به گزارش ثریا احترام به پدر و مادر و نیکی به آنان، اصلی بنیادین در آموزههای اسلامی است که هم عقل بر آن صحه میگذارد و هم شرع با قویترین بیان بر آن تأکید میکند. شکرگزاری از ولی نعمت، یک اصل عقلی بدیهی است و والدین که سمبل ایثار و محبت هستند، سزاوارترین افراد برای قدردانی محسوب میشوند.
جایگاه رفیع والدین در قرآن و روایات
نقش بیبدیل پدر و مادر در هستی بخشیدن به فرزند، حقی است که هرگز قابل جبران نیست. امام سجاد (ع) در بیان حقوق والدین، به زحمات طاقتفرسای مادر اشاره کرده و سپاسگزاری کامل از او را جز با توفیق الهی ممکن نمیدانند.
اهمیت احسان به والدین چنان است که قرآن کریم در موارد متعددی به آن پرداخته و در سه آیه، نیکی به پدر و مادر را بلافاصله پس از توحید و پرهیز از شرک ذکر میکند (مانند آیه ۳۶ سوره نساء). علامه طباطبایی این همنشینی را نشاندهنده آن میداند که احترام به پدر و مادر واجبترین تکلیف پس از یکتاپرستی است.
خداوند همچنین در آیاتی دیگر (مانند آیه ۸ سوره عنکبوت)، احسان به والدین را به عنوان وصیت و توصیهای الهی به انسان مطرح میکند و تکریم آنان را از زبان پیامبران بزرگی چون حضرت ابراهیم (ع) نقل مینماید، که نشان از جهانشمولی این اصل اخلاقی دارد.
در ادامه بخوانید: ۵ تصویری که در لحظه جان دادن میبینیم
وظایف فرزندان در برابر پدر و مادر
آموزههای دینی وظایف فرزندان را در قبال والدین به روشنی بیان کردهاند. اطاعت (جز در معصیت خدا)، نیکی و خدمتگزاری، پرهیز از هرگونه سخن یا رفتار آزاردهنده، فروتنی و تواضع، و برآوردن نیازهای آنان از جمله این وظایف اساسی است.
نگاه داشتن حرمت والدین در رفتار نیز بسیار مورد تأکید است. رسول خدا (ص) مواردی چون صدا نزدن پدر به اسم کوچک، راه نرفتن پیش روی او، ننشستن قبل از او و پرهیز از بیاحترامی را از جمله حقوق پدر بر فرزند برشمردهاند. حضرت زهرا (س) نیز فلسفه این همه تأکید بر احترام به پدر و مادر را مصون ماندن از خشم الهی بیان میکنند.
نیکی به والدین؛ حتی اگر بیمهر باشند
تأکید اسلام بر احسان به والدین مطلق است، تا جایی که حتی اگر پدر و مادر رفتار مناسبی با فرزند نداشته باشند یا حتی کافر باشند، فرزند موظف به نیکی و احترام است. پیامبر اکرم (ص) در پاسخ به فردی که از آزار والدینش گلهمند بود، او را به بخشش، برقراری ارتباط و گذشت توصیه فرمودند.
امام باقر (ع) و امام رضا (ع) نیز تصریح دارند که نیکی به والدین، چه نیکوکار باشند و چه بدکار، واجب است و تنها در صورتی که فرزند را به شرک دعوت کنند، اطاعت از آنان جایز نیست، اما همچنان باید با آنان به نیکی رفتار کرد.
احسان به والدین پس از مرگ
مهرورزی و احسان به والدین به دوران حیات آنان محدود نمیشود. امام باقر (ع) میفرمایند فراموش کردن والدین پس از مرگ، پرداخت نکردن بدهیهایشان و دعا نکردن برای آنان میتواند فرد نیکوکار در زمان حیات والدین را در زمره عاق والدین قرار دهد و برعکس، یاد کردن والدین عاق شده پس از مرگ با دعا و استغفار، میتواند نام فرزند را در گروه نیکوکاران ثبت کند.
عاق والدین؛ گناهی بزرگ با عواقب وخیم
بیتوجهی و نافرمانی از پدر و مادر که از آن به «عاق والدین» تعبیر میشود، از گناهان کبیره است و پیامبر (ص) آن را در ردیف شرک به خدا قرار دادهاند. قرآن کریم حتی از گفتن «اُف» به والدین در دوران پیری نهی کرده و به گفتار نیک و فروتنی همراه با محبت فرمان میدهد (اسراء، ۲۳-۲۴).
امام صادق (ع) کمترین مرتبه عاق والدین را گفتن «اف» و حتی نگاه تند به آنان دانستهاند و اندوهگین کردن پدر و مادر را نیز از مصادیق آن برشمردهاند. روایات، فقر، کوتاهی عمر و مرگ ناگهانی را از آثار دنیوی قطع ارتباط و بیاحترامی به والدین و ارحام ذکر کرده و محرومیت از بهشت را پیامد اخروی آن دانستهاند.
راه جبران و حقوق متقابل
البته، گناه عاق والدین نیز مانند سایر گناهان قابل توبه و جبران است. عذرخواهی و نیکی مضاعف در زمان حیات والدین، و طلب مغفرت، خیرات و صدقات پس از فوت آنان، میتواند رضایتشان را جلب کرده و آثار گناه را مرتفع سازد.
در کنار تأکید فراوان بر حقوق والدین، اسلام برای فرزندان نیز حقوقی بر عهده پدر و مادر قرار داده است. امام علی (ع) انتخاب نام نیک، تربیت شایسته و آموزش قرآن را از جمله حقوق فرزند بر پدر میدانند، که نشاندهنده تعادل و توجه همهجانبه اسلام به روابط خانوادگی است.