به گزارش ثریا حجتالاسلام سیدسجاد ایزدهی رئیس پژوهشکده نظام های اسلامی پژوهشگاه با حضور در برنامه «فقه پویا» رادیو معارف به موضوع دامنه اخلاقی و حقوقی جنگ پرداخت که در ادامه به آن اشاره میشود.
جنگها در طول تاریخ، متناسب با بسیاری از امور، بهتدریج متحول شدهاند. جنگها از جنگ با شمشیر آغاز شدهاند؛ پیش از آن با سنگ و سپس با شمشیر و نیزه ادامه یافتهاند تا به جنگهای امروز رسیدهاند. این جنگها اقتضائات خاص خود را دارند. برای مثال، در جنگهای گذشته ابزارها محدود بود و فاصله میان دو طرف جنگ شاید ۲۰۰ یا ۳۰۰ متر میشد. در آن شرایط، نوع خاصی از جنگیدن وجود داشت. صبح جنگ را آغاز میکردند و شبها نمیجنگیدند. با رجزخوانی شروع میشد، یک نفر از این طرف و یک نفر از آن طرف رجز میخواندند، سپس با هم مبارزه میکردند. بعد گروههایی با یکدیگر میجنگیدند. هنگامی که شب و غروب فرا میرسید و دید کافی وجود نداشت، متوقف میشدند و دوباره روز بعد ادامه میدادند. در کنار اینها، یکسری امور ناگفته و نانوشته اما مشخص نیز وجود داشت؛ برای مثال، ناجوانمردی را در جنگ انجام نمیدادند، معمولاً با نظامیان سروکار دارند و کاری به غیرنظامیان ندارند، با حیوانات کاری ندارند و به محیط زیست آسیب نمیزنند. با پیام رسانان جنگی کاری نداشتند.
در آن تعبیری که از پیامبر گرامی اسلام نقل شده است، آمده که از سپاه مسیلمه آمدند تا پیامی را به پیامبر برسانند. پیامبر در آنجا فرمودند: «لولا أن الرسل مأمونین لقتلتکما»؛ یعنی اگر نبود که پیامرسانان جنگی در امان هستند، شما را میکشتم. پیامبر این قاعده را جعل نکردند، بلکه فرمودند رسم جنگ اینگونه است.
به عبارت دیگر، اخلال در نظام جنگ را نمیپسندیدند. جنگ قواعد و الزاماتی دارد و آنها این قواعد را بر هم نمیزدند. به همین خاطر، پیک جنگی را نمیکشتند. بیان این مصادیق از باب حکم شرعی نیست، بلکه یک عرف بوده است و چنین رویهای وجود داشته است.
ضوابط چگونه جنگیدن
مهم این است که در فضای جنگ، آن چیزی که «چگونه جنگیدن» را در هر زمان مشخص میکند، عبارتند از محیط زیست و شرایط پیرامونی، ابزار و اخلاق.
مراد از محیط زیست آن است که شما در فضای دریایی یکگونه میجنگید، در فضای هوایی به گونهای دیگر و در فضای زمینی به شکل دیگری میجنگید. اقتضائات آب، خاک و هوا متفاوت است و ابزارهای آنها نیز متفاوتاند. حتی در جنگ زمینی نیز اگر منطقهای هموار باشد، نوع جنگیدن با زمانی که در منطقهای کوهستانی قرار دارید متفاوت خواهد بود.
ابزارها نیز در این مسئله نقش دارند شما در گذشته با دشمن خود رودررو و با شمشیر میجنگیدید، اما امروز دیگر طرفین حتی یکدیگر را نمیبینند در حالی که در گذشته این کار نوعی نامردی تلقی میشد. امروز ممکن است ناگهان گلولهای شلیک شود یا یک پهپاد ناگهان ظاهر میشود و انسان اصلاً متوجه نمیشود چه اتفاقی افتاده است. در حالی که در گذشته چنین شیوهای را نمیپسندیدند.
یعنی در جنگ، ضوابطی حاکم است که محدوده جنگ را مشخص میکند. این ضابطه ممکن است ابزار باشد. خود ابزار ضابطه نیست، بلکه نوعی از جنگیدن را ایجاد میکند. محیط زیست نیز گونهای از جنگیدن را اقتضا میکند.
اخلاق هم در هر یک از این حوزهها نوع خاصی از جنگیدن را تجویز میکند. به همین نسبت، حقوقدانان و مباحث فقهی موضوعی به نام حقوق بشردوستانه مطرح می کنند. اینکه با یک بمب اتمی ناگهان صد هزار نفر را بدون هیچ آگاهی و هشداری نابود کنید و حتی نسلهای بعدی نیز گرفتار آثار و تبعات آن شوند، آیا قابل تجویز است؟ طبیعتاً گفته میشود نه؛ این کار ناجوانمردانه است. هر چند هدف در جنگ پیروزی است اما آیا به هر قیمتی؟
حتی مباحث حقوقی نیز پیوست اخلاقی دارند. در حوزه اخلاق گفته میشود که این کار ناجوانمردانه است. در فقه نیز گفته میشود که این عمل ناجوانمردانه است. البته ما در این زمینه نصوصی هم داریم. قاعدتاً یک انکار اولیه و بدیهی نسبت به چنین رفتارهایی وجود دارد که بر همین مبنا شکل گرفته است؛ البته این موضوع نیازمند توضیح بیشتری است.
آیا هدف، وسیله را توجیه می کند؟
این پرسش مطرح میشود که آیا هدف، وسیله را توجیه میکند یا نه؟ اگر من بخواهم در جنگ پیروز شوم، آیا میتوانم به هر قیمت و با هر وسیلهای این کار را انجام دهم یا خیر؟ هرچند در جنگ باید پیروزی حاصل شود، اما نه با هر وسیلهای. بلکه خودِ وسیله نیز باید موجه و مشروع باشد.
امروزه یکی از مسائل مهمی که در جنگها با آن مواجه هستیم این است که دشمن میخواهد به هر شکل ممکن پیروز شود. حالا اگر لازم باشد خلف وعده میکند، اگر لازم باشد نقض عهد میکند، اگر بخواهد نظامی و غیرنظامی را هدف قرار میدهد. پرسش این است که آیا ما هم باید مقید به این محدودههای اخلاقی، حقوقی و شرعی باشیم یا نه؟ آیا چون هدف ما پیروزی است، میتوانیم از هر وسیلهای استفاده کنیم؟
بنابراین، مسئله «چگونه جنگیدن» در واقع به این برمیگردد که بر اساس چه محدودهها و ضوابطی باید جنگید. جنگ، جنگ است؛ اما همین جنگ نیز ضوابطی دارد. این ضوابط در اخلاق، فقه و حقوق مطرح است و حتی در ارتکاز بشر نیز وجود دارد.
نماز شب اول قبر چگونه خوانده میشود؟ زمان اقامه نماز رهبر شهید
سیره امام سجاد(ع) در کادرسازی فکری و تجدید حیات معنوی جامعه
دستیابی به جامعه قرآنی هدف متعالی رهبر شهید
گسست معرفتی در اندیشه ایرانی از چالشها تا راهکارها
لبنانیها هفته بزرگداشت تشییع امام مستضعفان را برگزار می کنند
آرامگاه ابدی رهبر شهید انقلاب در رواق دارالذکر حرم امام رضا(ع)
تصویر/ما همه خونخواه توییم خامنهای...
پیکر رهبر شهید و خانواده ایشان در این رواق حرم مطهر رضوی به خاک سپرده میشود
برای بابای زهرای کوچک و آزمون سخت او در شهادت زن و فرزند
ریشه انتقام در فرهنگ ایرانی شیعی به کجا برمیگردد؟
روسیه به دنبال مختل کردن استارلینک در اوکراین
تأکید شورای عالی انقلاب فرهنگی: تعیین تاریخ امتحانات نهایی و کنکور بر عهده متولیان اجرایی
کاهش تنوع مدارس با هدف تحقق عدالت آموزشی در دستور کار آموزش و پرورش
شیوهنامه اجرایی طرح حامی ویژه تابستان ۱۴۰۵ ابلاغ شد
درخشش تیم ملی المپیاد فیزیک جمهوری اسلامی ایران در مسابقات جهانی
وداع با معلم یک ملت تجلی سرمایه اجتماعی یک ملت
جایگاه آموزش و پرورش در منظومه فکری رهبر شهید کجا بود؟
رتبه نخست دانشگاه صنعتی امیرکبیر در شاخص نوآوری
توزیع کارت کنکور ارشد از ۲۲ تیر آغاز میشود
اطلاعیه دانشگاه آزاد درباره امتحانات دانشجویان تحصیلات تکمیلی
نسخه جدید چت جی تی پی راه اندازی میشود
رباتها حس لامسه پیدا میکنند
یک خبر ترسناک: ربات انسان نما به همکارانش حمله کرد
زبالههای فضایی در ساحل استرالیا نمایان شدند
تولید سوخت جت پایدار از دی اکسیدکربن صنعتی ممکن شد
کاوشگر ژاپنی توانست از یک سیارک تصویر ثبت کند
هوش مصنوعی دیپ سیک به دنبال تراشه سازی رفت
هم اکنون انبوهی از سوخت رسان های آمریکایی درحال پرواز در نزدیکی تنگه هرمز هستند
گلباران پیکر مطهر رهبر شهید انقلاب توسط دانشجویان
اقتدار علمی ایران؛ محور همیشگی رهنمودهای رهبر شهید
رهبر شهید ایران در آغوش ملت ایران
کلاسهای تابستانی دانشگاه آزاد مجازی شد
ضوابط برگزاری امتحانات مجازی و جزئیات ترم تابستان شریف اعلام شد
گروههای امدادی دانشگاه آزاد از نخستین لحظات تشییع رهبر شهید به خدمترسانی زائران پرداختند
محتوای کاربران گوگل برای آموزش هوش مصنوعی به کار میرود
تصویری از مراسم بدرقه رهبر شهید انقلاب
حضرت آیت الله جوادی آملی در جمکران بر پیکر رهبر شهید انقلاب نماز می خواند
هوش مصنوعی وارد عصر امنیت ملی میشود
بسیج همهجانبه دانشگاه آزاد برای خدمت زائران امام شهید
نگاهی به حضور کسب و کارهای مجازی در بدرقه رهبر شهید
هدایتهای روشنگرانه رهبر شهید در حوزه علم و فناوری
شماره جدید مجله دانشمند منتشر شد
چه کسی بر پیکر رهبر کبیر انقلاب نماز اقامه کرد؟
تشییع رهبر شهید انقلاب، صحنهای تاریخی برای نمایش وفاداری ملت ما است
جامعه رستگار، راهبرد رهبر شهید در امت سازی
«آیفون» به تنهایی کسی را مدرن نمیکند/اخلاق ویژه جامعه شبهمدرن شهری!
پویش ختم جمعی قرآن به یاد رهبر شهید
روایتی از نماد و معنا در انیمیشن های متاخر کودکان
کاظمی: ۵ هزار مدرسه برای اسکان زائران آماده شد
دعوت وزیر آموزش و پرورش از دانشآموزان و فرهنگیان برای حضور در آیین وداع و تشییع
میزبانی دانشگاه امیر کبیر از ۳۰۰۰ نفر از زائرین مراسم تشییع رهبر شهید
ماموریت نجات تلسکوپ ناسا آغاز شد
تعویق دوباره امتحانات نهایی دانش آموزان ممکن نیست
دعوت جهاددانشگاهی از دانشگاهیان برای حضور در مراسم تشییع رهبر شهید
تأکید بر صیانت از اقتدار ملی و تبعیت از رهبری در مذاکرات آتی
آمادگی دانشگاه علامه برای اسکان ۶ هزار زائر مراسم تشییع رهبر شهید
قابلیت جدید چت در تلگرام دردسرساز شد
توجه رهبر شهید به نخبگان؛ تحول سیاستگذاری علمی با محوریت نوآوری و نسل جوان
نقشۀ مسدودی خیابانهای منتهی به مصلی تهران
حضور سردار سید مجید موسوی در مراسم وداع با رهبر شهید انقلاب
رزمندگان هوافضای سپاه در آماده باش کامل عملیاتی
کشف یک سیاره قابل سکونت در ۲۵ سال نوری از زمین
چگونه ناتوانی دولت قاجار و ظلم دشمن، «قحطی بزرگ»را در جنگ جهانی رقم زد؟
دعوت معاون علمی رئیس جمهور از نخبگان برای حضور در آیین تشییع رهبر شهید
دعوت ستاد کانونهای مساجد از مردم برای حضور در تشییع رهبر شهید
تصویری از یادبود کودکان مظلوم و شهید میناب
بازدید سردار وحیدی از بیمارستان موقت مصلای تهران
آیا تو را تشییع میکنیم، یا بخشی از هویت خویش را؟
رقیب چینی جدید اوپن ای آی و آنتروپیک از راه رسید
جمعیت حاضر در مقابل ورودی های منتهی به مصلی تهران
رهبر شهید انقلاب اسلامی، حکمرانان را خادمان ملت میدانستند
رهبر شهید: متن تاریخ، منظومه معرفت، میراث تمدن
واکنش زینب سلیمانی به آخرین وداع با رهبر شهید در حسینیه امام
سوء استفاده آمریکا و اسرائیل از هوش مصنوعی در جنگ
هماکنون انتظار دلدادگان رهبر شهید برای ورود به مصلی تهران
بسیج اپراتورها برای مدیریت ترافیک ارتباطی در مراسم تشییع رهبر شهید
گامی تازه در درمان نابینایی برداشته شد
مرحله کتبی آزمون پذیرش فلوشیپ پزشکی برگزار شد
دعوت بسیج اساتید برای شرکت در بدرقه باشکوه پیکر مطهر آقای شهید ایران
دانشگاهها برای وداع با رهبر شهید انقلاب آماده میشوند
بسیج همهجانبه دانشگاه آزاد برای خدمت زائران امام شهید
میزبانی دانشگاه امیر کبیر از ۳۰۰۰ نفر از زائرین مراسم تشییع رهبر شهید
اقتدار علمی ایران؛ محور همیشگی رهنمودهای رهبر شهید
تصویری از مراسم بدرقه رهبر شهید انقلاب
هدایتهای روشنگرانه رهبر شهید در حوزه علم و فناوری
هوش مصنوعی وارد عصر امنیت ملی میشود
هم اکنون انبوهی از سوخت رسان های آمریکایی درحال پرواز در نزدیکی تنگه هرمز هستند
گلباران پیکر مطهر رهبر شهید انقلاب توسط دانشجویان
رتبه نخست دانشگاه صنعتی امیرکبیر در شاخص نوآوری
حضرت آیت الله جوادی آملی در جمکران بر پیکر رهبر شهید انقلاب نماز می خواند
چه کسی بر پیکر رهبر کبیر انقلاب نماز اقامه کرد؟
تأکید شورای عالی انقلاب فرهنگی: تعیین تاریخ امتحانات نهایی و کنکور بر عهده متولیان اجرایی
شماره جدید مجله دانشمند منتشر شد
جامعه رستگار، راهبرد رهبر شهید در امت سازی
نگاهی به حضور کسب و کارهای مجازی در بدرقه رهبر شهید
تشییع رهبر شهید انقلاب، صحنهای تاریخی برای نمایش وفاداری ملت ما است
ماموریت نجات تلسکوپ ناسا آغاز شد
پویش ختم جمعی قرآن به یاد رهبر شهید
توزیع کارت کنکور ارشد از ۲۲ تیر آغاز میشود
کاظمی: ۵ هزار مدرسه برای اسکان زائران آماده شد
تعویق دوباره امتحانات نهایی دانش آموزان ممکن نیست
اطلاعیه دانشگاه آزاد درباره امتحانات دانشجویان تحصیلات تکمیلی
«آیفون» به تنهایی کسی را مدرن نمیکند/اخلاق ویژه جامعه شبهمدرن شهری!
روایتی از نماد و معنا در انیمیشن های متاخر کودکان
دعوت وزیر آموزش و پرورش از دانشآموزان و فرهنگیان برای حضور در آیین وداع و تشییع
درخشش تیم ملی المپیاد فیزیک جمهوری اسلامی ایران در مسابقات جهانی
شیوهنامه اجرایی طرح حامی ویژه تابستان ۱۴۰۵ ابلاغ شد
پیکر رهبر شهید و خانواده ایشان در این رواق حرم مطهر رضوی به خاک سپرده میشود
تصویر/ما همه خونخواه توییم خامنهای...
آرامگاه ابدی رهبر شهید انقلاب در رواق دارالذکر حرم امام رضا(ع)
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.