به گزارش ثریا صدور پیام حکیمانه مقام معظم رهبری خطاب به نخبگان، فرزانگان و مدال‌آوران علمی و ورزشی در آبان‌ماه ۱۴۰۵، بار دیگر قطب‌نمای حرکت علمی کشور را روی قله‌های رفیع «مرزشکنی علمی»، «اقتدار فناورانه» و «حل ابرچالش‌های ملی» تنظیم کرد. این پیام راهبردی که در شرایط خطیر و حساس کشور و در میانه ضرورت‌های دفاع از منافع ملی منتشر شد، بر این حقیقت بنیادین تأکید داشت که پیشرفت ایران اسلامی دیگر به تولید مقالات سنتی یا دستیابی مقطعی به محصولات محدود نمی‌شود؛ بلکه نیازمند «خیزش علمی عمیق و شتابان»، توسعه متوازن علوم پایه و علوم انسانی، و تبدیل اثربخش دانش به قدرت و ثروت پایدار است.

محور نخست مورد تاکید، برنامه جدی و عملی دقیق برای رشد علوم پایه و علوم انسانی در کشور است. ایشان تاکید کرده اند که رشد و توسعۀ علوم پایه از قبیل فیزیک، شیمی، علوم زیستی و ریاضی به‌عنوان پایه‌های اصلی سایر علوم و فنّاوری‌های کاربردی، پیش‌ران پیشرفت علمی و فنّاوری کشور است و هر ملّتی که به جایی رسیده، از علوم پایه رسیده و کشور بدون توسعه در این علوم، همواره عقب می‌ماند.

در محور دوم، تمرکز بر حقایق کشف‌نشده، مرزشکنی در علوم پایه و مسابقۀ دائمی برای حلّ مسائلِ حل‌نشدۀ معروف در این علوم خصوصاً ریاضیّات به‌عنوان یک هدف و مقصد تاکید شده است.

رهبر انقلاب در محور سوم، میدان دادن به خلاقیّت وتخیّل مثبت که عنصر اصلی رشد و گشایش در همه یا عمدۀ علوم است، شجاعت علمی برای ابداع و خلق و ابتکار و افزایش اعتماد به نفس شخصی و ملّی برای تجربه کردن راه‌های نو و نرفته را لازم و مفید توصیف کرده است. در محور چهارم، خوداتّکایی در حل مسائل علمی، فراهم کردن زیرساخت‌ها و رفع گلوگاه‌های فنّاوری برای کنشگری و عمل فراسرزمینی مورد تاکید قرار گرفته است.

محور پنجم، به‌کارگیری استعداد نخبگان، به‌ویژه در رشته‌های تجربی و عملی، و نزدیک‌کردن دانشگاه به صنعت و بازار است؛ از آشنایی زودهنگام دانشجویان با محیط کار تا پشتیبانی از کسب‌وکارهای دانش‌بنیان. هم‌راستاکردن ظرفیت‌ها و پیوند پژوهش با نیازهای مهم کشور نیز برای تبدیل دانش به راه‌حل ضروری است.

این گزارش پاسخ معاونت علمی، فناوری، و اقتصاد دانش بنیان ریاست‌جمهوری، فرهنگستان علوم، وزارت علوم، شورای عالی انقلاب فرهنگی، جهاددانشگاهی و دانشگاه آزاد اسلامی را به پیام رهبر انقلاب به نخبگان مرور می‌کند. نهادهای نام برده بر پایه مأموریت خود از علوم بنیادین و فناوری‌های نو تا مسائل آب، خاک، غذا، انرژی و سلامت سخن گفته‌اند.

در ادامه، دیدگاه‌ها و اقدام‌ها یا آمادگی‌های اعلام‌شده هر نهاد به‌تفصیل می‌آید.

۸ محور کلیدی معاون علمی رئیس‌جمهور برای تحقق منویات رهبر انقلاب

حسین افشین معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان رئیس جمهور در پاسخ به پیام رهبر انقلاب، با تشریح هشت محور راهبردی، برنامه عملیاتی و نقشه راه معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری را برای پاسخ منویات مقام معظم رهبری تبیین کرد. او با تأکید بر اینکه کشور برای دستیابی به استقلال و اقتدار واقعی نیازمند گذار از رویکردهای سنتی به نگاه «قدرت‌بنیانی» است، تصریح کرد که در این رویکرد جدید، علم و فناوری باید به عنوان ابزاری کارآمد برای حل ابرچالش‌های کشور و ارتقای جایگاه ژئوپلیتیک ایران به کار گرفته شود.

بر اساس این گزارش، محور نخست برنامه افشین بر تقویت همه‌جانبه و ریشه‌ای علوم پایه و علوم انسانی به عنوان سنگ بنای اصلی تمام فناوری‌های پیشرفته متمرکز است تا از عقب‌ماندگی علمی جلوگیری شود. در محور دوم، اجرای برنامه کلان «رؤیای علمی ایران» در بنیاد ملی علم به عنوان سازوکاری برای حمایت از پژوهش‌های مرزشکن، ایده‌های جسورانه و حل مسائل پیچیده علمی پیش‌بینی شده است. او در محور سوم بر ضرورت میدان‌دادن به شجاعت علمی، خلاقیت و نوآوری جوانان و نخبگان تأکید می‌کند تا با عبور از مسیرهای تکراری، فضایی برای تجربه‌های نو فراهم گردد.

مفهوم کلیدی «قدرت‌بنیانی» در محور چهارم به عنوان مبنای ارزیابی اثربخشی دستاوردهای علمی مطرح شده است که هدف آن تبدیل دانش به اقتدار ملموس ملی است. در ادامه، خوداتکایی فناورانه و حرکت هدفمند برای کسب مرجعیت علمی در سطح منطقه و جهان در محور پنجم جای گرفته است. محور ششم به ایجاد اتصال پایدار میان دانشگاه، صنعت و بازار اختصاص دارد که تمرکز ویژه‌ای روی حوزه‌های حیاتی و راهبردی نظیر آب، انرژی، غذا، سلامت و هوش مصنوعی دارد.

افشین در محور هفتم بر مدیریت اثربخشی چرخه سرمایه انسانی، از شناسایی تا نگهداشت و اثرگذاری نخبگان در ساخت آینده کشور تأکید کرده و در محور هشتم نیز ضرورت شکل‌گیری عزم مشترک میان دولت، دستگاه‌های اجرایی و بخش خصوصی را در کنار تأمین منابع پایدار و پیش‌بینی‌پذیر بودجه‌ای، به عنوان تضمین‌کننده تحقق این اهداف بزرگ برمی‌شمارد.

برنامه فرهنگستان علوم در حوزه بهینه‌سازی مصرف آب و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر

محمدرضا مخبر دزفولی، رئیس فرهنگستان علوم، در یادداشتی با لبیک به پیام راهبردی مقام معظم رهبری، دستیابی به «ایران قوی» و تحقق خیزش علمی پرشتاب را در گرو توسعه درون‌زا و پیشتازی در مرزهای دانش دانست. وی با تجلیل از پایداری و هدایت‌های چهار دهه گذشته نظام، تأکید کرد که در معادلات ژئوپلیتیک و رقابت قدرت‌های جهان امروز، جبهه نبرد بیش از هر چیز بر تسلط بر فناوری‌های دگرگون‌سازی همچون هوش مصنوعی، علوم کوانتومی، میکروالکترونیک و مواد پیشرفته متمرکز است. او تصریح کرد که توفیق در این عرصه‌های پیشرو، بدون سرمایه‌گذاری سنگین و صبورانه در علوم پایه، به‌ویژه ریاضیات و فیزیک، امکانی نخواهد داشت و صیانت از انباشت دانشی این علوم برای جلوگیری از انحراف استعدادهای برتر به سمت جاذبه‌های زودبازده، فریضه‌ای حیاتی است.

رئیس فرهنگستان علوم در ادامه با اشاره به رسالت گره‌گشایی علم از ابرچالش‌های کشور، بر ضرورت نشستن دانش در سفره، سلامت و معیشت مردم تأکید کرد و افزود که فرهنگستان در حوزه مدیریت منابع پایه، بهینه‌سازی مصرف آب، صیانت از خاک و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر برای رفع ناترازی‌ها برنامه‌ریزی کرده است. مخبر دزفولی همچنین تعامل راهبردی با وزارت آموزش و پرورش با هدف کاستن از حافظه‌محوری و تقویت تفکر خلاق از دوران مدرسه، و نیز فعال‌سازی «شبکه دانشمندان جوان» را به عنوان بسترهای اصلی برای به‌کارگیری خلاقیت نسل نوپای علمی در حل مسائل کلان و احراز مرجعیت علمی کشور برشمرد.

عزم شورای عالی انقلاب فرهنگی برای تداوم پیشرفت در فناوری‌های اقتداربخش

حجت الاسلام عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در نامه‌ای به حضرت آیت‌الله سید مجتبی حسینی خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب اسلامی، ضمن اعلام لبیک به رهنمودهای معظم‌له، از قرارگرفتن دو سند راهبردی تحول بنیادین آموزش‌وپرورش و نقشه جامع علمی کشور در آستانه مراحل نهایی تصویب و ابلاغ خبر داد.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی پیام رهبر معظم انقلاب خطاب به نخبگان و مدال‌آوران علمی و ورزشی را عهدنامه‌ای روشن برای پیمودن مسیر پیشرفت و بنای «ایران هرچه قوی‌تر» در چهل‌واره دوم انقلاب اسلامی دانست. وی بر مسئولیت جامعه نخبگانی در جهش علمی، پیوند دانش با مسائل واقعی جامعه و صیانت از سرمایه‌های انسانی در برابر جنگ‌های تحمیلی و فتنه‌های شناختی تأکید کرد.

خسروپناه همچنین تصریح کرد شورای عالی انقلاب فرهنگی تمام توان و ظرفیت راهبردی خود را برای تداوم پیشرفت در فناوری‌های اقتداربخش، از نانو و زیست‌فناوری تا صنعت صلح‌آمیز هسته‌ای، هوافضا، هوش مصنوعی، علوم کوانتومی و میکروالکترونیک به کار خواهد بست.

آمادگی کامل جهاددانشگاهی برای تحقق منویات علمی رهبر انقلاب

علی منتظری رئیس جهاددانشگاهی نیز در نامه‌ای به محضر مقام معظم رهبری، پیام اخیر ایشان خطاب به نخبگان و مدال‌آوران را نقشه راهبردی «ایران هرچه قوی‌تر» و فصل‌الخطاب حرکت آینده علمی کشور خواند. وی با اشاره به فراراهبرد «العلم سلطان» و ضرورت شکل‌گیری خیزشی علمی، عمیق و شتابان، این رهنمودها را دعوت‌کننده جامعه علمی به تلاش مضاعف و مسئولیت‌پذیری بیشتر دانست. رئیس جهاددانشگاهی با قدردانی ویژه از اشاره کریمانه رهبر انقلاب به دستاوردهای درخشان پژوهشگاه رویان در زمینه فناوری‌های پیشرفته درمان ناباروری، این لطف را گواهی بر ظرفیت‌های اثربخش این نهاد در پاسخ به نیازهای واقعی جامعه و مایه مباهات و مسئولیت‌آفرینی مضاعف برای جهادگران برشمرد.

منتظری با گرامیداشت یاد و راه امام شهید انقلاب و حمایت‌های راهبردی ایشان از جریان خودباوری علمی در دهه‌های گذشته، پاسداشت این میراث ارزشمند را در گرو تداوم تلاش برای تقویت بنیه علمی کشور، کاربردی کردن علم، توسعه علوم پایه و انسانی و اتصال پایدار دانشگاه با صنعت و بازار خواند. وی اعلام کرد که جهادگران این نهاد انقلابی با حفظ هویت دینی و دانشگاهی، تمام توان پژوهشی، فرهنگی و فناورانه خود را برای فتح قله‌های دانش، حل مسائل ملموس مردم و تحقق مرجعیت علمی ایران و تمدن نوین اسلامی به کار خواهند گرفت و همچنان در صف نخست پیشرفت و آبادانی کشور خواهند ایستاد.

رئیس دانشگاه آزاد: حرکت به سوی الگوی «دانشگاه حل‌مسئله» را دنبال می کنیم

بیژن رنجبر، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی، اجرای مؤثر پیام رهبر انقلاب را نیازمند سندی واحد دانست که متولی مشخص، زمان‌بندی معین، شاخص‌های روشن و سازوکار پایش مستمر داشته باشد. او مشارکت نخبگان در خط‌مشی‌گذاری، ارزیابی اثر علمی سیاست‌ها پیش از تصویب و فراهم‌کردن امکان حضور پژوهشگران جوان در دستگاه‌های اجرایی و تقنینی را از راه‌های تبدیل این مطالبه به رویه‌ای پایدار برشمرد. رنجبر بخشی از هدررفت ظرفیت علمی را ناشی از فاصله میان نهادها دانست؛ از جمله گسست میان دانشگاه و صنعت، سیاست‌گذار و پژوهشگر و نیز آموزش و بازار کار.

به گفته او، تقسیم کار ملی زمانی می‌تواند کارآمد باشد که علاوه بر تعیین مسئولیت‌ها، نقاط اتصال و سازوکار هماهنگی میان این حلقه‌ها را نیز مشخص کند. بنابراین، مسئله در این بیان صرفاً تعیین وظیفه برای هر نهاد نیست، بلکه چگونگی ارتباط و همکاری میان آن‌ها نیز اهمیت دارد.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی اعلام کرد حرکت به سوی الگوی «دانشگاه حل‌مسئله» را در گستره کشوری خود دنبال می‌کند؛ الگویی که حضور در مرزهای دانش بنیادی را در کنار پاسخ‌گویی به مسائل منطقه‌ای و ملی قرار می‌دهد. تشکیل ستاد ویژه علوم پایه و ایجاد معاونت موضوعی علوم انسانی، از اقدام‌های اعلام‌شده دانشگاه برای تقویت این دو حوزه و پیوند پژوهش با مسائل جامعه است. این اقدام‌ها در کنار گستره جغرافیایی دانشگاه، در چارچوب حرکت اعلام‌شده به سوی دانشگاه حل‌مسئله مطرح شده‌اند.

رنجبر این پیام را مأموریتی تاریخی دانست و تأکید کرد: تحقق کامل آن به برنامه، بودجه، سازوکار و شاخص نیاز دارد. او سه دهه گذشته را دوره گسترش ظرفیت دانشگاه‌ها و جهش تولید علم توصیف کرد و دهه پیش‌رو را نیازمند تعمیق علوم پایه و حضور در مرزهای دانش و تبدیل دانش به قدرت، ثروت و رفاه دانست. این جمع‌بندی، بر نیاز به عبور از توسعه کمّی ظرفیت‌ها به تعمیق علمی و اثرگذاری تأکید دارد.

تعیین ۷ محور راهبردی وزارت علوم برای تعمیق و شتاب‌بخشی به حرکت علمی کشور

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با لبیک به پیام راهبردی مقام معظم رهبری، این بیانیه را نقشه راهی برای تعمیق حرکت علمی کشور و بازاندیشی در مسئولیت‌های آموزش عالی دانست و با تأکید بر اینکه پیشرفت علمی پشتوانه اقتدار ملی و دفاع از کشور است، تعهد خود را برای تمرکز بر ۷ محور کلیدی در قالب ساختاری هماهنگ اعلام کرد. در محور نخست، تقویت علوم پایه و علوم انسانی از طریق برنامه‌ریزی هدفمند و حمایت پایدار از پژوهش‌های بنیادین در دستور کار قرار گرفته است.

دومین محور بر گسترش مرزهای دانش و نوآوری با فراهم‌کردن فرصت ایده‌پردازی، پژوهش‌های پیشرو و پرداختن به مسائل حل‌نشده تمرکز دارد. در محور سوم، توانمندسازی و میدان‌دادن به نخبگان برای رشد استعدادها و مشارکت مؤثر در حل مسائل کشور دنبال می‌شود.

چهارمین محور به تحکیم پیوند دانشگاه، پژوهش و جامعه از طریق همکاری‌های پایدار با صنعت و بخش‌های تولیدی، به‌ویژه در حوزه‌های آب، خاک، غذا، انرژی و فناوری‌های نوظهور اختصاص دارد. تقویت استقلال و اقتدار فناورانه کشور از طریق توسعه زیرساخت‌های پژوهشی و رفع گلوگاه‌ها به عنوان محور پنجم مطرح شده است. در محور ششم، بهره‌گیری از خرد جمعی جامعه علمی در سیاست‌گذاری‌ها و تصمیم‌سازی‌های کلان پیش‌بینی شده است.

نهایتاً در محور هفتم، ارتقای کیفیت و اثرگذاری نظام آموزش عالی با تأکید بر مسئولیت‌پذیری اجتماعی دانشگاه، اخلاق علمی و مشارکت سازنده نسل جوان برای ساخت آینده ایران مورد تأکید قرار گرفته است.

نقشه راه دانشگاه شهید بهشتی در پاسخ به مطالبات رهبر انقلاب

دانشگاه شهید بهشتی با انتشار بیانیه‌ای ضمن لبیک به پیام راهبردی مقام معظم رهبری، از تدوین برنامه اقدام جامع این دانشگاه برای تحقق محورهای علمی این پیام خبر داد و بر ضرورت شکل‌گیری خیزشی عمیق و شتابان در عرصه علم و فناوری تأکید کرد. این برنامه که برای بررسی و تصویب به هیئت‌رئیسه دانشگاه ارائه شده، بر پایه اصل راهبردی «العلم سلطان» و تلفیق دو مسیر مکمل یعنی «حمایت پایدار از پژوهش‌های بنیادی» و «تبدیل دستاوردهای علمی به راه‌حل‌های مؤثر برای صنعت و جامعه» تنظیم شده است.

دانشگاه با جلب مشارکت نخبگان و صاحب‌نظران، تدوین برنامه‌های اجرایی برای ارتقای کیفیت آموزش و پژوهش، افزایش جذابیت رشته‌های علوم پایه، حمایت چندساله از گروه‌های پژوهش بنیادی و بررسی راه‌اندازی آزمایشی دوره‌های پیوسته کارشناسی ارشد و دکتری در شماری از این رشته‌ها را جهت پرورش نسل آینده دانشمندان در دستور کار قرار داده است. تشکیل هسته‌های پژوهشی برای پرداختن به مسائل علمی حل‌نشده (به‌ویژه در ریاضیات) و طراحی سازوکارهای رقابتی برای حمایت از ایده‌های نوآورانه و خلاقانه جوانان، به عنوان راهکاری برای عبور از مسیرهای تکراری و تجربه‌های نو پیش‌بینی شده است.

با توجه به تأکید رهبر معظم انقلاب، دانشگاه بررسی راهکارهای توسعه ظرفیت زبان فارسی برای بیان دقیق مفاهیم پیشرفته علوم پایه، تجربی و فناوری و ارتقای تولید محتوای علمی باکیفیت به این زبان را به‌منظور گسترش مرزهای دانش و انتقال اثربخش آن دنبال می‌کند. طراحی الگوهای مرحله‌ای برای آشنایی زودهنگام دانشجویان با محیط کار از سال‌های نخست تحصیل، تسهیل حضور دانشجویان تحصیلات تکمیلی در شرکت‌های دانش‌بنیان در قالب بورسیه و همکاری پژوهشی، و حمایت مرحله‌ای از دستاوردهای علمی برای ورود به محیط واقعی از دیگر اقدامات این دانشگاه است.

بخشی از ظرفیت‌های علمی دانشگاه بر مسائل اولویت‌دار کشور نظیر آب، خاک، امنیت غذایی، انرژی و هوش مصنوعی و رفع گلوگاه‌های تجهیزاتی از طریق همکاری‌های میان‌رشته‌ای تمرکز دارد. دانشگاه تأکید کرده است که اجرای این برنامه‌ها پس از تصویب در هیئت‌رئیسه، همراه با تعیین متولی مشخص، زمان‌بندی، منابع و شاخص‌های روشن ارزیابی خواهد بود و روند پیشرفت آن‌ها به‌صورت فصلی رصد و اطلاع‌رسانی خواهد شد.

مجموع واکنش‌ها از همراهی بر سر تقویت بنیان‌های علمی، پشتیبانی از پژوهش‌های پیشرو، نقش‌آفرینی نخبگان و پیوند دانش با مسائل کشور حکایت دارد؛ اما هر نهاد از منظر مأموریت خود بر بخش متفاوتی از این مسیر تأکید کرده است. معاونت علمی از تدوین برنامه جامع و گذار به قدرت‌بنیانی سخن گفته، فرهنگستان علوم بر علوم پایه و چالش‌های ملی انگشت گذاشته، شورای عالی انقلاب فرهنگی از وضعیت دو سند راهبردی خبر داده، جهاددانشگاهی آمادگی خود را برای به‌کارگیری ظرفیت‌هایش اعلام کرده، دانشگاه آزاد بر سند و هماهنگی نهادی تأکید داشته و وزارت علوم مجموعه‌ای از مأموریت‌های آموزش عالی را برشمرده است.

منبع: مهر