامه‌های بورس بین‌دولتی، پیش‌بینی یک نظام سنجش عادلانه (کنکور) برای ارزیابی توانایی علمی دانشجویان بورسیه، تکمیل سامانه جامع ادب و ایجاد شبکه الکترونیک بین‌دستگاهی، صدور ویزای پس از تحصیل برای تمامی دانش آموختگان غیر ایرانی، تسهیل فرایندهای مالی و ارزی دانشگاه‌های دولتی، تأسیس و حمایت از تشکیل کانون‌های دانش‌آموختگان خارجی، ایجاد تشکل‌های غیر سیاسی و کانون‌های فرهنگی و شوراهای صنفی، ایجاد امکان اشتغال پاره‌وقت و .... از جمله مواردی هستند که می‌توانند به افزایش دانشجویان بین‌الملل کشور و رسیدن به هدف تعیین‌شده در برنامه هفتم پیشرفت کمک کند.

منبع: وزارت علوم