به گزارش ثریا حجتالاسلام سیدسجاد ایزدهی رئیس پژوهشکده نظام های اسلامی پژوهشگاه با حضور در برنامه «فقه پویا» رادیو معارف به موضوع دامنه اخلاقی و حقوقی جنگ پرداخت که در ادامه به آن اشاره میشود.
جنگها در طول تاریخ، متناسب با بسیاری از امور، بهتدریج متحول شدهاند. جنگها از جنگ با شمشیر آغاز شدهاند؛ پیش از آن با سنگ و سپس با شمشیر و نیزه ادامه یافتهاند تا به جنگهای امروز رسیدهاند. این جنگها اقتضائات خاص خود را دارند. برای مثال، در جنگهای گذشته ابزارها محدود بود و فاصله میان دو طرف جنگ شاید ۲۰۰ یا ۳۰۰ متر میشد. در آن شرایط، نوع خاصی از جنگیدن وجود داشت. صبح جنگ را آغاز میکردند و شبها نمیجنگیدند. با رجزخوانی شروع میشد، یک نفر از این طرف و یک نفر از آن طرف رجز میخواندند، سپس با هم مبارزه میکردند. بعد گروههایی با یکدیگر میجنگیدند. هنگامی که شب و غروب فرا میرسید و دید کافی وجود نداشت، متوقف میشدند و دوباره روز بعد ادامه میدادند. در کنار اینها، یکسری امور ناگفته و نانوشته اما مشخص نیز وجود داشت؛ برای مثال، ناجوانمردی را در جنگ انجام نمیدادند، معمولاً با نظامیان سروکار دارند و کاری به غیرنظامیان ندارند، با حیوانات کاری ندارند و به محیط زیست آسیب نمیزنند. با پیام رسانان جنگی کاری نداشتند.
در آن تعبیری که از پیامبر گرامی اسلام نقل شده است، آمده که از سپاه مسیلمه آمدند تا پیامی را به پیامبر برسانند. پیامبر در آنجا فرمودند: «لولا أن الرسل مأمونین لقتلتکما»؛ یعنی اگر نبود که پیامرسانان جنگی در امان هستند، شما را میکشتم. پیامبر این قاعده را جعل نکردند، بلکه فرمودند رسم جنگ اینگونه است.
به عبارت دیگر، اخلال در نظام جنگ را نمیپسندیدند. جنگ قواعد و الزاماتی دارد و آنها این قواعد را بر هم نمیزدند. به همین خاطر، پیک جنگی را نمیکشتند. بیان این مصادیق از باب حکم شرعی نیست، بلکه یک عرف بوده است و چنین رویهای وجود داشته است.
ضوابط چگونه جنگیدن
مهم این است که در فضای جنگ، آن چیزی که «چگونه جنگیدن» را در هر زمان مشخص میکند، عبارتند از محیط زیست و شرایط پیرامونی، ابزار و اخلاق.
مراد از محیط زیست آن است که شما در فضای دریایی یکگونه میجنگید، در فضای هوایی به گونهای دیگر و در فضای زمینی به شکل دیگری میجنگید. اقتضائات آب، خاک و هوا متفاوت است و ابزارهای آنها نیز متفاوتاند. حتی در جنگ زمینی نیز اگر منطقهای هموار باشد، نوع جنگیدن با زمانی که در منطقهای کوهستانی قرار دارید متفاوت خواهد بود.
ابزارها نیز در این مسئله نقش دارند شما در گذشته با دشمن خود رودررو و با شمشیر میجنگیدید، اما امروز دیگر طرفین حتی یکدیگر را نمیبینند در حالی که در گذشته این کار نوعی نامردی تلقی میشد. امروز ممکن است ناگهان گلولهای شلیک شود یا یک پهپاد ناگهان ظاهر میشود و انسان اصلاً متوجه نمیشود چه اتفاقی افتاده است. در حالی که در گذشته چنین شیوهای را نمیپسندیدند.
یعنی در جنگ، ضوابطی حاکم است که محدوده جنگ را مشخص میکند. این ضابطه ممکن است ابزار باشد. خود ابزار ضابطه نیست، بلکه نوعی از جنگیدن را ایجاد میکند. محیط زیست نیز گونهای از جنگیدن را اقتضا میکند.
اخلاق هم در هر یک از این حوزهها نوع خاصی از جنگیدن را تجویز میکند. به همین نسبت، حقوقدانان و مباحث فقهی موضوعی به نام حقوق بشردوستانه مطرح می کنند. اینکه با یک بمب اتمی ناگهان صد هزار نفر را بدون هیچ آگاهی و هشداری نابود کنید و حتی نسلهای بعدی نیز گرفتار آثار و تبعات آن شوند، آیا قابل تجویز است؟ طبیعتاً گفته میشود نه؛ این کار ناجوانمردانه است. هر چند هدف در جنگ پیروزی است اما آیا به هر قیمتی؟
حتی مباحث حقوقی نیز پیوست اخلاقی دارند. در حوزه اخلاق گفته میشود که این کار ناجوانمردانه است. در فقه نیز گفته میشود که این عمل ناجوانمردانه است. البته ما در این زمینه نصوصی هم داریم. قاعدتاً یک انکار اولیه و بدیهی نسبت به چنین رفتارهایی وجود دارد که بر همین مبنا شکل گرفته است؛ البته این موضوع نیازمند توضیح بیشتری است.
آیا هدف، وسیله را توجیه می کند؟
این پرسش مطرح میشود که آیا هدف، وسیله را توجیه میکند یا نه؟ اگر من بخواهم در جنگ پیروز شوم، آیا میتوانم به هر قیمت و با هر وسیلهای این کار را انجام دهم یا خیر؟ هرچند در جنگ باید پیروزی حاصل شود، اما نه با هر وسیلهای. بلکه خودِ وسیله نیز باید موجه و مشروع باشد.
امروزه یکی از مسائل مهمی که در جنگها با آن مواجه هستیم این است که دشمن میخواهد به هر شکل ممکن پیروز شود. حالا اگر لازم باشد خلف وعده میکند، اگر لازم باشد نقض عهد میکند، اگر بخواهد نظامی و غیرنظامی را هدف قرار میدهد. پرسش این است که آیا ما هم باید مقید به این محدودههای اخلاقی، حقوقی و شرعی باشیم یا نه؟ آیا چون هدف ما پیروزی است، میتوانیم از هر وسیلهای استفاده کنیم؟
بنابراین، مسئله «چگونه جنگیدن» در واقع به این برمیگردد که بر اساس چه محدودهها و ضوابطی باید جنگید. جنگ، جنگ است؛ اما همین جنگ نیز ضوابطی دارد. این ضوابط در اخلاق، فقه و حقوق مطرح است و حتی در ارتکاز بشر نیز وجود دارد.
شبکه شعب خودرو۴۵ به ۷۸ شعبه رسید
هلیا امامی: دوست داشتم از کلیشه دختر مثبت فاصله بگیرم
لباس مدرسه فقط فرم نیست، کودک باید آن را دوست داشته باشد
به مناسبت روز سینما: روزی که دوربین شهید آوینی روایتگر جنگ شد
کتاب عروس بی نشان ها: قرار بود یک عمر کنار هم باشند، اما جنگ مهلتشان نداد
حق کودک بر حریم خصوصی؛ چالشی برای فرهنگ دیجیتال ایران
نشر در لهستان؛ انتشار بیش از ۳۱هزار عنوان کتاب در سال ۲۰۲۵
نشان درجه یک هنری به این کارگردان اهدا شد: علیرضا داوودنژاد بدترین فیلمش هم «سینما» است
افزایش پذیرش دانشجو معلم تا سه برابر ظرفیت
۹۵ درصد مدارس کشور آماده بازگشایی هستند
ارزیابی سالانه یک میلیون و ۲۰۰ هزار نوآموز در برنامه سنجش
مهلت ثبت نام پذیرش بدون آزمون کاردانی به کارشناسی ۱۴۰۵ تمدید شد
تمدید مهلت ثبت نام پذیرش بدون آزمون کاردانی ویژه مهارتی سال ۱۴۰۵
پایان نخستین دوره پسادکتری علوم ورزشی امیرکبیر با محوریت هوش مصنوعی
بزرگترین رقابت دانشآموزی در حوزه کوانتوم و لیزر برگزار شد
شرکت انگلیسی دادههای مشتریانش را به هکرها داد
مهلت انتخاب رشته آزمون دستیاری پزشکی مجدد تمدید شد
حمله ایران معماری هوش مصنوعی امارات را تغییر داد؛ فرار دادهها به کوه
چالشهای مصوبه اخیر «ستاد ویژه ساماندهی فضای مجازی» از منظر حقوقی
مدیران ارشد هوش مصنوعی خواستار کندتر شدن پیشرفت آن شدند
قالیباف قانون ملی توسعه هوش مصنوعی را ابلاغ کرد
سهمیه ویژه کنکور برای آسیبدیدگان جنگ نیازمند بازنگری است
پارادوکس رفاه و رضایت؛ چرا مدرنیته ما را شادتر نکرد؟
پیوند عرفان کلاسیک با زیست انسان معاصر در شرح فتوحات مکیه باب ۵۶۰
عالمی که علم و مبارزه را به سنگر امامت جمعه پیوند زد
نظریات و رویکردهای اسلامی در خصوص مددکاری اجتماعی
نسل امروز بی ارادهتر از نسل قبل است؟
از تربت ۱۷ کیلویی تا یک میلیون سند تاریخی، جلوهای از حرم بانوی کرامت
حجتالاسلام قمی: مردم نمیگذارند قیمت پایان جنگ، فروختن عزت ایران باشد
جزئیات برگزاری بیستمین آزمون سراسری قرآن و عترت
خیابان و زندگی؛ واکاوی نقش زنان در پایداری اجتماعات شبانه
«دهکده سلامت» یادگار یک خیر بزرگ برای بیماران صعب العلاج
چرا عرفانهای نوپدید برای جوان امروز جذاباند؟
نگاهی به سریال «دیوار دفاعی»؛ ملی شدن صنعت نفت با چاشنی فوتبال
شعری از نظامی گنجوی موضوع یک انیمیشن کوتاه شد
دیوارنگاره میدان ولیعصر (عج) موقتا تغییر نمیکند؛ آغاز ایمنسازی
«اسکورت» بر صدر فروش روزانه نشست؛ استقبال از آزادی زنان زندانی
حسین علیزاده مهمان «همکلام» میشود
بازی «بومبوم» با حضور خانواده شهید طهرانیمقدم رونمایی شد
«ململ» مهمان نمایشگاه ایران نوشت شد
محرابی که منافقین را به وحشت انداخت؛ چرا مدنی باید ترور میشد؟
اپل به جمع تولید کنندگان موبایل تاشو پیوست
رئیس دانشگاه تهران: برای مقابله با تحریمهای علمی برنامهریزی میکنیم
روحانیِ پیونددهنده دین و آزادی
توصیه پذیرفته شدگان تیزهوشان، کدام آموزشگاه است؟!
برگزیدگان بیستمین جشنواره ملی شیخ بهایی معرفی و تقدیر شدند
اعلام وجه التزام اسناد وثیقه پذیرفتهشدگان تخصصی و فوقتخصصی پزشکی
علت توقف طرح جدید تغذیه دانشجویی چه بود؟
مهلت مجدد ثبتنام در آزمون ارشد علوم پزشکی ۱۴۰۵
ابلاغ دستورالعمل حجاب به زودی در دانشگاهها
تصمیم جدید وزارت علوم درباره ساماندهی دادههای دانشگاهی
آمار جالب از ازدواجهای دانشجویی: موفقیت ۹۴ درصد ازدواجهای دانشجویی طی ۱۲ سال گذشته
آزمونهای کاردانی مهارتی، کارشناسی ناپیوسته و سردفتری۲۰ شهریور برگزار میشود
روباتها در لهستان راهپیمایی کردند
ورود تاکسیهای خودران به ناوگان اوبر در لندن
آموزش ۶۵ هزار آموزگار ابتدایی برای استفاده از ظرفیت بازی و ورزش
وزیر آموزش و پرورش: دریافت هرگونه وجه هنگام ثبتنام در مدارس دولتی ممنوع است
برنامههای «زیست عفیفانه» از مهر در مدارس اجرا میشود
انتظار معاونت علمی از CVCها برای سرمایهگذاری در ۷هزار شرکت نوپا
کارنامه نهایی و دفترچه انتخاب رشته آزمون دستیاری منتشر شد
آلمان موشک و ۵ ماهواره به مدار زمین فرستاد
ظرفیت ۶ هزارنفری دستیاری پزشکی ۱۴۰۵؛ تعیین ظرفیت تعهد مناطق محروم
تحریم علم، رفتار علمی نیست؛ باید به دنبال مسیرهای جایگزین برای انتشار آثار محققان بود
بازنمایی قدرت نرم ایران در شرایط پساجنگ و جایزه جهانی دیپلماسی
آیا اصرار بر تفاوتهای فقهی، آب به آسیاب دشمنان وحدت اسلامی میریزد؟
انتظار، منطق دینی آمادگی تاریخی برای آینده موعود
«تحول تاریخی مفهوم فلسفه» با تقدیر از پرویز ضیاءشهابی رونمایی میشود
نگاهی به حکمرانی فضای مجازی در ایران از منظر تحلیل نهادی تنظیمگری
نظر قرآن درباره مسئولیت اجتماعی برای میانجیگری بین اختلاف زوجین
در همایش ادیان سن پترزبورگ چه گذشت؟ تاکید ایران بر مقاومت
حل موضوع حجاب با «مسئلهمندی مشترک»؛ مردم را درگیر مسئله وحدت کنیم
خود بنده فرهنگ درخشان تو آمد؛ آن قوم که از روی طمع، بنده تو را خواست
فروش «رویای نیمهشب» ۱۰۰ درصد افزایش یافت
نرگس آبیار: سینما را خودآموز یاد گرفتم
بزرگداشت جین فوندا در ونیز؛ از ترامپ بیزارم!
رونمایی از تندیس اکبر عبدی؛ هنرمندی که به خاطرهای ملی تبدیل شد
تصاویری از موشک بالستیک جهاد که در جریان یکی از موجهای عملیات نصر-۲ شلیک شده بود
نگاهی به انیمیشن «سفینه نجات»؛ وقتی تعزیه با ابرقهرمانی فضایی گره میخورد
آغاز ثبت نام بیستمین آزمون سراسری قرآن و عترت
افشای هک وب سایت آلمانی توسط هوش مصنوعی اوپن ای آی
رئیس دانشگاه تهران: برای مقابله با تحریمهای علمی برنامهریزی میکنیم
روحانیِ پیونددهنده دین و آزادی
توصیه پذیرفته شدگان تیزهوشان، کدام آموزشگاه است؟!
اپل به جمع تولید کنندگان موبایل تاشو پیوست
مهلت انتخاب رشته آزمون دستیاری پزشکی مجدد تمدید شد
سهمیه ویژه کنکور برای آسیبدیدگان جنگ نیازمند بازنگری است
تمدید مهلت ثبت نام پذیرش بدون آزمون کاردانی ویژه مهارتی سال ۱۴۰۵
پایان نخستین دوره پسادکتری علوم ورزشی امیرکبیر با محوریت هوش مصنوعی
نگاهی به سریال «دیوار دفاعی»؛ ملی شدن صنعت نفت با چاشنی فوتبال
مدیران ارشد هوش مصنوعی خواستار کندتر شدن پیشرفت آن شدند
نسل امروز بی ارادهتر از نسل قبل است؟
از تربت ۱۷ کیلویی تا یک میلیون سند تاریخی، جلوهای از حرم بانوی کرامت
مهلت ثبت نام پذیرش بدون آزمون کاردانی به کارشناسی ۱۴۰۵ تمدید شد
حمله ایران معماری هوش مصنوعی امارات را تغییر داد؛ فرار دادهها به کوه
افزایش پذیرش دانشجو معلم تا سه برابر ظرفیت
«دهکده سلامت» یادگار یک خیر بزرگ برای بیماران صعب العلاج
نظریات و رویکردهای اسلامی در خصوص مددکاری اجتماعی
«اسکورت» بر صدر فروش روزانه نشست؛ استقبال از آزادی زنان زندانی
قالیباف قانون ملی توسعه هوش مصنوعی را ابلاغ کرد
چالشهای مصوبه اخیر «ستاد ویژه ساماندهی فضای مجازی» از منظر حقوقی
شرکت انگلیسی دادههای مشتریانش را به هکرها داد
بزرگترین رقابت دانشآموزی در حوزه کوانتوم و لیزر برگزار شد
ارزیابی سالانه یک میلیون و ۲۰۰ هزار نوآموز در برنامه سنجش
شعری از نظامی گنجوی موضوع یک انیمیشن کوتاه شد
پارادوکس رفاه و رضایت؛ چرا مدرنیته ما را شادتر نکرد؟
پیوند عرفان کلاسیک با زیست انسان معاصر در شرح فتوحات مکیه باب ۵۶۰
۹۵ درصد مدارس کشور آماده بازگشایی هستند
خیابان و زندگی؛ واکاوی نقش زنان در پایداری اجتماعات شبانه
جزئیات برگزاری بیستمین آزمون سراسری قرآن و عترت
نشان درجه یک هنری به این کارگردان اهدا شد: علیرضا داوودنژاد بدترین فیلمش هم «سینما» است
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.