به گزارش ثریا - امیرعباس محمدی کوشکی، سرپرست تیم ملی اختراعات و نوآوری ایران و کارشناس کمیته نوآوری سازمان ملل متحد، گفت: در سال‌های اخیر، هوش مصنوعی از جایگاه یک فناوری نوظهور عبور کرده و به یکی از عناصر بنیادین امنیت ملی، موازنه قدرت و نظم نوین جهانی تبدیل شده است؛ به گونه‌ای که در جنگ‌های مدرن، AI دیگر صرفاً یک ابزار کمکی فناورانه نیست، بلکه به ستون فقرات عملیات اطلاعاتی، شناسایی، تصمیم‌سازی سریع، فرماندهی و کنترل میدان نبرد بدل شده است. تجربه درگیری‌های اخیر در خاورمیانه، به‌ویژه تقابل مستقیم و غیرمستقیم میان ایران و اسرائیل، به‌روشنی نشان داد که ترکیب هوش مصنوعی، داده‌های کلان اطلاعاتی و سامانه‌های نظامی پیشرفته چگونه می‌تواند راهبردهای نظامی را متحول کرده و برتری عملیاتی ایجاد کند.

وی با بیان اینکه جنگ در دنیای امروز دیگر صرفاً در میدان فیزیکی رخ نمی‌دهد؛ بلکه میدان نبرد به‌طور همزمان در لایه‌های اطلاعاتی، شناختی، سایبری، رسانه‌ای و فناورانه جریان دارد، اظهار کرد: هوش مصنوعی به عامل پیوند دهنده این لایه‌ها تبدیل شده و کشورهایی که زودتر آن را در ساختارهای دفاعی، اطلاعاتی و تصمیم‌گیری خود ادغام کرده‌اند، توانسته‌اند معادلات بازدارندگی را به نفع خود تغییر دهند. در چنین بستری، تقابل Israel–Iran نمونه‌ای شاخص از جنگ‌های داده‌ محور و الگوریتم‌ محور است؛ جنگی که در آن، پیش‌بینی، شناسایی و تصمیم‌گیری سریع، گاه مهم‌تر از حجم تسلیحات کلاسیک عمل می‌کند.

محمدی اضافه کرد: در سطح جهانی، ایالات متحده، چین، اسرائیل و روسیه پیشگامان اصلی توسعه و به‌کارگیری هوش مصنوعی نظامی محسوب می‌شوند. ایالات متحده از طریق برنامه‌هایی مانند Project Maven، سال‌هاست یادگیری ماشین و بینایی ماشین را برای تحلیل تصاویر ماهواره‌ای، داده‌های پهپادی و اطلاعات میدانی به کار گرفته و این فناوری را مستقیماً در زنجیره فرماندهی، کنترل، ارتباطات، اطلاعات، نظارت و شناسایی (C4ISR) ادغام کرده است. چین با راهبرد «جنگ هوشمند» بر توسعه سامانه‌های خودمختار، تحلیل داده‌های کلان، جنگ شناختی و هوش مصنوعی نظامی متمرکز شده و آن را بخشی از راهبرد قدرت ملی خود می‌داند. روسیه نیز در کنار توسعه پهپادها و سامانه‌های خودکار، از AI در جنگ الکترونیک، تحلیل میدان نبرد و عملیات اطلاعاتی بهره می‌برد.

سرپرست تیم ملی اختراعات و نوآوری ایران ادامه داد: در مقابل، ایران طی سال‌های اخیر در حوزه علمی و پژوهشی هوش مصنوعی به دستاوردهای قابل‌توجهی رسیده است. رتبه‌بندی‌های معتبر بین‌المللی نشان می‌دهد ایران در تولید علم هوش مصنوعی و شاخه‌های تخصصی آن در میان حدود ۳۰ کشور برتر جهان قرار دارد. این جایگاه بازتاب توانمندی دانشگاه‌ها، پژوهشگران و مراکز تحقیقاتی کشور در حوزه‌هایی نظیر یادگیری ماشین، شبکه‌های عصبی، سیستم‌های چندعاملی، بینایی ماشین، پردازش زبان طبیعی، داده‌کاوی و رباتیک است.

رتبه جهانی ایران در هوش مصنوعی

محمدی کوشکی، خاطر نشان کرد: بر اساس داده‌های علمی منتشر شده، ایران در حوزه شبکه‌های عصبی رتبه ۶ جهانی و رتبه نخست در میان کشورهای اسلامی را دارد. در سیستم‌های چندعاملی رتبه ۱۲ جهانی و رتبه اول در میان کشورهای اسلامی، در هوش مصنوعی عمومی رتبه ۱۶ جهانی، در یادگیری ماشین رتبه ۱۷ جهانی، در بینایی ماشین و پردازش تصویر رتبه ۲۵ جهانی، در پردازش زبان طبیعی رتبه ۲۵ جهانی و در فناوری رباتیک رتبه ۲۷ جهانی را کسب کرده است. این آمار نشان می‌دهد ایران از منظر علمی، یکی از بازیگران جدی AI در جهان اسلام و در سطح قابل‌قبولی در مقیاس جهانی است.

وی با بیان اینکه این رتبه بندی در شاخص‌های کلان بین‌المللی نیز تصویر نسبتاً روشنی از وضعیت کشور ارائه می دهد، افزود: در Government AI Readiness Index سال ۲۰۲۴، ایران رتبه ۹۱ از میان حدود ۱۸۸ کشور را دارد؛ جایگاهی که بیانگر وجود ظرفیت انسانی و علمی قابل‌توسعه، اما فاصله معنادار با کشورهای پیشرو در بهره‌برداری دولتی و اجرایی از AI است.

در گزارش Technology & Innovation سازمان آنکتاد (UNCTAD 2025)، ایران رتبه ۷۲ از ۱۶۶ کشور را کسب کرده که نشان‌دهنده جایگاه متوسط رو به بالای کشور در استفاده از فناوری‌های نوین است. بر اساس Nature Index نیز ایران در تولید علم مرتبط با AI در حدود رتبه ۳۰ جهانی قرار دارد.

جایگاه جهانی دانشگاه‌ها در هوش مصنوعی

محمدی با اشاره به جایگاه دانشگاه‌های کشور در رتبه بندی‌های جهانی هوش مصنوعی خاطر نشان کرد: دانشگاه‌های ایران نقش محوری در این دستاوردها دارند. دانشگاه تهران در یادگیری ماشین رتبه ۱۳۲ جهانی، در هوش مصنوعی رتبه ۲۰۱ و در رباتیک رتبه ۲۲۵ را داراست.

وی اضافه کرد: دانشگاه صنعتی امیرکبیر در حوزه AI رتبه ۲۶۶ جهانی را کسب کرده و در شاخه‌های مرتبط یادگیری ماشین و رباتیک نیز در میان دانشگاه‌های دارای رتبه معتبر جهانی قرار دارد. دانشگاه علم و صنعت ایران و سایر دانشگاه‌های بزرگ کشور نیز در بازه رتبه‌های ۲۷۰ تا ۳۰۰ جهانی در حوزه‌های مرتبط با AI حضور دارند. این پراکندگی نشان‌دهنده وجود نیروی انسانی متخصص و محیط پژوهشی فعال در کشور است که می‌تواند پشتوانه توسعه سامانه‌های هوشمند دفاعی باشد.

محمدی یادآور شد: این ظرفیت علمی، در صورت سیاستگذاری منسجم، قابلیت تبدیل به توان عملیاتی واقعی در حوزه نظامی و دفاعی را دارد. گزارش‌ها و اظهارات رسمی حاکی از آن است که AI در برخی سامانه‌های موشکی، راداری و پهپادی برای افزایش دقت، بهبود هدف‌یابی و ارتقای کارایی عملیاتی به کار گرفته شده است. استفاده از الگوریتم‌های هوشمند در تحلیل داده‌های حسگرها، ناوبری دقیق‌تر و بهینه‌سازی عملکرد سامانه‌های دفاع هوایی از جمله این کاربردهاست. در حوزه تجهیزات رزمی، معرفی سامانه‌هایی نظیر ربات مبارز زمینی «آریا» که برای مأموریت‌های شناسایی، نظارت و حمایت آتش با قابلیت‌های هوش مصنوعی طراحی شده، نشان می‌دهد که ایران گام‌هایی عملی در مسیر توسعه فناوری‌های نظامی هوشمند برداشته است. با این حال، تحریم‌های بین‌المللی، محدودیت دسترسی به سخت‌افزارهای پیشرفته، کمبود تراشه‌های تخصصی و چالش‌های زیرساختی، تأثیر محسوسی بر سطح پیچیدگی و کارایی عملیاتی این سامانه‌ها گذاشته‌اند. بسیاری از سیستم‌های موجود همچنان به قطعات تجاری یا راه‌حل‌های بومی‌شده با محدودیت‌های فنی متکی هستند و فاصله‌ای معنادار با پیشرفته‌ترین نمونه‌های جهانی دارند.

وی با تاکید بر اینکه در جنگ‌های نوین، نقش هوش مصنوعی در شناسایی، تحلیل داده‌های اطلاعاتی، هدفگذاری و فرماندهی سریع میدان نبرد تعیین‌کننده است، افزود: تجربه جنگ غزه نیز نشان می‌دهد که اسرائیل از سامانه‌های اختصاصی مبتنی بر AI برای تولید فهرست اهداف، تحلیل داده‌های نظارتی و پشتیبانی تصمیم‌گیری انسانی استفاده کرده است. این سامانه‌ها قادرند هزاران داده را در زمان کوتاه پردازش کرده و گزینه‌های عملیاتی متعددی را در اختیار تحلیل‌گران قرار دهند؛ امری که زمان تصمیم‌گیری را کاهش داده و سرعت عملیات را افزایش می‌دهد. این الگو نشان‌دهنده حرکت جنگ‌ها به سمت میدان‌های داده‌محور و الگوریتم‌محور است.

سرپرست تیم اختراعات ایران اظهار کرد: با توجه به این شرایط، فرصت‌ها و تهدیدهای پیش روی ایران در حوزه هوش مصنوعی نظامی به‌طور همزمان قابل مشاهده است. از یک سو، ظرفیت علمی بالا، نیروی انسانی متخصص و تجربه بومی‌سازی فناوری‌ها فرصت کم‌نظیری برای توسعه سامانه‌های دفاعی هوشمند فراهم می‌کند. از سوی دیگر، برتری فناورانه رقبای منطقه‌ای و جهانی، به‌ویژه اسرائیل و حامیان غربی آن، در حوزه سخت‌افزار، داده و ادغام عملیاتی AI، تهدیدی جدی در میدان ژئوپلیتیک منطقه محسوب می‌شود. برای بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت‌های موجود و تبدیل توان علمی به قدرت دفاعی ملموس، طراحی و اجرای سیاست‌های منسجم و بلندمدت ضروری است.

ورود بشر به عصر سرعت پردازش

محمدی کوشکی سرمایه‌گذاری دولتی هدفمند، تخصیص بودجه پایدار، تعریف شاخص‌های ارزیابی عملکرد و جذب و نگهداشت نخبگان، را شرط تبدیل ظرفیت بالقوه به توان بالفعل در حوزه هوش مصنوعی در کشور عنوان کرد و گفت: در نهایت، آنچه امروز در حوزه هوش مصنوعی نظامی در حال وقوع است، صرفاً رقابت فناورانه نیست، بلکه رقابت بر سر توان تصمیم‌گیری در لحظه بحران است. کشوری که بتواند داده را سریع‌تر تحلیل کند، الگوها را زودتر تشخیص دهد و تصمیم را با اتکای الگوریتم‌ها اتخاذ کند، حتی با امکانات سخت‌افزاری کمتر، برتری عملیاتی خواهد داشت.

وی گفت: ایران با تکیه بر توان علمی اثبات‌شده و نیروی انسانی متخصص، ظرفیت ورود جدی به این عرصه را دارد، اما تحقق این ظرفیت مستلزم تصمیم سیاسی روشن، سرمایه‌گذاری پایدار و عبور از نگاه مقطعی به سمت یک راهبرد ملی منسجم است. هوش مصنوعی نه فناوری آینده، بلکه ابزار حالِ جنگ و امنیت است و میزان توجه امروز به آن، تعیین‌کننده جایگاه ایران در موازنه قدرت فردای منطقه خواهد بود.

منبع : هوش مصنوعی