به گزارش ثریا «آزادی» همان مفهومی است که بسیاری از تعارضها و تناقضهای بشری در طول ادوار مختلف به آن بازمیگردد. چه آن زمانی که آدمی از حیث پایبندی به قوانین و مقررات زندگی اجتماعی در قیدوبند کمتری بود و چه امروز که این مفهوم در پیچیدهترین حالات و در جزئیترین روابط و رفتارها نیز چارچوبی نوشته و نانوشته را پیش روی بشریت قرار میدهد. آزادی همواره یکی از موضوعات مهم علوم اجتماعی و انسانی بوده است؛ از فلسفه گرفته تا دین، همواره انسانها نگاه متفاوتی به مقوله آزادی داشتهاند. برداشتها و تعاریف متفاوت، اولین قدمی بود که اندیشه و نگرش افراد را متمایز میکرد. عدهای آن را رهایی از محدودیتها و قیود و عدهای آن را با نگاهی معنوی به انتخاب آگاهانه و رهایی انسان از اسارت درون و بیرون مرتبط میکردند.
آزادی مفهومی فراتر از انتخابهای روزمره
شاید در دنیای امروز آزادی بیشتر از یک مفهوم فلسفی و عمیق به موضوعی تجربی و روزمره تبدیل شده است. تجربه آزادی افراد به انتخاب سبک زندگی، پوشش و تصمیمگیری برای زندگیشان محدود میشود، آنچه که گاه مرزهای قواعد و قوانین را نیز درمینوردد و آزادی را به معنای خارج شدن از اجبار و سلطه سیاسی و اجتماعی میکشاند. موضوعی که در دهههای قبل و شاید سدههای گذشته بیشتر متمرکز بر عقاید و آزادی بیان میشد.
اگر از گروهی سؤال شود که آیا دوست دارند آزاد باشند، قطعاً پاسخ آنان بله است. اما موضوع دقیقاً جایی محل مناقشه است که در مورد ابعاد و چگونگی آن سؤال شود. حتی سؤال بر سر اینکه آیا انسان آزاد است هر کاری که میخواهد انجام دهد یا نه.
باروخ اسپینوزا معتقد بود بسیاری از انسانها تصور میکنند آزادند، در حالی که رفتارشان تحت تأثیر احساسات، ترسها، خشمها و خواستههایی قرار دارد که خودشان بهدرستی از علت آنها آگاه نیستند. از نظر او، هرچه انسان بیشتر جهان، خودش و علت اتفاقات را بشناسد، کمتر تحت سلطه هیجانها و عوامل ناشناخته قرار میگیرد و آگاهانهتر رفتار میکند. برای مثال، کسی که در موقعیت دشوار فقط از روی ترس تصمیم میگیرد، ممکن است تصور کند انتخاب کرده است؛ اما در واقع ترس بر تصمیم او مسلط بوده است. شناخت علت ترس و درک شرایط میتواند قدرت انتخاب آگاهانهتری به او بدهد.
اسپینوزا با نگاهی درونی به مسئله شناخت خود و تسلط بر هیجانات، آزادی را در درون جستوجو میکرد. یا ژان پل سارتر معتقد بود انسان برخلاف اشیا، ماهیتی کاملاً از پیش تعیینشده ندارد، بلکه با انتخابها و رفتارهایش شخصیت و هویت خود را میسازد. انسان حتی وقتی از انتخاب کردن فرار میکند، در واقع نوعی انتخاب انجام داده است. بنابراین آزادی با مسئولیت همراه است و فرد نمیتواند تمام تصمیمهایش را به شرایط محیطی یا دیگران نسبت دهد.
این نگاه به آزادی درونی و بیرونی، خود دریچهای برای پی بردن به افکار و جهان اندیشهای هر فرد است. چنانچه فارابی نیز آزادی را صرفاً به معنای رهایی از محدودیتها نمیدانست. در اندیشه او، انسان برای رسیدن به سعادت حقیقی به عقل، معرفت و زندگی اجتماعی نیاز دارد. او جامعهای را مطلوب میداند که در آن انسانها برای رسیدن به سعادت و کمال یاری میشوند. بنابراین آزادی نیز باید در ارتباط با هدف زندگی انسان و حرکت او به سوی سعادت فهمیده شود. از این منظر، اگر فردی صرفاً بر اساس خواستههای نفسانی خود رفتار کند، لزوماً به آزادی حقیقی و سعادت نرسیده است.
با این تفاسیر است که هر کس میتواند پاسخ منحصر به فردی به این سؤال بدهد که آیا او آزاد است یا آزادی وجود دارد. باید گفت همه چیز به خود ما بازمیگردد. تعریف ما از هستی چیست و همین تعریف، آزادی ما را میسازد. ملاصدرا انسان را موجودی ثابت و ایستا نمیداند، بلکه معتقد است وجود انسان در حال حرکت و تکامل است. انسان در طول زندگی با انتخابها و اعمال خود میتواند به مراتب بالاتری از کمال برسد یا از مسیر رشد فاصله بگیرد. از منظر او، آزادی به توانایی انسان برای حرکت آگاهانه در مسیر تکامل مربوط میشود. انتخابهای انسان صرفاً رفتارهای مقطعی نیستند، بلکه در شکلگیری شخصیت و حقیقت وجودی او تأثیر میگذارند.
در این میان، ایمانوئل کانت نیز با نگاهی متفاوت، آزادی را به مسئله عقل و خودفرمانی انسان پیوند میزند. از نظر او، آزاد بودن به معنای انجام دادن هر کاری که انسان میل دارد نیست؛ بلکه انسان زمانی به آزادی حقیقی نزدیک میشود که بتواند بر اساس عقل و اصول اخلاقی تصمیم بگیرد. انسانی که تمام رفتارهایش تحت تأثیر تمایلات و خواستههای لحظهای قرار دارد، در واقع هنوز از سلطه امیال خود رها نشده است. کانت آزادی را در توانایی انسان برای قانونگذاری عقلانی برای خویشتن میدید؛ به این معنا که انسان به جای پیروی صرف از خواستههای بیرونی و درونی، بتواند با تکیه بر عقل، مسیر رفتار خود را تعیین کند.
آیزایا برلین نیز با طرح دو مفهوم آزادی مثبت و منفی، دریچه تازهای به این بحث گشود. در نگاه او، آزادی منفی به معنای نبود مداخله و محدودیت بیرونی در زندگی انسان است؛ یعنی فرد تا چه اندازه میتواند بدون دخالت دیگران تصمیم بگیرد و عمل کند. اما آزادی مثبت به توانایی انسان برای هدایت و اداره زندگی خود اشاره دارد. این تمایز نشان میدهد که گاهی انسان از نظر ظاهری و قانونی آزاد است، اما به دلیل نداشتن امکانات، آگاهی یا توانایی لازم، قدرت انتخاب واقعی ندارد. به بیان دیگر، آزادی تنها به معنای نبود مانع نیست، بلکه برخورداری از امکان تصمیمگیری و تعیین سرنوشت نیز در تحقق آن نقش دارد.
شهید مرتضی مطهری نیز آزادی را یکی از شرایط اساسی رشد و تکامل انسان میدانست. از نظر او، انسان برای رسیدن به کمال باید امکان انتخاب داشته باشد؛ چراکه رشد و فضیلت زمانی ارزشمند است که با اختیار و آگاهی به دست آمده باشد. اگر انسانی به اجبار به انجام یک رفتار اخلاقی وادار شود، نمیتوان گفت به همان معنایی رشد کرده است که فردی با شناخت و انتخاب خود آن رفتار را انجام میدهد. مطهری در عین حال میان آزادی و بیبندوباری تفاوت قائل بود و معتقد بود آزادی نباید به معنای رهایی از هرگونه قاعده اخلاقی و انسانی تلقی شود. در این نگاه، آزادی نه هدفی جدا از انسان، بلکه فرصتی برای شکوفایی استعدادها و رسیدن او به کمال است.
از فروم تا مطهری، کتابهایی برای فهم ابعاد آزادی
کتاب هایی هم درباره آزادی از اندیشمندان ایرانی و خارجی در طی سال های گذشته به چاپ رسیده که به تفسیر درباره این مفهوم و ابعاد آن پرداخته است. کتاب «گریز از آزادی» اثر اریک فروم با ترجمه عزتالله فولادوند و از انتشارات مروارید، آزادی را از دریچه روانشناسی اجتماعی بررسی میکند. فروم در این اثر به تناقضی در وجود انسان میپردازد؛ اینکه انسان از یک سو خواهان استقلال و رهایی از محدودیتهاست و از سوی دیگر، گاهی از تنهایی و مسئولیت ناشی از آزادی هراس دارد و به دنبال پناه بردن به اقتدار و وابستگی میرود. این کتاب تلاشی برای شناخت رابطه آزادی با اضطراب، امنیت و شخصیت انسان مدرن است.
کتاب «درباره آزادی» اثر جان استوارت میل با ترجمه محسن ثلاثی و از انتشارات علمی، یکی از آثار کلاسیک فلسفه سیاسی درباره حدود آزادی فردی است. میل در این کتاب به رابطه فرد با جامعه و حکومت میپردازد و این پرسش را مطرح میکند که جامعه تا چه اندازه حق دارد در انتخابها و رفتارهای فرد دخالت کند. او از آزادی اندیشه، بیان و انتخاب فردی دفاع میکند و معتقد است محدود کردن آزادی انسان باید با ملاحظه آسیب احتمالی به دیگران صورت بگیرد.
کتابهای «چهار مقاله درباره آزادی» و «آزادی و خیانت به آزادی؛ شش دشمن آزادی بشر» هر دو از آثار آیزایا برلین هستند که از دو زاویه مکمل به مفهوم آزادی میپردازند. کتاب نخست با ترجمه محمدعلی موحد و از انتشارات خوارزمی، آزادی را از منظر فلسفه سیاسی و اندیشه اجتماعی بررسی میکند و با تفکیک میان آزادی منفی، یعنی رهایی از دخالت و محدودیتهای بیرونی، و آزادی مثبت، یعنی توانایی انسان برای هدایت زندگی و تعیین سرنوشت خویش، نشان میدهد که برداشتهای متفاوت از آزادی چگونه میتوانند به تعارضهای سیاسی و اجتماعی منجر شوند. کتاب دوم با ترجمه عزتالله فولادوند و از انتشارات ماهی، به بررسی اندیشه شش متفکر اروپایی، از جمله روسو، هگل و فیخته، درباره آزادی اختصاص دارد و توضیح میدهد که چگونه برخی نظریههایی که با هدف تحقق آزادی شکل گرفتهاند، ممکن است در عمل به محدود شدن آزادی فردی بینجامند. در مجموع، این دو اثر با واکاوی ابعاد نظری و تاریخی آزادی، تناقضها و مناقشههای پیرامون این مفهوم را روشن میکنند.
شهید مرتضی مطهری در دو کتاب «آزادی معنوی» و «انسان و سرنوشت» از انتشارات صدرا، به ابعاد مختلف آزادی انسان پرداخته است. او در «آزادی معنوی» بر اهمیت رهایی از بند خواهشهای نفسانی تأکید میکند و معتقد است آزادی واقعی تنها به معنای نبود اجبار و سلطه بیرونی نیست، بلکه انسان باید بتواند بر تمایلات درونی خود نیز غلبه کند تا مسیر خودسازی و کمال را طی کند. در کتاب «انسان و سرنوشت» نیز بحث از زاویه دیگری دنبال میشود؛ مطهری با بررسی مسئله جبر و اختیار، نقش اراده انسان در شکلگیری سرنوشت و نسبت آن با تقدیر و نظام علت و معلول را به بحث میگذارد. به این ترتیب، این دو اثر از یکسو به آزادی درونی و اخلاقی انسان و از سوی دیگر به اختیار، انتخاب و مسئولیت او در تعیین مسیر زندگی میپردازند.
آیا هوش مصنوعی موجب مرگ خلاقیت میشود؟
مهلت ثبتنام آزمون متقاضیان اخذ پروانه کارشناسی رسمی دادگستری تمدید شد
انتشار دفترچه سوالات و کلید اولیه آزمون پذیرش پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵
فهرست دانشگاههای خارجی مورد تأیید وزارت علوم برای سال ۲۰۲۷ اعلام شد
اعلام نتایج نهایی کنکور سراسری تا پایان هفته جاری
پژوهشگاه ملی سرطان به قطب نانوآنکولوژی جهان اسلام تبدیل میشود
هواپیمای برقی چینی ۱۰ تنی به آسمان رفت
آغاز رویداد «ایران پیشرو» با حضور بیش از ۱۰۰ شرکت دانشبنیان
دسترسی به داده های کاربران اندروید برای متا جریمه تراشید
حضرت زهرا(س)؛ از سوگواری تاریخی تا کنشگری در دفاع از امامت
امانت مشترک؛ مسئولیت شرعی شهروندان در حفظ اموال عمومی تا کجاست؟
آیا انسان امروز آزاد است؟ رؤیای دیرینه بشر و مسئله همیشگی اندیشه
ابلاغ جدیدترین دستورالعمل پذیرش مستقیم دستیاری در ۶ رشته تخصصی
سرویسهای مایکروسافت احیا شدند
درخشش نخبگان ایرانی در مسابقات فناوریهای پیشرفته بریکس؛ کسب ۹ مدال
فعالیت ۱۲ کمیته در حوزه علوم انسانی برای تحقق خیزش علمی
هوش مصنوعی گوگل معمای ۹۰ ساله ریاضی را حل کرد
آزمون تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی پزشکی ۸ آذر برگزار میشود
رفع محدودیت مناطق ممنوعه برای تسهیل جذب دانشجویان بینالمللی
هوش مصنوعی بومی دانشگاه تهران در تشخیص گفتار فارسی از گوگل پیشی گرفت
فراخوان استادان جهت موافقت با بیانیه لزوم بازنگری در دکترین هستهای
نقشه راه دانشگاه علوم پزشکی هوشمند برای کسب مرجعیت در آموزش دیجیتال
شهادت یک مامور فراجا در سیستانوبلوچستان
رونمایی ناسا از قراردادهای جدید ۱۰ میلیارد دلاری خود
استوری هادی چوپان برای حضرت زهرا(س)+عکس
ابداع یک آبنباتچوبی برای معاینه کودکان
نانوپوششها به کمک افزایش عمر لنتهای ترمز آمدند
دانشگاه باید از پارادایم «مدرکگرایی» به سمت «مهارتمحوری» حرکت کند
گاهی بزرگترین سرقت، دزدیدن فرصت زندگی دیگران است
تدوین برنامه اجرایی برای ورود با تأخیر نودانشجویان علوم پزشکی
جزئیات ثبت نام ۴ درس مجازی برای دانشجویان علوم پزشکی اعلام شد
شرایط ثبتنام پذیرفتهشدگان نوورود شاهد و ایثارگر
«پرواز ۶۵۵» دهنمکی به تدوین رسید
امت پیامبر(ص) چگونه در ستم به دخترش همدست شدند؟
میزبانی محوطه تئاتر شهر از مجلس تعزیه شهادت حضرت زهرا (س)
عامل هوش مصنوعی متا به جای کاربر تماس میگیرد
«پروانه الماس» بهترین فیلمنامه به «دختر پریخانوم» رسید
برد پیت ۵۰ سال عقب میرود؛ بازی در نقش یک فلزکار در آسمانها
مویه حضرت علی (ع) بر پیکر زهرا (س) در نقاشی علی بحرینی
جایزه سزار افتخاری آکادمی فیلم فرانسه به نیکول کیدمن میرسد
حضرت زهرا(س) موضوع فدک را به سطح «حق مسلمانان و مشروعیت حکومت» بردند
مدیرعامل انویدیا استعفا کرد
یک کشف جدید از معادلات اینشتین درباره گرانش
۲ دنیای بکر پنهان در اقیانوس آرام کشف شد
این سیاره خورشیدی چرا گم شد؟
زمان اعلام نتایج نهایی آزمون سراسری مشخص شد
عدالت اجتماعی در دیدگاه اسلامی به معنای برابری مطلق نیست
همه عمار و مالکاشتر نیستند، اما هرکس در قبال حق مسئول است
برای جلوگیری از عادی شدن حرام، باید قبح اجتماعی آن را زنده کرد
کنش حضرت زهرا(س)، حقیقت را به حافظه تاریخ سپرد
بیش از ۶۰ درصد مدارس کشور را خیرین ساختند
توییت صفحه فرمانده کل سپاه به مناسبت روز هوافضا و بازنشر بخشی از پیام ایشان
روایتی از زندگی و میراث شهید حسن طهرانیمقدم در برنامه تلویزیونی «نردبان»
انتشار یک قطعه موسیقایی جدید به مناسبت شهادت حضرت زهرا (س)
تلاش نمایش «کورش» برای بازسازی اسطوره قهرمان و پیوندزدن گذشته با اکنون
آنچه کیهان کلهر درباره کتاب «بهجت الروح» گفت
دستنوشته رهبر شهید انقلاب برای تقدیر از شهید حسن طهرانی مقدم
تصویر منتشرشده در رسانهها تحت عنوان تست موشک در آسمان غرب تهران
ساخت نانوذرات دارویی ضدسرطان با نور خورشید در زمانی کوتاه
رقابت ۸ هزار نفر در آزمون پذیرش دانشجوی پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵
حمایت ویژه از پژوهشگران پسادکتری در قالب طرح شهید چمران
ضرورت ایجاد فضای امن و با نشاط در مدارس سمپاد
آغاز ثبتنام اعتکاف دانشآموزی ۱۴۰۵
اپل و سامسونگ برای ورود به بازار چین دست به دامن هوش مصنوعی محلی شدند
روبات جدید گوگل آسیب نرساندن به کودکان را میآموزد
سند توسعه متوازن دانشگاههای علوم پزشکی در دست بازنگری قرار دارد
ثبتنام تکدروس دانشگاه علوم پزشکی هوشمند از ۲۳ آبان آغاز میشود
کشف سیاره ای که ناگهان ناپدید شد!
آزمون صلاحیت حرفه ای گروه پرستاری دی ماه ۱۴۰۵ برگزار میشود
تصویب ساماندهی مراکز تحقیقات و شبکههای تحقیقات و فناوری علوم پزشکی
دلایل افت رتبه دانشگاهها در رتبه بندیها چیست؟
مرکز جدید برای برگزاری آزمون الکترونیکی زبان انگلیسی «تولیمو» ایجاد شد
چرا شناخت هوش هیجانی کودکان مهم است؟
زمزمههای استعفای مدیر انویدیا آغاز شد
«مواد و ساخت پیشرفته» پیشران اقتدار صنعتی و ارتقای تابآوری فناورانه
سناریوهای ورود با تأخیر دانشجویان نوورود گروه علوم پزشکی بررسی شد
هکرها نهاد ناظر بر امنیت مالی کره جنوبی را هک کردند
دانشگاه آزاد درباره عدم اعتبار بورسیههای متفرقه اطلاعیه داد
چرا سهم شیر دانشآموزان به ۳۰ نوبت محدود شد؟
خدمات بیمهای فرهنگیان قزوین در مسیر ارتقا و تسهیل دسترسی
تقویم جدید آزمون زبان انگلیسی MHLE سال ۱۴۰۵ منتشر شد
دانشجویان متأهل ملزم به بازپرداخت یکجای وام ودیعه مسکن شدند
تغییرات تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی اعلام شد؛ تمدید مهلت ثبت نام
قبل از خرید قطعات آسانسور این 7 نکته را بدانید
تصویب ساماندهی مراکز تحقیقات و شبکههای تحقیقات و فناوری علوم پزشکی
زمان اعلام نتایج نهایی آزمون سراسری مشخص شد
حمایت ویژه از پژوهشگران پسادکتری در قالب طرح شهید چمران
ثبتنام تکدروس دانشگاه علوم پزشکی هوشمند از ۲۳ آبان آغاز میشود
آغاز ثبتنام اعتکاف دانشآموزی ۱۴۰۵
درخشش دانشآموزان البرزی با کسب ۱۵ مدال علمی
ضرورت ایجاد فضای امن و با نشاط در مدارس سمپاد
مکرون: هوش مصنوعی خطرناک باید برای کودکان ممنوع شود
دلایل افت رتبه دانشگاهها در رتبه بندیها چیست؟
چرا سهم شیر دانشآموزان به ۳۰ نوبت محدود شد؟
مرکز جدید برای برگزاری آزمون الکترونیکی زبان انگلیسی «تولیمو» ایجاد شد
مزار پنهان دختر پیامبر(ص)، تناقضی که تاریخ صدر اسلام را به چالش میکشد
این سیاره خورشیدی چرا گم شد؟
سند توسعه متوازن دانشگاههای علوم پزشکی در دست بازنگری قرار دارد
کشف سیاره ای که ناگهان ناپدید شد!
آزمون صلاحیت حرفه ای گروه پرستاری دی ماه ۱۴۰۵ برگزار میشود
ابلاغ جدیدترین دستورالعمل پذیرش مستقیم دستیاری در ۶ رشته تخصصی
اپل و سامسونگ برای ورود به بازار چین دست به دامن هوش مصنوعی محلی شدند
توییت صفحه فرمانده کل سپاه به مناسبت روز هوافضا و بازنشر بخشی از پیام ایشان
دانشگاه آزاد درباره عدم اعتبار بورسیههای متفرقه اطلاعیه داد
سناریوهای ورود با تأخیر دانشجویان نوورود گروه علوم پزشکی بررسی شد
رقابت ۸ هزار نفر در آزمون پذیرش دانشجوی پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵
چرا شناخت هوش هیجانی کودکان مهم است؟
فارسی در هند فقط زبان شعر نبود
زمزمههای استعفای مدیر انویدیا آغاز شد
نهضت مدرسهسازی خوزستان تا مهر ۱۴۰۷ به سرانجام میرسد
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.