به گزارش ثریا هجرت پیامبر گرامی اسلام (ص) از مکه به مدینه (یثرب)، یکی از سرنوشت‌سازترین و برجسته‌ترین فرازهای تاریخ اسلام است که نه تنها مسیر دعوت اسلامی را به کلی دگرگون ساخت، بلکه نقطه عطف بنیادینی در تاریخ بشریت و مبدأ سال‌شماری اسلامی به شمار می‌رود. برای درک دقیق ابعاد این رویداد عظیم، ابتدا باید ظروف تاریخی و شرایط اجتماعی-سیاسی مکه در سال‌های منتهی به هجرت مورد واکاوی قرار گیرد.

دعوت پیامبر (ص) در مکه به مدت سیزده سال با مقاومت سخت و سرسختانه اشراف قریش مواجه شد. مشرکان قریش که منافع مادی، جاهلی و جایگاه طبقاتی خود را با تعالیم توحیدی، عدالت‌خواهی و نفی بت‌پرستی در معرض خطر می‌دیدند، از هیچ کوششی برای سرکوب مسلمانان فروگذار نکردند. این فشارها با اعمال شکنجه‌های طاقت‌فرسا بر نوکیشان بی‌دفاع، تحریم اقتصادی و اجتماعی همه‌جانبه در شعب ابی‌طالب به مدت سه سال، و اعمال محاصره‌های روانی و جانی به اوج خود رسید.

در سال دهم بعثت، دو تکیه‌گاه بزرگ پیامبر (ص) یعنی حضرت خدیجه (س) همسر وفادار و حامی مالی ایشان، و حضرت ابوطالب (ع) عمو و حامی بزرگ سیاسی-اجتماعی حضرت، به فاصله کوتاهی درگذشتند. این سال که در تاریخ به نام «عام الحزن» (سال اندوه) نامیده شد، وضعیت مسلمانان و شخص پیامبر را در مکه فوق‌العاده دشوار کرد. با رحلت ابوطالب، سران قریش به ویژه ابوجهل و ابولهب جسارت بیشتری یافتند و امنیت جانی پیامبر (ص) به شدت به خطر افتاد. در چنین شرایطی، گسترش اسلام در خارج از جغرافیای مکه و یافتن پایگاهی امن و مستعد برای ادامه رسالت، به یک ضرورت راهبردی بدل گشت.

پیمان‌های عقبه و زمینه‌سازی حضور در یثرب

در راستای یافتن پایگاه جدید، پیامبر اسلام (ص) در ایام حج و موسم‌های زیارتی از فرصت اجتماع قبائل عرب استفاده می‌کردند و آنان را به آیین توحید دعوت می‌نمودند. در سال یازدهم بعثت، حضرت در منطقه عقبه (نزدیکی مکه) با گروهی شش نفره از اهالی یثرب (از قبیله خزرج) ملاقات کردند. اهالی یثرب به دلیل همسایگی با یهودیان مدینه، بارها درباره ظهور پیامبری جدید شنیده بودند. از این رو، با شنیدن پیام توحید و آیات قرآن، دعوت پیامبر را لبیک گفتند و پیمان بستند که پیام اسلام را به هم‌شهریان خود برسانند.

این دیدار مقدمه‌ای شد برای پیمان «عقبه اول» در سال دوازدهم بعثت که طی آن دوازده نفر از اهالی یثرب با پیامبر بیعت کردند تا به خدا شرک نورزند، سرقت و زنا نکنند، فرزندان خود را نکشند و از دستورات الهی اطاعت نمایند. پیامبر (ص) پس از این پیمان، «مصعب بن عمیر» را به عنوان نخستین مبلغ و معلم قرآن به یثرب فرستادند. هوشمندی و اخلاق حسنه مصعب سبب شد که اکثر خانواده‌های یثرب، از جمله بزرگان قبیله اوس و خزرج همچون سعد بن معاذ، به اسلام بگروند.

سال بعد (سال سیزدهم بعثت)، پیمان تاریخی «عقبه دوم» شکل گرفت. بیش از هفتاد نفر از مسلمانان یثرب در شب‌های ایام تشریق به صورت مخفیانه در عقبه با پیامبر دیدار کردند. آنان در این پیمان متعهد شدند که از پیامبر اکرم (ص) مانند جان و خانواده خود دفاع کنند و امنیت ایشان را در یثرب تضمین نمایند. با انعقاد این پیمان، یثرب رسماً به عنوان پایگاه جدید اسلام آماده پذیرش پیامبر و مهاجران شد. پیامبر (ص) نیز به مسلمانان مکه دستور دادند تا به صورت تدریجی و مخفیانه به یثرب هجرت کنند.

توطئه دارالندوه و تصمیم بر قتل پیامبر

خروج تدریجی مسلمانان از مکه و پیوستن آنان به اهالی یثرب، زنگ خطری جدی برای قریش بود. سران قریش دریافتند که اگر پیامبر (ص) نیز به یثرب برود و در آنجا رهبری امتی متحد را به دست گیرد، نه‌تنها نفوذ مذهبی مکه تهدید می‌شود، بلکه مسیر تجاری قریش به سمت شام که از نزدیکی یثرب می‌گذشت، به خطر خواهد افتاد.

از این رو، سران قریش در دارالندوه (مجلس شورای قریش) گرد هم آمدند تا تصمیمی قطعی درباره پیامبر اتخاذ کنند. در این جلسه پیشنهادهای متعددی مانند حبس ابد یا تبعید پیامبر مطرح شد، اما در نهایت طرح ابوجهل مورد پذیرش همگان قرار گرفت. بر اساس این طرح شیطانی، قرار شد از هر قبیله جوانی دلاور انتخاب شود و شبانه به صورت دسته‌جمعی به خانه پیامبر حمله برده و او را در بستر خواب به قتل برسانند. هدف از این اقدام گروهی آن بود که خون پیامبر میان قبائل مختلف تقسیم شود و بنی‌هاشم توانایی جنگ با تمامی قبائل قریش را نداشته باشند و ناچار به دریافت دیه رضایت دهند.

لیلة المبیت و ایثار تاریخی حضرت علی (ع)

خداوند متعال از طریق وحی، پیامبر (ص) را از توطئه دارالندوه مطلع ساخت؛ چنان‌که در آیه ۳۰ سوره انفال می‌فرماید: «وَإِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِیُثْبِتُوکَ أَوْ یَقْتُلُوکَ أَوْ یُخْرِجُوکَ وَیَمْکُرُونَ وَیَمْکُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَیْرُ الْمَاکِرِینَ». پیامبر برای خنثی‌سازی این توطئه و گمراه کردن مهاجمان قریش، به حضرت علی (ع) پیشنهاد دادند که در بستر ایشان بخوابد و بردِ سبز حضرمی پیامبر را بر روی خود بکشد.

حضرت علی (ع) با جان‌فشانی و شجاعتی بی‌نظیر، بدون هیچ‌گونه درنگی این مسئولیت خطیر را پذیرفت تا جان پیامبر حفظ شود. این شب تاریخی در تقویم اسلامی به «لیلة المبیت» (شب بیتوته) معروف شد. محاصره‌کنندگان مکی خانه را زیر نظر داشتند و به گمان آنکه پیامبر در بستر آرمیده است، منتظر سپیده‌دم ماندند. پیامبر اکرم (ص) در پوشش تاریکی شب و با تلاوت آیات سوره مبارکه یس (آیه ۹: «وَجَعَلْنَا مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدًّا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَیْنَاهُمْ فَهُمْ لَا یُبْصِرُونَ») از میان حلقه محاصره دشمنان خارج شدند بدون آنکه آنان متوجه شوند.

در فضیلت این جان‌فشانی تاریخی حضرت علی (ع)، آیه ۲۰۷ سوره بقره نازل گردید: «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ» (و از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می‌فروشد، و خدا نسبت به بندگان مهربان است).

پیامبر گرامی اسلام (ص) پس از خروج از مکه، بر اساس برنامه‌ریزی دقیق و راهبردی، به جای حرکت مستقیم به سمت شمال (مسیر یثرب)، به سمت جنوب مکه رفتند و در غار «ثور» پناه گرفتند. در این مسیر، ابوبکر بن ابی‌قحافه نیز به ایشان پیوست. پیامبر (ص) تصمیم گرفتند مدت سه روز در غار ثور بمانند تا جست‌وجوهای شدید قریش فروکش کند.

صبحگاهان، هنگامی که سران قریش به خانه پیامبر هجوم بردند، با حضرت علی (ع) در بستر مواجه شدند و دریافتند که نقشه آنان نقش بر آب شده است. قریش خشمگین و سراسیمه، جایزه‌ای بزرگ (صد شتر) برای یافتن پیامبر تعیین کردند و ردزنان حرفه‌ای را به کار گرفتند. ردزنان قریش ردپای پیامبر را تا نزدیکی دهانه غار ثور دنبال کردند.

در این لحظه بحرانی، نصرت و معجزه الهی متجلی شد. به امر پروردگار، عنکبوتی بر دهانه غار تارهای فشرده تنید و کبوترانی وحشی بر درگاه آن آشیانه ساختند و تخم گذاشتند. وقتی تعقیب‌کنندگان به دهانه غار رسیدند، با دیدن تارهای عنکبوت و آشیانه کبوتران به این نتیجه رسیدند که کسی وارد غار نشده است و ناامیدانه بازگشتند. در این هنگام که بیم و هراس همراه پیامبر را فراگرفته بود، پیامبر (ص) با آرامش و اطمینان خاطر فرمودند: «لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا» (غم مخور، قطعاً خدا با ماست)؛ نقطه‌ای که نشان‌دهنده توکل مطلق پیامبر به عنایت الهی بود.

مسیر حرکت به سوی مدینه و توقف در قبا

پس از سه روز اقامت در غار ثور و فروکش کردن موج اولیه تعقیب قریش، «عبدالله بن أریقط» طبق هماهنگی قبلی، دو مرکب راهوار به غار آورد. پیامبر (ص) و همراهانش با سلوک از مسیرهای ناآشنا و کم‌رفت‌وآمد ساحلی، سفر طولانی خود را به سمت یثرب آغاز کردند. در طول مسیر، ماجراهایی رخ داد که از جمله آن‌ها برخورد با «سراقة بن مالک» بود؛ او که به طمع جایزه قریش پیامبر را تعقیب کرده بود، با فرو رفتن دست و پای اسبش در شن‌های سخت و دیدن نشانه‌های الهی، پشیمان شد و از پیامبر طلب امان کرد و بازگشت.

پیامبر اکرم (ص) پس از چند روز پیمودن مسیر سخت کویر، در روز دوازدهم ربیع‌الأول به منطقه‌ای در نزدیکی یثرب به نام «قبا» رسیدند. اهالی قبا و مسلمانان یثرب با شور و شوقی وصف‌ناپذیر از حضرت استقبال کردند. پیامبر (ص) چند روز در قبا توقف فرمودند و در این مدت، نخستین مسجد تاریخ اسلام را با نام «مسجد قبا» پایه‌گذاری کردند.

ایشان با وجود اصرار برخی اهالی برای ورود سریع‌تر به داخل شهر، اعلام کردند که منتظر ورود برادر و ابن‌عم خود، حضرت علی (ع) هستند. حضرت علی (ع) پس از ادای امانات مردم مکه که نزد پیامبر بود و همراه آوردن کاروانی از بانوان اهل‌بیت از جمله حضرت فاطمه زهرا (س)، حضرت فاطمه بنت اسد و دیگر فواطم، خود را در قبا به پیامبر رساندند.

پس از پیوستن حضرت علی (ع)، پیامبر اکرم (ص) در روز جمعه به همراه گروهی از مهاجران و انصار به سوی مرکز یثرب حرکت کردند. اهالی شهر با سرودن اشعار معروف «طلع البدر علینا» و با ابراز شادمانی بی‌نظیر از پیامبر استقبال کردند. از آن پس، شهر «یثرب» به پاس قدوم پربرکت حضرت، «مدینة النبی» (شهر پیامبر) یا به اختصار «مدینه» نامیده شد.

پیامبر (ص) برای جلوگیری از ایجاد رقابت و اختلاف میان قبائل مدینه در میزبانی، مهار شتر خود (قصواء) را آزاد گذاشتند و فرمودند شتر مامور است. شتر در برابر خانه «ابوایوب انصاری» (از مستمندان انصار) زانو زد و پیامبر در خانه او سکنی گزیدند.

با ورود پیامبر به مدینه، فصل جدیدی در تاریخ اسلام گشوده شد. حضرت فوراً سه اقدام راهبردی و ساختاری انجام دادند: ۱. ساخت مسجدالنبی: کانون عبادی، سیاسی، نظامی و اجتماعی جامعه نوپای اسلامی. ۲. عقد برادری (مواخات): ایجاد پیمان برادری میان مهاجران و انصار برای از بین بردن تعصبات قومی و حل مشکلات اقتصادی. ۳. تدوین پیمان‌نامه مدینه (قانون اساسی مدینه): تنظیم روابط میان مسلمانان و قبائل یهود و تعیین حقوق و وظایف همگانی.

هجرت پیامبر اکرم (ص) صرفاً یک جابه‌جایی جغرافیایی نبود، بلکه تحولی عمیق در ساختار اجتماعی و سیاسی جامعه اسلامی ایجاد کرد. اسلام از یک نهضت مظلوم و تحت فشار در مکه، به یک «دولت-ملت» مقتدر و نظام‌مند در مدینه تبدیل شد. در مدینه بود که احکام اجتماعی، عبادی، قضایی و دفاعی اسلام نازل گردید و مبانی حضارت اسلامی پایه‌ریزی شد.

به همین دلیل، در زمان خلافت دوم و با پیشنهاد حضرت علی (ع)، سال هجرت پیامبر اکرم (ص) به عنوان مبدأ تقویم و تاریخ مسلمانان (تقویم هجری قمری و شمسی) تعیین گردید. این انتخاب نشان‌دهنده وزن بی‌بدیل این رویداد در شکل‌گیری هویت امت اسلامی است.

منبع: مهر