به گزارش ثریا - مطالعه‌ای که روی فرزندان کارگران پاک‌سازی چرنوبیل انجام شده، نشان می‌دهد تشعشعات یونیزان(پرتوهای خطرناک ناشی از مواد رادیواکتیو) می‌تواند جهش‌هایی در دی‌اِن‌اِی ایجاد کند که به نسل بعد منتقل می‌شود.

در آوریل ۱۹۸۶ میلادی، انفجار در نیروگاه هسته‌ای چرنوبیل (اوکراین امروزی) مقادیر عظیمی تشعشع در محیط منتشر کرد. هزاران کارگر برای پاک‌سازی منطقه اعزام شدند و در معرض دوزهای بالایی از تشعشعات قرار گرفتند.

پژوهش‌های قبلی نتوانسته بودند به طور قطعی ثابت کنند که آسیب‌های ژنتیکی ناشی از تشعشع می‌تواند از والدین به فرزندان منتقل شود؛ اما گروهی از پژوهشگران با هدایت دانشگاه بُن آلمان، با نگاهی دقیق‌تر، موفق به کشف این ارتباط شدند.

پژوهشگران به جای جست‌وجوی جهش‌های جدید در نسل بعد، به دنبال نوع خاصی از جهش‌های ژنتیکی گشتند که به آن‌ها جهش‌های خوشه‌ای می‌گویند؛ یعنی جایی که دو یا چند تغییر در دی‌اِن‌اِی، در کنار هم رخ داده باشند. ویژگی مهم این جهش‌ها این است که در فرزندان دیده می‌شوند اما در والدین وجود ندارند. این جهش‌ها ناشی از شکستگی‌هایی در دی‌اِن‌اِی والدین است که بر اثر تشعشع ایجاد شده است.

پژوهشگران در مقاله خود که در مجله سایِنتیفیک ریپورتز/ Scientific Reports منتشر شده، می‌نویسند: افزایش چشمگیری در تعداد جهش‌های خوشه‌ای در فرزندان والدینِ در معرض تشعشع یافتیم. همچنین ارتباط احتمالی بین میزان تخمینی دوز تشعشع و تعداد این جهش‌ها در فرزندان مشاهده شد.

سه گروه، یک نتیجه تکان‌دهنده

این یافته‌ها بر اساس توالی‌یابی کل ژنوم (اسکن کامل نقشه ژنتیکی) از سه گروه به دست آمده است: ۱۳۰ نفر از فرزندان کارگران پاک‌سازی چرنوبیل، ۱۱۰ نفر از فرزندان اپراتورهای رادار ارتش آلمان که در معرض تشعشعات سرگردان بودند، و هزار و ۲۷۵ نفر از فرزندان والدینی که در معرض تشعشع نبودند (گروه کنترل).

نتایج نشان داد که میانگین جهش‌های خوشه‌ای در فرزندان کارگران چرنوبیل ۲.۶۵، در فرزندان اپراتورهای رادار آلمان ۱.۴۸ و در گروه کنترل ۰.۸۸ است.

پژوهشگران احتمال می‌دهند این اعداد به دلیل خطاهای آماری، کمی بیشتر از مقدار واقعی برآورد شده باشند؛ اما حتی پس از اعمال تعدیل‌های آماری، تفاوت بین گروه‌ها همچنان معنادار باقی ماند؛ به عبارت دیگر، فرزندان والدینی که در معرض تشعشع بودند، به طور مشخص جهش‌های خوشه‌ای بیشتری نسبت به گروه کنترل داشتند.

دوز بالاتر، جهش بیشتر

این مطالعه همچنین نشان داد هر چه دوز تشعشعی که والدین دریافت کرده بودند بالاتر بود، تعداد جهش‌های خوشه‌ای در فرزندانشان بیشتر می‌شد. این یافته با این نظریه همخوانی دارد که تشعشع، مولکول‌های ناپایداری در بدن ایجاد می‌کند که مانند قیچی عمل می‌کنند و رشته‌های دی‌اِن‌اِی را می‌شکنند. این شکستگی‌ها اگر به طور ناقص ترمیم شوند، همان جهش‌های خوشه‌ای را به جا می‌گذارند.

 تعداد جهش‌های خوشه‌ای (cDNM) در گروه کنترل (آبی)، گروه اپراتورهای رادار (قرمز) و گروه چرنوبیل (زرد).

خبر خوب؛ خطر بیماری کم است

خبر خوب این است که به نظر نمی‌رسد این جهش‌ها خطر بیماری را در فرزندان افزایش دهند. خوشبختانه بیشتر این جهش‌ها در بخش‌هایی از دی‌اِن‌اِی رخ داده‌اند که به صورت مستقیم در ساخت پروتئین نقش ندارند. می‌توان این بخش‌ها را بخش‌های خاموش ژنوم در نظر گرفت که تغییر در آن‌ها معمولاً مشکلی ایجاد نمی‌کند.

پژوهشگران تأکید می‌کنند: با توجه به افزایش اندک تعداد جهش‌های خوشه‌ای پس از قرارگرفتن پدر در معرض تشعشع، و سهم کم بخش‌های کدکننده پروتئین در ژنوم، احتمال اینکه بیماری در فرزندان ناشی از این جهش‌ها باشد بسیار ناچیز است.

برای درک بهتر، پژوهشگران یادآوری می‌کنند که سن بالای پدر در زمان بارداری، خطر انتقال جهش‌های ژنتیکی به فرزندان را بسیار بیشتر از خطر ناشی از تشعشعات بررسی‌شده در این مطالعه افزایش می‌دهد.

محدودیت‌های مطالعه

این مطالعه محدودیت‌هایی هم دارد. از آنجا که مواجهه اولیه با تشعشع دهه‌ها پیش رخ داده، پژوهشگران مجبور بودند میزان تشعشع دریافتی افراد را با استناد به اسناد تاریخی و داده‌های ثبت‌شده در آن دوران تخمین بزنند. همچنین شرکت در مطالعه داوطلبانه بود که ممکن است سوگیری (عوامل منحرف‌کننده نتایج) ایجاد کرده باشد؛ یعنی احتمال شرکت افرادی که گمان می‌کردند در معرض تشعشع بوده‌اند، بیشتر است.

پیام نهایی

با وجود این محدودیت‌ها، اکنون می‌دانیم که تشعشعات یونیزان می‌توانند آثار ظریفی در دی‌اِن‌اِی نسل‌های بعد بر جای بگذارند. این یافته ضرورت اقدامات ایمنی و نظارت دقیق بر افرادی که در معرض خطر هستند را دوچندان می‌کند.

پژوهشگران نتیجه می‌گیرند: امکان انتقال تغییرات ژنتیکی ناشی از تشعشع به نسل بعد، نگرانی ویژه‌ای برای والدینی است که ممکن است در معرض دوزهای بالاتر و برای مدتی طولانی‌تر از حد ایمن قرار گرفته باشند.

در یک نگاه

این پژوهش نشان می‌دهد تشعشعات هسته‌ای می‌توانند آثاری در دی‌اِن‌اِی به جا بگذارند که حتی به نسل بعدی هم منتقل شود؛ اما خبر خوب این است که این آثار بیشتر در بخش‌های کم‌اهمیت ژنوم (مجموعه کامل اطلاعات ژنتیکی یک فرد) رخ داده‌اند و خطر چندانی برای سلامتی ندارند. با این حال، یافته‌ها یادآوری می‌کنند که محافظت از افراد در برابر تشعشع، نه فقط برای خودشان، که برای نسل‌های آینده هم ضروری است. شاید بتوان گفت فاجعه چرنوبیل نه فقط در تاریخ، که در ژن‌های نسل‌های بعد هم ثبت شده است.