به گزارش ثریا علینجات غلامی پژوهشگر فلسفه در یادداشتی با عنوان مسئله بنیان و موقعیت هگل به این موضوع پرداخته است:
مسئله بنیان در فلسفه مدرن چیست و نسبت هگل با آن چگونه است؟ امید است که بتوان طی یادداشتی کوتاه این پرسش مهم را پاسخی درخور داد. طبعاً حرف عجیبی نیست که بگوییم که «مسئله بنیان، بنیادیترین مسئله فلسفه مدرن است»، یعنی تمامی مسائل فلسفه مدرن را زمانی میتوان درک کرد که مسئله بنیان درک شود و موفقیت و عدم موفقیت فلاسفه و قوت و ضعف کلیتِ فلسفه مدرن را ناظر به نحوه تقریر و اساساً حجیت این مسئله، ارزیابی کرد.
مسئله بنیان [=فونداسیون]، به مسئله خاستگاه [=اُریجن] نیز شناخته میشود، اما من واژه آلمانی «begründung» را ترجیح میدهم که آن را «بستریابی» ترجمه میکنم، چراکه علاوه بر دلالتاش بر «بنیان» و «خاستگاه» در زمان روزمره آلمانی به معنای «دلیل [یعنی ریزن]» نیز هست که بدین سان در همان معنای لغوی کلمه، معنای «عقلانیت مدرن» را نیز با خود دارد.
این مفهوم معنای اصلی «علم [ویزنشافت]» در آلمان را نیز روشن میسازد. علم، برای فلاسفه آلمانی به معنای شناختی است که از پایه بر زمینی محکم استوار شده باشد و به اصلاح بستریابی و در واقع «دلیلیابی» شده باشد، یعنی پیشفرضی که بهپرسشناکشیده باقی مانده باشد را رها نکرده باشد طوری «شکناپذیری [اپودیکسیتی]»، ذات این علم یا ویزنشافت است و نیز خصیصه اصلیِ وزینشافتِ آلمانی "ریگِروس بودن" یعنی "مستحکم" و "متقن" بودن است. حال میتوان دریافت که "استحکام" و "اتقان" چگونه مترادف شدهاند؟ استحکام ناظر به بستریابی آن بر زمینِ محکم است و معنای این امر، کنار گذاشتن مفروضاتِ شکپذیر است.
حال چرا آلمان در جستوجوی چنین علمی بود؟ در رنسانس، نگاه "نقلگرای" سنت قرون وسطایی مورد انتقاد قرار گرفت که پیشفرضهایی را پذیرفته بود و بنا به مرجعیت گذشتگان آنها را مسلم و بدیهی انگاشته بود [= تیکن از گرانتد]، بنابراین با شعار «بازگشت به خود چیزها» تلاش کردند مفروضات نقلگرایانه را کنار گذاشته و با چشم و عقل خودشان به جهان بنگرند.
کنون کز یقین گفت باید سخن
رها کن رصدنامههای کهن (نظامی)
بنابراین، گالیله با گفتن اینکه «رفرنس من کتاب باز طبیعت است» استارت یک بتشکنی بیکنی را زد که نهایتاً در رنه دکارت به جستوجوی شکناپذیرترین سنگ بنا برای شناخت منتهی شد. در واقع با ایده علم متقن و کلی و بستریافته که از باستانیان احیا کرده بودند، تلاش کردند به خود چیزها [=زاخه زِلبست] بازگردند. بدین سان ایده علم در اروپای مدرن با بستریابی و جستن ملاکهای اعتبار گره خورد و خاصه در آلمان از لایبنیتس تا هوسرل به شدت دنبال شد. هگل در این میان موقعیت بسیار خاصی دارد.
هگل اولین کسی بود که متوجه یک بحران شد و آن اینکه در شعار "بازگشت به خود چیزها" خللی به وجود آمده است. با اینکه به سمت خودِ چیز بازگشتند یعنی خود "زاخه"، اما بلافاصله آن را رها کردند، زیرا هنگام بازگشت به خود چیزها اولین چیزی که آشکار شد، ادراکات حسی بود و ادراکات حسی نسبت به سوژهها نسبی بودند و بنابراین و با شکلگیری مسئله غامض "تطابق" آشکارگیِ نسبی و خود چیزِ مطلق، فیلسوف اروپایی درگیر مطالعه شرایط شناخت خودش شد و اتفاقاً زاخه یا چیزِ مطلق را رها کرد.
هگل با این موضوع دست به گریبان است که بخواهد با نقد شناختشناسیِ در خود ماندهی لاکی-کانتی که درگیر یک میانجی به جای خودِ چیز است، راهی برای بازگشت به خود چیز، مطلق از واسطه و ابزار، بیابد. زیرا موضوع فلسفه مطلقِ چیزهاست نه واسطههای آنها. همچنین هگل، با درکی ریاضیاتی که علم مدرن برای فهم خود چیزها جایگزین کرده بود مقابله کرد.
بنابراین، هگل نیز مانند مابقی فلاسفه آلمانی ایده علم بستریافته را پاس میدارد و در جهت آن تلاش میکند، اما نکته اینجاست که به روشی تاریخی و نظرورزانه [=اسپکیولیتیو] روی میآورد تا مطلق را دریابد و از این رو روش نقادانهی [=کریتیکال] کانتی را که به نظرش در سطح فاهمه [=آندرستندینگ] متوقف مانده بود باقی نمانَد و تا به سطح ریزن [=دلیل، عقل، بستریابی] برود که موضوعات نهایی آن را - همچون خدا، سرحدات جهان، و اراده آزاد را که کانت دیگر از عقل محضی که در فاهمه فرومانده بود، بیرون دانسته بود - را بررسی کند.
لازمه این روشِ نظرورزانه تغییری لایبنیتسی در ماهیت «دلیل یا همان عقل» بود. لایبنیتس در مقابل اسپینوزا، دلیل را صرفاً «از چه» ندانسته بود و معتقد به «برای چه» بود. فلسفه، کارش پرسیدنِ «چرا» است، و چرا یعنی جستوجوی «دلیلِ» چیزها. دلیلِ چیزها که خواست همیشگی تفکر فلسفی در مقام فلسفه اولی بوده است، برای لایبنیتس «برای چه» یعنی «غایتشناسانه» است، نه به نحو ناتورالیستی «بنپارهشناسی» و «از چه بودگی» و بنابراین، هگل به تبع لایبنیتس، بستریابی، بنیان یا دلیل و ریزن را در پاسخِ به چرا چونان «برای چه» میجوید و از این رو، نگاهی غایبشناختی به مسیر آگاهیای میاندازد که این مسیر تاریخ خوآشکارگیاش و خودمنکشفسازی دلیل چونان «برایِ چه» میشود. بنابراین «عقل در تاریخ» چونان «چرا در تاریخ» تبدیل به مسئلهی بنیان در هگل میشود. بنیان برخلاف معنای ظاهریاش، از انجاکه به معنای همان دلیل و عقل و پاسخ به چرا چونان برای چه است، نقطه استارت نیست بلکه نقطهای است که حرکت به سویاش است.
حال، بعدها هوسرل، هگل را این گونه نقد میکند که اگرچه همچنان دغدغه بنیان داشت، اما با تقریری تاریخی راه را برای کسانی همچون دیلتای باز کرد که از ایده علم بستریافته عدول کنند و فلسفه را به جهانبینیهای نسبی تقلیل دهند.
هوسرل معتقد است که اگر به خود چیزها به درستی بازگردیم و ساختار رویآوری کنشهای آگاهی را دریابیم، به دلیل همپیوندی سوژه و ابژه چونان دو قطب همپیوندِ آشکارگی، نه دو جوهر مفارق، اساساً شکاف دکارتیای پیش نمیآید که اولاً مانند لاک و کانت مجبور شویم که درگیر واسطهها شویم و ثانیاً مانند هگل بخواهیم دیدگاه کریتیکال را کنار بگذاریم و به رویکردی اسپکتیولیتو روی بیاوریم که به شدت لرزان است، بلکه میتوان با همان روش نقادانه که لازمه فلسفیدنِ اولایی است تا سطح عقل در تاریخ نیز برویم و دلیل را به نحو منسجم بجوییم.
منبع: خبرگزاری مهر
از کتاب اختران تهران رونمایی شد
روایت تازهای از جهان فکری و میراث فلسفی فارابی در هم اندیشی اساتید و پژوهشگران
انسان معاصر در عصر انفجار اطلاعات به حقیقت نزدیکتر شده است؟
پیشنهاد تشکیل شورای مستقل علوم پایه در دومین نشست هماندیشی استادان
لزوم رفع فوری چالشهای دانشجویان ایرانی در روسیه در دیدار رئیس سازمان امور دانشجویان و سفیر جمهوری اسلامی ایران
اعلام نتایج ارزشیابی فعالیت تحقیقات و فناوری دانشگاههای علوم پزشکی +جدول
ارتقاء رتبه دانشگاه تربیت مدرس در نظام رتبهبندی جهانی گرین متریک
تصویری از احمد نجفی در اتاق گریم سریال سلمان فارسی
ثبت نام پذیرفته شدگان نهایی کنکور سراسری ۱۴۰۵ از اول آذر انجام میشود
۴۹۶ هزار و ۸۰۶ نفر در کنکور سراسری و دانشجومعلم سال ۱۴۰۵ قبول شدند
تصویب ضوابط ایجاد دورههای تکمیلی تخصصی بالینی «فلوشیپ»
نتایج نهایی کنکور سراسری سال ۱۴۰۵ اعلام شد
دانشگاهها مجاز به کاهش واحدهای درسی مقطع کارشناسی شدند
کلید نهایی آزمون دکتری تخصصی علوم پزشکی ۱۴۰۵ اعلام شد
تاکید رئیس دانشگاه تهران بر نظارت روسای دانشکدهها بر پوشش دانشجویان
پیامنور از نیمه آذرماه به دانشجویان علوم پزشکی درس میدهد+جزئیات
آمازون و گوگل مالک ۳۰ درصد سهام آنتروپیک پس از عرضه اولیه میشوند
توسعه همکاریهای علمی با کشورهای آفریقایی و جذب دانشجویان خارجی
نقش هوش مصنوعی در هدف قرار دادن مدرسه میناب به عنوان هدف نظامی
تأکید رئیس دانشگاه علمیکاربردی بر تشکیل انجمن دانشآموختگان
یک گام دیگر برای اصلاح ظرفیت پذیرش پزشکی و دندانپزشکی برداشته شد
مشوقهای جدید فناورانه پیرو منویات رهبری؛ حمایت از پروژههای پرریسک
سیستمهای زیرساختی آمریکا شکافهای رفع نشدنی دارند
ثبت رویداد از ایده تا کسبوکار دانشکده شریعتی در شبکه جهانی کارآفرینی
کپی کردن ریلزها در اینستاگرام ممنوع شد
درگذشت استاد پیشکسوت ریاضی دانشگاه صنعتی شریف
پاویون دانشبنیانها در نمایشگاه توانمندیهای صادراتی جمهوری اسلامی
نه قاطع انویدیا به استخدام دوباره هوانگ
تاکسی روباتیک گوگل از بزرگراه های آمریکا جمع شد
مایکروسافت با ۷ مدل جدید به جنگ اوپن ای آی و آنتروپیک رفت
نشست تخصصی دستگاههای پرتو ایکس در دانشگاه امیرکبیر برگزار شد
ایالت اورگن جدیدترین شاکی اوپن ای آی شد
نتایج نهایی رشتههای با آزمون دانشگاه آزاد در کنکور ۱۴۰۵ اعلام شد
آغاز نخستین طرح سراسری نظرسنجی رضایت دانشجویان از اول آذرماه
تعمیر مبل استیل و راحتی در کرج؛ تفاوت خدمات و عوامل مؤثر بر هزینه
سرمایهگذاری در اتاق شیشهای؛ چرا شفافیت، شاهرگ حیات پلتفرمهای مالی دیجیتال است؟
تقدیر حجت الاسلام قمی از جانشین ستاد کل نیروهای مسلح
ششمین اجلاس مهدویت و انقلاب اسلامی فراخوان داد
تأسیس ۱۱ مؤسسه جدید فرهنگی قرآن و عترت
خدمات دینی و آثار ماندگار آیت الله وحید خراسانی سرمایه حوزه های علمیه
به غنیمت گرفتن نهمین پهپاد آمریکایی توسط سپاه پاسداران+عکس
فرصت مجدد ثبتنام در مرحله تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی پزشکی
کاهش ۲۵درصدی جمعیت دانشجویی
دانشگاهها باید اتکایشان را به منابع دولتی کاهش دهند
حجتالاسلام خسروپناه خواستار کوچکسازی وزارت علوم و واگذاری اختیار به دانشگاهها شد
طرح «قاضی در مدرسه» در ۱۳۵ مدرسه استان سمنان اجرا میشود
«به وقت ایران» و «تاب آوری» در تازه ترین شماره نشریه دیده بان اندیشه
واکاوی نسبت فلسفه و معنویت در اندیشه علامه طباطبایی
گلی به جمال سرباز روح الله رضوی که ساعتش را به وقت ایران تنظیم کرد
انتشار «رساله حقوق امام سجاد(ع)» با ترجمه و شرح علامه حسینی طهرانی
تلگرام در عراق فیلتر شد
حذف ۲ اپ کاربردی از موبایلهای سامسونگ
چرایی عدم دسترسی برخی دانش آموزان به کتاب درسی
بازاریان و فعالان اقتصادی مهدیشهری به مدرسه سازی دعوت شدند
فعالیت مراکز آموزشی ۵ شهرستان خوزستان سهشنبه غیرحضوری شد
مسئولیت اعلام تعطیلی مدارس تهران به آموزشوپرورش واگذار شد
نتایج کنکور تا روز پنجشنبه اعلام میشود
۳ پیشنیاز تحقق خیزش علمی جدید
خوانشی بر رسانه فاطمی، از تبیین حضور تا اعتراض سکوت
آپارتمانهای قم در زمان امام عسکری (ع)
اختلال گسترده در پروازهای آمریکا برای سومین روز متوالی ادامه دارد+عکس
آیا هوش مصنوعی موجب مرگ خلاقیت میشود؟
مهلت ثبتنام آزمون متقاضیان اخذ پروانه کارشناسی رسمی دادگستری تمدید شد
انتشار دفترچه سوالات و کلید اولیه آزمون پذیرش پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵
فهرست دانشگاههای خارجی مورد تأیید وزارت علوم برای سال ۲۰۲۷ اعلام شد
اعلام نتایج نهایی کنکور سراسری تا پایان هفته جاری
پژوهشگاه ملی سرطان به قطب نانوآنکولوژی جهان اسلام تبدیل میشود
هواپیمای برقی چینی ۱۰ تنی به آسمان رفت
آغاز رویداد «ایران پیشرو» با حضور بیش از ۱۰۰ شرکت دانشبنیان
دسترسی به داده های کاربران اندروید برای متا جریمه تراشید
حضرت زهرا(س)؛ از سوگواری تاریخی تا کنشگری در دفاع از امامت
امانت مشترک؛ مسئولیت شرعی شهروندان در حفظ اموال عمومی تا کجاست؟
آیا انسان امروز آزاد است؟ رؤیای دیرینه بشر و مسئله همیشگی اندیشه
قرائتی: مسجد را اسیر هزینههای سنگین و تجملگرایی نکنید
وقتی بدقولی از یک رفتار شخصی به مسئلهای اجتماعی تبدیل میشود
«مسلمانان در اتریش» کتاب شد
ابلاغ جدیدترین دستورالعمل پذیرش مستقیم دستیاری در ۶ رشته تخصصی
سرویسهای مایکروسافت احیا شدند
درخشش نخبگان ایرانی در مسابقات فناوریهای پیشرفته بریکس؛ کسب ۹ مدال
فعالیت ۱۲ کمیته در حوزه علوم انسانی برای تحقق خیزش علمی
انتشار دفترچه سوالات و کلید اولیه آزمون پذیرش پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵
ابلاغ جدیدترین دستورالعمل پذیرش مستقیم دستیاری در ۶ رشته تخصصی
اعلام نتایج نهایی کنکور سراسری تا پایان هفته جاری
مهلت ثبتنام آزمون متقاضیان اخذ پروانه کارشناسی رسمی دادگستری تمدید شد
فهرست دانشگاههای خارجی مورد تأیید وزارت علوم برای سال ۲۰۲۷ اعلام شد
آزمون تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی پزشکی ۸ آذر برگزار میشود
فعالیت ۱۲ کمیته در حوزه علوم انسانی برای تحقق خیزش علمی
نقشه راه دانشگاه علوم پزشکی هوشمند برای کسب مرجعیت در آموزش دیجیتال
حجتالاسلام خسروپناه خواستار کوچکسازی وزارت علوم و واگذاری اختیار به دانشگاهها شد
هوش مصنوعی بومی دانشگاه تهران در تشخیص گفتار فارسی از گوگل پیشی گرفت
انتشار «رساله حقوق امام سجاد(ع)» با ترجمه و شرح علامه حسینی طهرانی
«به وقت ایران» و «تاب آوری» در تازه ترین شماره نشریه دیده بان اندیشه
فراخوان استادان جهت موافقت با بیانیه لزوم بازنگری در دکترین هستهای
نتایج کنکور تا روز پنجشنبه اعلام میشود
حذف ۲ اپ کاربردی از موبایلهای سامسونگ
سرویسهای مایکروسافت احیا شدند
فعالیت مراکز آموزشی ۵ شهرستان خوزستان سهشنبه غیرحضوری شد
چرایی عدم دسترسی برخی دانش آموزان به کتاب درسی
هوش مصنوعی گوگل معمای ۹۰ ساله ریاضی را حل کرد
به غنیمت گرفتن نهمین پهپاد آمریکایی توسط سپاه پاسداران+عکس
رفع محدودیت مناطق ممنوعه برای تسهیل جذب دانشجویان بینالمللی
درخشش نخبگان ایرانی در مسابقات فناوریهای پیشرفته بریکس؛ کسب ۹ مدال
تلگرام در عراق فیلتر شد
دانشگاهها باید اتکایشان را به منابع دولتی کاهش دهند
فرصت مجدد ثبتنام در مرحله تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی پزشکی
طرح «قاضی در مدرسه» در ۱۳۵ مدرسه استان سمنان اجرا میشود
آپارتمانهای قم در زمان امام عسکری (ع)
مسئولیت اعلام تعطیلی مدارس تهران به آموزشوپرورش واگذار شد
۳ پیشنیاز تحقق خیزش علمی جدید
واکاوی نسبت فلسفه و معنویت در اندیشه علامه طباطبایی
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.