به گزارش ثریا از نوافلی که بسیار مورد تاکید است، نماز شب است، و چه می دانی که نماز شب چیست؟! فروغ در ظلمت و انس در وحشت و خلوت از کثرت است.

امام صادق علیه السلام فرمود: نماز شب موجب رضای خدا و محبت فرشتگان می شود. سنت پیامبران و نور معرفت و ریشه ایمان و آسایش تن و ناراحت ساختن شیطان است.

نماز شب، سلاحی است بر ضد دشمنان و مایه قبولی دعا و اعمال و موجب برکت در رزق و روزی و واسطه میان نمازگزار و ملکوت خداست.

نماز شب، چراغ در قبر و بستر وزیر پهلوی نمازگزار و پاسخ نکیر و منکر و همدم زائر در قبر است تا روز قیامت.

در روز رستاخیز هم سایبان و تاج سر او و اندام اوست و پرده ای میان او و آتش است و حجتی میان او و خداست و مایه سنگینی اعمال و عبور از صراط و کلید بهشت است. (۱) خانه هایی که در آنها نماز شب خوانده می شود و قران تلاوت می شود، برای آسمانیان نور می دهد، آن گونه که ستارگان برای زمینیان فروزان است.

روایات، در فضیلت نماز شب بسیار است، علاوه بر آیات و روایات که به این عبادت تشویق می کند، اگر از آیات، جز آیه ذیل نبود، در بیان اهمیت آن کافی بود؛ خطاب به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: و من اللیل فتهجد به نافله لک عسی ان یبعثک ربک مقاما محمودا (۲) بخشی از شب را به تهجد و عبادت بپرداز که نافله ای برای توست، باشد که پروردگارت تو را به مقام محمود برساند.

در شأن و ارزش نماز شب همین بس که پاداش آن مقام محمود قرار داده شده است. (۳) نقش شب زنده داری و نماز شب، در سازندگی روحی انسان بسیار است و از این رو در روایات، از کسانی که آن را نمی خوانند یا سبک می شمارند، نکوهش ‍ شده است.

شیعه اهل بیت سزاوار است این برنامه را داشته باشد و از حضرت صادق علیه السلام روایت است که هر کس نماز شب نخواند، از ما نیست.

در سخن دیگری از آن حضرت آمده است: منفورترین خلایق نزد پروردگار، آنانند که در شب مثل لاشه ای فتاده و در روز هم سرگرم بطاعت و بیهودگی اند! (۴) کسی که تمام شب را بخوابد و هیچ بخشی را به عبادت و خلوت با خدا نپردازد، شیطان بر او مسلط می شود.

به مقتضای حدیث، هر کس فرشته مخصوص دارد که هر شب او را دو بار برای نماز بیدار می کند و خطاب به او می گوید: ای بنده خدا! برخیز تا پروردگارت را یاد کنی. اگر در بار سوم از خواب بیدار نشوی، شیطان در گوش او ادرار می کند؛ یعنی توفیق شنیدن سروش بیدارگر غیبی برای سحرخیزی و شب زنده داری را از او سلب می کند.

کسی که از اهل تهجد و نماز شب را می شناسم صدایی که او را بیدار می کرد، می شنید، در اوائل کار، وقت تهجدش که می رسید، او را با کلمه آقا بیدار می کرد، او هم بر می خواست و به ذکر و دعایش می پرداخت. این توفیق الهی نصیب هر کسی نمی شود.

گاهی اعمال روزانه از انسان توفیق نماز شب را می گیرد و شخصی به حضرت علی علیه السلام عرض کرد: دیشب خواب ماندم و برای نماز شب و تهجد بیدار نگشتم. حضرت فرمود گناهانت تو را به بند کشیده است. (۵)

برای بیداردلان، غفلت و خواب از این نماز، ممکن نیست. چراکه افراد دنیاطلب اگر دعوت شوند در نیمه شب، با پادشاه عصر خود ملاقات خصوصی داشته باشند، در آن وقت معین نمی خوابند، بلکه از اول شب خوابشان نمی برد و پیوسته فکرشان به همنشینی و صحبت با پادشاه است. به حالات خود اگر مراجعه کنی، می بینی، مثلا اگر یقین داشته باشی کسی در دل شب سراغ تو می آید و پول هنگفتی به تو می دهد، از شوق آن مال بخوابی و از ترس آنکه مبادا از دستت برود، خوابت نمی برد! به هر حال، خفتن و غافل شدن از این خبر، محرومیت بزرگی است که قابل مقایسه با چیزهای دیگر نیست.

آنان که محروم از این فیض می شوند و می خوابند، چند گروهند:

بعضی از اول شب تا نصف شب به حرف زدن و کارهای بیهوده و شب نشینی و گاهی صحبت های حرام و غیبت مسلمانان مشغول می شوند و توفیق بیداری پیدا نمی کنند.

برخی ها مفصلا به خوردن و نوشیدن و پر کردن شکم می پردازند، آنگاه در جایی نرم و گرم و راحت می خوابند، طبیعی است چنین کسی برای نماز صبح شب بلند نمی شوند زیرا از اول شب با اختیار خود، اسباب و مقدمات خواب را فرا هم آورده است. می توان گفت از اول، به قصد بیدار شدن و به امید آن نخوابیده است، زیرا زیاد خوردن و نوشیدن، بخار معده را زیاد می کند و مغز را مست می سازد و موجب پرخوابی می شود. بیدار ماندن اول شب، پرخوری، بستر نرم و راحت، جای خوب و... همه سبب خواب زیاد و سنگینی چشم و گوش و بیدار نشدن برای نماز شب می شود، عذر چنین اشخاصی پذیرفته نیست.

گاهی بعضی از مردم از راه دیگری محروم می شوند و شیطان از در دیگری وارد شده و آنان را از این نعمت محروم می سازد و در گوش آنان می خواند؛ مطالعه علمی بهتر از نماز و عبادت است ! گاهی از اول شب تا آخر شب به مطالعه کتاب مشغول می سازد و حتی نماز صبح را نمی خواند؛ به خیال اینکه مطالعه او بهتر از نماز است. اغلب این حالات به غرور و غفلت شخص بر می گردد، زیرا فراگیری دانش، گرچه از بهترین عبادت است ولی شرایطی دارد، از جمله: علمی که می آموزد، از علوم سودمند باشد؛ با روش مشروع و جایز درس بخواند و علم بیاموزد؛ هدفش خدایی و به قصد تقرب به پروردگار باشد و این مشکل ترین شرایط است. این که آموختن علم، مورد رضای خدا باشد و عبادت محسوب گردد، بسیار کمیاب است. این نوعی غرور و خودفریبی است که طالب علم بپندارد تحصیل، بهتر و بافضیلت تر از تهجد و نماز شب است.

اهل تقوا، حتی یافتن نیت صالح در آموختن دانش ‍ را مدیون نماز شب و تهجد و نالیدن به درگاه خدا و استغاثه در دل شب هستند. نماز شب در تصحیح نیت و انگیزه بسیار موثر است.

استاد من در علوم و معارف راستین برایم گفت که هیچ کس از آخرت جویان، به مقامات بالای دینی نرسیده اند مگر در سایه تهجد و راز و نیاز. این نکته در احادیث آمده است. روایتی می گوید: هر که نماز شب نخواند، از پیروان ما نیست، که برای زدودن این وسوسه شیطانی کافی است.

مومن نماز شب را در تقویت بنیه علمی از مطالعه موثرتر می یابد. استاد ما سفارش می کرد هر گاه در مطالب علمی دچار تحیر و سر در گمی شدید به خدا روی آورید و به درگاه او بنالید. ما ثمره این توصیه را تجربه کردیم ! راز آن روشن است.

علم، فقط با آموختن زیاد و مطالعه نیست، بلکه نوری است که خداوند در دل کسی که بخواهد می افکند. تهجد دل را روشن می سازد و نورانیت قلب مومن را پایدار می کند. مناجات در نیمه شب چنین است و نماز شب، ضد تحصیل علم نیست، بلکه از عوامل و اسباب آن است.

بسیاری از محصلان نماز شب خوان را شناخته ایم که تهجد، سبب تیز فهمی، خوب فهمی، و درست فهمی آنان شده است و در مسائل علمی به آرای استواری دست یافته اند، بر خلاف آنان که گرفتار انحرافات فکری شده اند.

به هر حال، مومن باید از آغاز روز و اول شب به فکر تهجد باشد و مقدمات و زمینه های آن را فراهم کند. در روز بخوابد، اول شب زود بخوابد، جای مناسب، کتاب دعا، آب وضو، مسواک، چراغ و... را فراهم سازد و هنگام خواب، آیه قل انما انا بشر مثلکم... را بخواند که برای بیدار شدن، مفید می باشد و تجربه شده است.

حالِ اول شب در توفیق آخر شب مؤثر است. کسی که در پی نماز شب است، باید آداب خوابیدن را آنگونه که مورد رضای خداست، مراعات کند تا خواب توفیق سحر خیزی و شب زنده داری را به او عنایت کند.

از مهمترین این وظایف، محاسبه هنگام خوابیدن است. کردارش را از شب گذشته تا این شب دقیقا محاسبه کند و از خود حساب بکشد که چه کرده و چرا کرده است. باید بداند خواب، برادر مرگ است، هنگام خواب، خداوند جان انسانها را می گیرد. باید بدانید که اگر خدا روحش را به بدنش برنگرداند، مرده ای است که هرگز از جایش برنمی خیزد و اگر روح را به او برگردانده، از روی تفضل و عنایت است. وقتی بیدار شد، بر این نعمت خدا را شکر کند.

برخی از آداب خواب چنین است:

۱- با وضو و با ذکر و نام خدا بخوابد.

۲- هنگام ورود به رختخواب، بسم الله بگوید.

۳- آیه آمن الرسول... را بخواند و هنگام خوابیدن، به مضامین آن و نعمت شفاعت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از امت و نعمت های دیگر خدا توجه داشته باشد.

۴- آیه الکرسی بخواند؛ نیز آیه شهد الله (۶) را تلاوت نماید و استغفار کند.

۵- تسبیحات اربعه را بگوید و بر پیامبر اسلام و انبیای الهی دیگر صلوات و درود بفرستد.

۶- بر طرف راست بدن، رو به قبله بخوابد، آنگونه که مرده را در قبر می گذارند و پیوسته ذکر بگوید و خدا را یاد کند تا خواب، در حال یاد خدا سراغ او بیاید. چنین خوابیدنی عبادت است و روحش نزد خدا و در سایه عنابت اوست. چنین خوابی از بیداری غافلان برتر است.

وقتی با این حال بخوابد، امید است خدای متعال برخی کرامت ها و بشارت های ویژه را از راه خواب به او عنایت کند. خدا را گواه می گیرم کسانی رامی شناسم که در خواب بعضی از امامان علیه السلام را دیده و از آنان در باره معارف والا و اسرار نهایی پرسیده و جوابهایی گرفته اند که مایه روشنی چشم آنان گشته است، یا کسانی که حقیقت خودشان در عالم رویا بر ایشان آشکار شده و خود را در آستانه جدایی روح از بدن دیده و با وحشت از خواب بیدار شده اند. حال که دوباره نعمت حیات یافته، خدا را سپاس گوید و فرصت را غنیمت شمارد و در این فکر باشد که در این حیات تازه، به حیات ابدی و بی مرگ دست یابند و بداند حیات، سرمایه ای است که خداوند به او داده است تا تجارت کند. اگر بتواند، باید نفیس ترین کالاها را بخرد؛ یعنی معنویات و در این تلاش، سستی و کوتاهی نکند. نمازگزاری که به این مراحل توجه داشته باشد و این لطف را دریابد، هم چنان که اهل دنیا لذت های دنیوی را می شناسد، او هم با دل و جانی لبریز از محبت خدا، از شناخت و معرفت و محبت پروردگارش لذت می برد و انس با مولا را بهترین شادمانی روح می یابد.

منبع: نماز عارفانه- میرزا جواد ملکی تبریزی- ترجمه، تلخیص و نگارش: جواد محدثی

پی نوشت ها:

۱. بحار الانوار، ج ۸۷، ۳، ص ۱۶۱

۲. اسراء (۱۷ ) آیه ۷۲

۳. در برخی روایات آمده است کهمقام محمود، مقام شفاعت است .

۴. بحار الانوار، ج ۱۳، ص ۳۵۴

۵. بحارالأنوار ج ۸۷ ص ۱۴۶

۶. آل عمران ۳ آیه ۱۸