کد خبر: 65841
ف
علوم انسانی زادۀ طبقه‌بندی دین‌گریزانه علوم نیست
علوم ‌انسانی، محصول رهیافت موضوع‌ محور در طبقه‌بندی علوم و مجموعه علومی است که به انسان و جهان انسانی، از منظر خاص می‌نگرند.

به گزارش ثریا متن زیر یادداشتی از مهدی جمشیدی، عضوهیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ‌اسلامی با موضوع «معیارانگاری انسان در مقام طبقه‌بندی علوم» است.

[۱]. طبقه‌بندیِ علوم به «علومِ‌طبیعی» و «علومِ‌انسانی»، «صوری» و «منطقی» است، نه «ارزشی» و «ایدئولوژیک»

طبقه‌بندیِ علوم به «علومِ‌طبیعی» و «علومِ‌انسانی»، طبقه‌بندیِ «ارزشی» و «ایدئولوژیک» نیست که بتوان آن‌را متّصف به صفاتِ «دینی» یا «سکولار» کرد، بلکه طبقه‌بندیِ «صوری» و «منطقی» است. ازاین‌رو، حداکثر می‌توان به آن از جهتِ منطقی، اِشکال وارد کرد. برخی از وجودِ لفظِ «انسان» در تعبیرِ علومِ‌انسانی، گمان می‌بَرند که این تفکیک و تمایز، ریشه‌های اومانیستی دارد و شکل‌گیریِ علومِ‌انسانی و استقلال‌یافتنِ آن به‌عنوانِ دسته‌ای و شاخه‌ای از علوم، برخاسته از رویکردِ اومانیستی است، امّا مطالعة تاریخِ تحوّلاتِ طبقه‌بندیِ علوم در غرب، این گمانه را تأیید نمی‌کند. به‌قطع، رنسانس و تجدُّد در غرب، به رویکردِ فلسفیِ اومانیستی، متّصل است و اومانیسم، بنیادی‌ترین ریشه و منشأ ایدئولوژی‌های غربی است، امّا از این واقعیّت نمی‌توان نتیجه گرفت که هرآنچه در غرب رخ داده و ایجاد شده، از متنِ رویکردِ اومانیستی برخاسته است. این مدّعا که طبقه‌بندیِ علوم به «علومِ‌طبیعی» و «علومِ‌انسانی»، «صوری» و «منطقی» است، نه «ارزشی» و «ایدئولوژیک»، محتاجِ بیانِ پاره‌ای مقدّمات و دلایل است که در اینجا به‌اجمال، به آنها اشاره می‌شود.

[۲]. شکل‌گیریِ علومِ‌انسانی، از متنِ آگاهی‌های هستی‌شناختی دربارة تفاوت‌های میانِ «طبیعت» و «فرهنگ» جوشید

شکل‌گیریِ علومِ‌انسانی در طبقه‌بندیِ علوم در میانِ متفکّرانِ غربی، از متنِ تنبّهات و آگاهی‌های هستی‌شناختی دربارة تفاوت‌های میانِ «مادّه / معنا»، «جسم / روح»، «طبیعت / فرهنگ»، «شئ / انسان» و … جوشید. در ابتدا و بیش از دیگران، متفکّرانِ ذهن‌گرای آلمانی دریافتند که برخلافِ «جهانِ طبیعی»، «جهانِ انسانی»، سرشار از «معنا» و «نیّت» و «انگیزه» و «ارزش» است، و ازاین‌رو، علومِ مربوط به انسان را «علومِ روحی»، «علومِ ارزشی»، «علومِ فرهنگی»، «علومِ تاریخی» و «علومِ‌انسانی» خواندند، که البتّه درنهایت، اصطلاحِ «علومِ‌انسانی» شایع گشت. پس از درکِ تمایزِ هستی‌شناختی میانِ اشیای طبیعی و انسان، بحث‌ها و مناقشاتِ متعدّد و عمیقی میانِ صاحب‌نظران و فیلسوفان در زمینة «تفاوتِ روش‌شناختی» میانِ علومِ طبیعی و علومِ‌انسانی پدید آمد و روشِ تفسیری (تأویلی) برای مطالعة جهانِ انسانی پیشنهاد شد. به‌این‌ترتیب، متفکّرانِ آلمانی موفق شدند که به علومِ‌انسانی، شأنیّت و منزلتِ مستقل ببخشند و آن‌ها را از سیطرة هستی‌شناختی و روش‌شناختیِ علومِ طبیعی رها سازند. بنابراین، شکل‌گیریِ علومِ‌انسانی به‌عنوانِ طبقه‌ای از علوم در عالَمِ غربی، ارتباطی با اومانیسم ندارد، هرچند این نظر، بدان معنی نیست که رشته‌های مختلفِ علومِ‌انسانی، متّکی بر اومانیسم نیستند. علومِ‌انسانیِ‌غربی، ماهیّتِ اومانیستی دارد و مدخلیّت و فاعلیّتِ تشریعی خدای‌متعال را در زندگیِ انسان، معتبر و به حقّ نمی‌شمارد، بلکه خواسته‌ها و تمایلاتِ فردی و جمعیِ انسان را جایگزینِ آن می‌کند. این نوع انسان‌مرکزانگاری یا اصالتِ انسان در مقامِ تدبیر و تشریع، آشکارا دلالت بر اومانیسم دارد.

[۳]. حکمتِ عملی، از حالِ «کُنشِ ما» آگاهی دهد، و حکمتِ نظری، از حالِ «هستیِ اشیا»

ازاین‌گذشته، در سنّتِ فلسفیِ پُرمایه و متقنِ ما نیز، تفکیکِ علوم و معارف به «حکمتِ نظری» و «حکمتِ عملی»، بر مبنای انسان صورت گرفته است؛ به‌گونه‌ای‌که در حکمتِ نظری، به هستی‌های مستقل از اراده و آگاهیِ انسان پرداخته می‌شود، و در حکمتِ عملی، به هستی‌هایی که معلولِ اراده و آگاهیِ انسان هستند. فارابی، ابن‌سینا، خواجه‌نصیر، ملاصدرا و … همگی این تفکیک را پذیرفته و مبنای طبقه‌بندیِ علوم قرار داده‌اند. گفته شده در هر علمی از حالِ وجودی آگاهی جویند و وجودها دو گونه است: یکی آن است که هستیِ وی به فعلِ ما وابسته است و یکی آن است که هستیِ وی، به فعلِ ما وابسته نیست. مثالِ وجودِ نخست، کردارهای ما، و مثالِ وجودِ دوّم، زمین و آسمان و حیوان و نبات است. پس علم‌های حکمت دو گونه‌اند: گونه‌ای آن است که از حالِ کُنشِ ما آگاهی دهد و این را علمِ عملی خوانند؛ زیرا فایدۀ وی آن است که خواهیم دانست که باید چه کنیم تا کارِ آخرت‌مان، بسامان گردد، و دیگر آن است که از حالِ هستیِ اشیا، ما را آگاهی دهد و این را علمِ نظری خوانند (ح‌س‌ی‌ن‌ب‌ن‌ع‌ب‌دال‌ل‌ه اب‌ن‌س‌ی‌ن‌ا، دانشنامۀ عَلایی، ج ۲: الهیّات، ص ۱-۲). به‌بیان‌دیگر، چون علمِ «حکمت»، دانستنِ همۀ چیزهاست چنان‌که هست، پس به اعتبارِ انقسامِ «موجودات»، منقسم شود به حسبِ آنِ اقسام. و موجودات دو قسم‌اند: یکی آنچه که وجودِ آن، موقوف بر حرکاتِ ارادیِ انسان نباشد، و دیگری آنچه که وجودِ آن، منوط به تصرّف و تدبیرِ انسان باشد. پس علمِ به موجودات نیز، دو قِسم است: یکی علم به قِسمِ اوّل که آن را «حکمتِ نظری» خوانند، و دیگری علم به قِسمِ دوّم که آن را «حکمتِ عملی» خوانند (خواجه‌نصیرالدین طوسی، اخلاقِ ناصری، ص ۳۸).

پس علومِ‌انسانی، محصولِ رهیافتِ موضوع‌محور در طبقه‌بندیِ علوم است و علومِ‌انسانی، مجموعة علومی هستند که به انسان و جهانِ انسانی، از منظرِ خاص می‌نگرند. به‌عبارت‌دیگر، چنانچه هستی‌ها تقسیم شوند، به‌ناچار باید هستی‌های انسانی را از هستی‌های طبیعی تفکیک کرد، چراکه نحوة وجودِ این دو با یکدیگر، تفاوت‌های چشم‌گیری دارند.

[۴]. اختلافِ علوم، به‌سببِ «موضوعاتِ» آنهاست

همچنین متفکّرانِ مسلمان، موضوع را مایۀ تمایزِ علوم دانسته‌اند. اینان گفته‌اند علوم، دارای سه عنصرِ مبادی و موضوعات و مسائل هستند. مبادی، مقدّماتی هستند که براساسِ آنها، استدلال‌های علم اقامه می‌شود و خودِ این مقدّمات، در علم اثبات نمی‌شوند، و عدم‌اثباتِ این مقولات در علم، یا به‌خاطرِ وضوحِ آنهاست یا به‌خاطرِ جلالتِ شأنِ آنهاست. موضوعات، اموری هستند که علم از احوالِ منسوب به آنها، و از عوارضِ ذاتیِ آنها بحث می‌کند. مسائل نیز، قضایایی هستند که محمولاتِ آنها برای موضوعِ علم یا برای انواعِ آن یا برای عوارضِ آن، عوارضِ ذاتی هستند (ابوعلی‌حسین‌بن‌عبدالله‌بن‌سینا، برهانِ شفا، ترجمة مهدی قوام‌صفری، ص ۱۹۴). اختلافِ علوم، به‌سببِ موضوعاتِ آنهاست. اختلافِ موضوعاتِ علوم نیز یا به‌صورتِ اطلاق و بدونِ تداخل در یکدیگر است، یا همراهِ با تداخل. صورتِ دوّم، خود دو نوع است: یا یکی از دو موضوع، أعمّ است و دیگری أخص، یا دو موضوع، دارای وجهِ اشتراک و تباین هستند، مانندِ علمِ طب و علمِ اخلاق است که یکی به مطالعة بدنِ انسان اختصاص دارد و دیگری به مطالعة نفسِ ناطقۀ انسان و قوای عملیِ او (همان، ص ۲۰۶-۲۰۷). به‌عبارت‌دیگر، اختلافِ علومی که در موضوعِ واحد، اتّفاق دارند، بر دو وجه است: یا یکی از دو علم، موضوع را علی‌الاطلاق، مدنظر دارد و دیگری موضوع را فقط از یک‌جهت، بررسی می‌کند، یا هریک از دو علم، موضوعِ علم را از جهتی غیر از جهتی که علمِ دیگر در موضوع نظر دارد، موردِ بحث قرار می‌دهد (همان، ص ۲۱۵).

[۵]. مطهری نیز، تصوّرِ «موضوع‌محور» از علومِ‌انسانی دارد

مطهری در یکی از نوشته‌های خود تصریح می‌کند که عُلمای اسلام در طولِ هزاروچندصد سال، به شاخه‌های مختلفِ علوم، ازجمله «علوم‌ِانسانی» خدمت کرده‌اند (مرتضی مطهری؛ بررسیِ اجمالیِ نهضت‌های اسلامی در صدساله اخیر؛ ص ۷۷). ازاین‌رو، می‌توان گفت وی تصوّرِ «موضوع‌محور» از علومِ‌انسانی دارد و براین‌باور است که علومِ‌انسانی، آن دسته از علوم هستند که به جهاتِ روحی و معنویِ انسان می‌پردازند؛ چراکه در غیراین‌صورت، او هرگز نمی‌توانست علومِ‌انسانی را به علمای اسلام، آن هم در دورة تاریخیِ گستردة هزاروچندصد سال نسبت بدهد و مدّعی شود که علمای اسلام در شاخه‌های مختلفِ این علوم، فعالیّتِ نظری داشته‌اند و همچنین لازمة سخنِ وی این است که کار در زمینة علومِ‌انسانی، متوقّف بر «آگاهی» و «تنبّه» به آن به‌مثابهِ یک حوزة علمی نیست. بنابراین، پاره‌ای از تولیداتِ معرفتیِ علمای مسلمان در این دورة تاریخی، جز علومِ‌انسانی بوده است، هرچند در این دوره، علومِ‌انسانی به شکلِ اخیر، صورت‌بندی نشده و عنوانِ علومِ‌انسانی نیز به آنها اطلاق نمی‌شود. پس آنچه مهم است این است که آنها کُنشِ انسان را به‌مثابهِ «موضوع» برگُزیدند.

منبع: خبرگزاری مهر


مرتبط ها
ارسال نظر
chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.

ضدعفونی هواپیما‌های مسافربری در مهرآباد +عکس

بازیگر تازه داماد کرونا گرفت+عکس

مردم در بازار سکه و ارز+عکس

آمریکا این طور از سازمان بهداشت جهانی خارج شد+عکس

واکنش رائفی پور به حکم جنجالی+عکس

تئوریسین اصولگرا برای انتخابات ۱۴۰۰ می‌آید؟+عکس

قیمت سکه طرح جدید ۲۳ تیر ۱۳۹۹ به ۱۰ میلیون و ۶۹۰ هزار تومان رسید

ابر تورم در ایران امکان پذیر نیست

استان سمنان ۱۱هزار کنکوری دارد/ تعداد برابر دختران و پسران

تاکید بر ورود خیرین به ساخت هنرستان و ترویج مهارت آموزی در جامعه

برگزاری مسابقات قرآن به صورت مجازی الگویی برای سایر ارگان‌ها

ثبت‌نام ۲۵۰ هزار کودک در طرح سنجش نوآموزان

ارائه خدمات مشاوره‌ای توسط ۱۳ هزار مشاور در سراسرکشور

واحدهای موقوفه بهداشتی هر چه زودتر تعیین تکلیف شوند

ارزیابی توان بیمارستان‌های کرونایی/توزیع بیماران بر اساس امکانات

ویروس کرونا از طریق مواد غذایی منتقل می‌شود؟

کاهش مرگ بیماران کرونایی با این دارو

میزان زباله‌های عفونی با شیوع کرونا ۵ برابر شده است

در این وضعیت قطعا کرونا می‌گیرید

کرونا سندروم قلب شکسته را افزایش داد

کرونا به قلب هم صدمه می‌زند

آنتی بادی بدن در مقابل کرونا به تدریج کاهش می‌یابد

اتصال موفق مریخ نورد پایداری به راکت اطلس

آمازون درخواست پاک کردن برنامه تیک تاک را پس گرفت

امکان برقراری تماس صوتی برای پیام‌رسان‌های داخلی فراهم می‌شود

فاکسکان عینک واقعیت افزوده اپل را می‌سازد

زمان برگزاری آزمون دکتری و کارشناسی ارشد ناپیوسته تغییر کرد

آزمون دکتری تخصصی علوم پزشکی به تعویق افتاد/ تعویق ۳ آزمون

آزمون EPT تیرماه دانشگاه آزاد لغو شد

جزئیات تقویم آموزشی دانشگاه سوره/ آغاز کلاس ها از ۲۹ شهریور

مشاور وزیر علوم در امور زنان و خانواده منصوب شد

بخش ویژه سردار سلیمانی به جشنواره قرآنی هدهد افزوده شد

ارتقاء سطح آموزش دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی ایران

فعالیت‌های انجمن‌های علمی دانشجویی ۲ برابر شد

این مکان‌ها یک هفته در تهران تعطیل است+عکس

روابط عمومی‌های برتر دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی معرفی شدند

رسالت اصلی روابط عمومی‌ها تزریق امید به جامعه دانشگاهی است

ارسال ۵ هزار اثر به جشنواره روابط عمومی‌های برتر دانشگاه‌ها

«مصاحبه دکتری» در دانشگاه علامه احتمالا مجازی است

۱۲۰ هزار نفر در دوره های کاردانی نظام جدید ثبت نام کردند

دستور وزیر بهداشت درباره رعایت پروتکل بهداشتی برگزاری کنکورها

روضه‌های سیدالشهداء گره‌های اقتصادی و سیاسی را باز می‌کند

بازگشایی مسجد ایاصوفیه؛ خوشحالی اسلام‌گرایان و مخالفت الازهر

تیغ انقلاب‌زدگی بر گردن انقلاب

شیخ اشراق در حوزه اندیشه سیاسی صاحب ایده بود

منطقه الفراغ در اندیشه شهید صدر به معنای نقص دین نیست

شماره بیست و نهم فرهنگ امروز منتشر شد

آیا علم‌دینی عبارتی پارادوکسیکال است؟

تصاویر تلخ از مرگ درختان بلوط بویراحمد+عکس

قصاص در انتظار ناقلان بدون ماسک؟

انفجار بیمارستان امام خمینی لبریز از بیمار

گوساله‌ای در مشکین شهر این خرس را کشت+عکس

پرنده واقعی کارتون میگ میگ+عکس

لحظه انفجار ناو جنگی آمریکا+عکس

شما مثل اعضای شورای شهر تهران ماسک نزنید+عکس

درگذشت یک نماینده مجلس به دلیل کرونا+عکس

بیانیه آیت‌الله مکارم درباره گرانی‌ها

تصویری دردناک از روزشماری یک پدر+عکس

با این روش مطمئن می‌شوید که کرونا دارید یا نه

عملیات نجات انگشت در خوابگاه‌ دانشجویی + عکس

باید از خشک شدن تالاب‌های کشور جلوگیری کنیم

رابطه با چین وارد مرحله جدیدی می‌شود

برگزاری آزمون دکتری ۹ مرداد و آزمون کارشناسی ارشد ۱۶ و ۱۷ مرداد

بازار شیراز بدون مشتری شد+عکس

وضع وخیم کرونا در گلستان+عکس

نرخ بیکاری اعلام شد

همه کنکورها تابستان برگزار می‌شوند

زمان برگزاری ۵ آزمون معوق کشوری اعلام شد

وعده جدید ایران درباره روابط با چین

۸۰ درصد آموزش مجازی برای ترم آینده آماده شد

افرادی که روی سند ایران و چین تبلیغ منفی می کنند اغراض خاص دارند

زمان نهایی کنکور ارشد و دکتری امروز اعلام می‌شود

دلار وارد کانال جدید شد +جزئیات

پنج سال از شادی برجامی گذشت+عکس

گاف بی بی سی درباره مجلس ایران+عکس

حسن خمینی در بیمارستان +عکس

اینم تنها راه نجات از کرونا+عکس

پل طبیعت هم ماسک زد+عکس

سردار سلیمانی در کنار احمد شاه مسعود+عکس

بازیگر نقش طبری در سریال آقازاده+عکس

آزادی زیاد مردم در زمان شاه؟ +عکس

تصویر جنجالی شهردار تهران هنگام خرید+عکس

با این روش مطمئن می‌شوید که کرونا دارید یا نه

تاجگردون در حال ترک مجلس+عکس

تصویری دردناک از یک پدر+عکس

کنایه مجری ممنوع التصویر به احمدی نژاد+عکس

انتقاد تند از حرف‌های وزیر بهداشت+عکس

عدم رعایت پروتکل‌ بهداشتی در نمازجمعه شیراز+عکس

تصویری از دو گورخر که همه را گیج کرد +عکس

تصمیم جنجالی عربستان در مدینه

مار عظیم الجثه در آغوش فاطمه گودرزی+عکس

اینجا اروپا نیست، تنکابن است +عکس

پل طبیعت هم ماسک زد+عکس

خانواده پرجمعیت علیرضا خمسه+عکس

بازار شیراز بدون مشتری شد+عکس

تصویر این خفاش دنیا را وحشت زده کرد+عکس

گاو سوار بر پژو سوژه جهان شد+عکس

اولین تصویر از داخل ضریح پیامبر(ص)+عکس

گرم ترین شهر ایران که در دنیا رکورد زد+عکس

ابوعلی‌سینا با ماسک در همدان+عکس

این میوه ۳۰۰ برابر از قند شیرین تر است+عکس

طرح استیضاح روحانی در مجلس؟

لحظه وداع سردار سلیمانی+عکس

تمساح‌ها گورخر را تکه پاره کرد+عکس

خانه نشینی اجباری وزیر جوان+عکس

تصویر سانسوری از خاله نرگس+عکس

کاهش مرگ بیماران کرونایی با این دارو

عقب نشینی مجلس از طرح سوال از روحانی؟+عکس

تصویر متفاوت از شهاب حسینی و پسر بزرگش+عکس

آنگلا مرکل با ماسک متفاوت +عکس