به گزارش ثریا دحوالارض در فرهنگ دینی ما روزی شگفت‌انگیزترین از لحظات آفرینش زمین است، زمانی که زمین از زیر اقیانوس‌های خروشان سر برآورد، خشکی‌ها آرام‌آرام گسترده شدند و بستر حیات، برای رویش گیاهان، سکونت انسان و جریان رحمت الهی هموار شد. گرامی داشت این روز در بیست‌وپنجم ذی‌القعده نمادی از توجه و گرامی داشت نظم الهی و سپاس از رحمت خدا بابت وجود حیات در زمین و نعمت های بی شمار اوست.

معنی دحوالارض
واژه «دحو» در ریشه لغوی به معنای گستردن، هموار کردن و بیرون کشیدن چیزی از جایگاه نخستین آن است. در فرهنگ دینی و قرآنی، «دحوالارض» به لحظه‌ای کیهانی و تاریخی اشاره دارد که زمین، پس از دوره‌ای پوشیده از آب و ناهمواری‌های خام، آرام‌آرام گسترده شد، خشکی‌ها از دل دریاها سر برآوردند و بستر زیست‌پذیر برای طبیعت و انسان فراهم گردید. برخی مفسران آن را به معنای حرکت و چرخش زمین نیز دانسته‌اند، اما جوهر مشترک همه تعابیر، «آماده‌سازی زمین برای پذیرش حیات و برکت» است. از منظر زمین‌شناسی مدرن نیز، این فرآیند با فرونشینی آب‌های سیلابی، بالا آمدن پوسته‌های قاره‌ای و شکل‌گیری خشکی‌های پایدار همخوانی دارد.

ریشه نام‌گذاری این روز

روز بیست‌وپنجم ذی‌القعده در تقویم اسلامی، به‌عنوان سالروز دحوالارض شناخته می‌شود. نام‌گذاری این روز ریشه در روایاتی دارد که آن را نقطه عطفی در تاریخ آفرینش می‌دانند؛ روزی که رحمت الهی بر زمین جاری شد، کعبه به‌عنوان نخستین نقطه از خشکی برآب نشست، و زمین از حالت فشرده و آبی به پهنه‌ای گسترده و زندگی‌بخش تبدیل شد.
بر پایه گزارش‌های تاریخی و حدیثی، همزمانی وقایع بزرگی چون فرود نخستین رحمت بر آدم(ع)، توقف کشتی نوح بر کوه جودی، ولادت حضرت ابراهیم(ع) و حضرت عیسی(ع)، و در برخی روایات قیام حضرت مهدی(عج) در این روز، بر قداست و نام‌گذاری آن تأکید دارد. همچنین برخی منابع کهن، وقوع این رویداد را با فرارسیدن مهرماه در تقویم خورشیدی هم‌پوشان دانسته‌اند که نشان از پیوند ناگسستنی آن با چرخه‌های طبیعی و فصلی زمین دارد.

دحوالارض در آیات و روایات

قرآن کریم در سوره نازعات، آیه ۳۰، به صراحت به این رخداد اشاره می‌کند وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَٰلِکَ دَحَاهَا` (و زمین را پس از آن گسترانید.)

مفسران در تفسیر عبارت «بعد ذلک» دیدگاه‌های گوناگونی ارائه داده‌اند؛ گروهی آن را به معنای تقدم آسمان بر زمین و سپس گسترش زمین می‌دانند، و علامه طباطبایی(ره) با تکیه بر کروی بودن زمین، آفرینش و گسترش آن را یکپارچه و پس از سامان‌دهی آسمان‌ها می‌داند. در آیه‌ای دیگر از سوره شمس نیز می‌خوانیم: `وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحَاهَا` که واژه «طَحی» هم‌خانواده دحو، بر همین گستردگی و همواری تأکید دارد.

در روایات، امام رضا(ع) این روز را چنین توصیف می‌فرمایند: «روزی است که در آن رحمت خداوند فراگیر شده، زمین گسترش یافته، کعبه برپا شده و آدم(ع) به زمین فرود آمده است.» برخی محققان معاصر نیز با استناد به نظریه‌های زمین‌شناسی مانند ریخت‌شناسی کره زمین و جابه‌جایی قاره‌ها، برآوردن خشکی‌ها از زیر کعبه (به‌عنوان بلندترین نقطه نخستین پوسته) را با یافته‌های علمی سازگار دانسته‌اند و آن را نمادی از نظم تدریجی طبیعت در خدمت حیات می‌شمارند.

کعبه اولین نقطه آفرینش زمین

بر پایه گزارش‌های واردشده از ائمه اطهار(ع)، خداوند هنگام آفرینش زمین، به باد فرمان داد تا بر سطح آب‌ها بکوبد؛ در نتیجه امواج و کف‌هایی پدید آمد. خداوند این کف‌ها را در مکان کعبه گرد آورد و از آن تپه‌ای از کف پدید آورد، سپس زمین را از زیر آن گستراند. در روایتی از امام رضا(ع) نیز صراحتاً آمده است که در روز بیست‌وپنجم ذی‌القعده، زمین از زیر کعبه دحی و گسترده شد. این روایات، کعبه را نه‌تنها نخستین نقطه خشکی، بلکه کانون آغازین گسترش حیات بر روی زمین معرفی می‌کنند.

برخی مفسران با استناد به آیات قرآن و روایات، کعبه را به‌عنوان «ام‌القری» و مرکز معنوی جهان معرفی کرده‌اند. از این منظر، منطقی است که نخستین نقطه‌ای که برای پذیرش حیات آماده می‌شود، همان کانونی باشد که قرار است محور هدایت و بندگی باشد. به بیان دیگر، تقدم مکانی کعبه در فرآیند دحوالارض، بازتابی از تقدم رتبی آن در نظام آفرینش است.

آداب و اعمال ویژه

دحوالارض در فرهنگ اسلامی، روزی سرشار از برکت و فرصتی برای نو شدن روح و بدن است. اعمالی که برای آن توصیه شده، ساده اما عمیق‌اند:

روزه: ثوابی معادل هفتاد سال عبادت؛ روایت شده که همه موجودات آسمان و زمین برای روزه‌دار این روز طلب آمرزش می‌کنند.
شب‌زنده‌داری: احیای شب بیست‌وپنجم ذی‌القعده، در روایات معادل یک سال و در برخی منابع تا صد سال عبادت شمرده شده است.
غسل و نماز ویژه: غسل به نیت این روز، و خواندن دو رکعت نماز هنگام زوال آفتاب (هر رکعت یک بار سوره حمد و پنج بار سوره شمس)، همراه با ذکر `لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ و دعای خاص پس از آن.
زیارت امام رضا(ع): از تأکیدشده‌ترین اعمال این روز، زیارت هشتمین امام است که پیوندی معنوی میان گسترش زمین و گسترش ولایت ایجاد می‌کند.
ذکر و دعا: خواندن دعای ویژه روز دحوالارض که سرآغاز آن `اَللّهُمَّ داحِیَ الْکَعْبَة...` است، از مستحبات مؤکد به شمار می‌رود.

دعای روز دحوالارض

اَللّهُمَّ داحِیَ الْکَعْبَةِ وَ فالِقَ الْحَبَّةِ وَ صارِفَ اللَّزْبَةِ وَ کاشِفَ کُلِّ کُرْبَةٍ، اَسْئَلُکَ فی هذَا الْیَوْمِ مِنْ اَیّامِکَ الَّتی اَعْظَمْتَ حَقَّها وَ اَقْدَمْتَ سَبْقَها وَ جَعَلْتَها عِنْدَ الْمُؤْمِنینَ وَدیعةً وَ اِلَیْکَ ذَریعةً، وَ بِرَحْمَتِکَ الْواسِعَةِ اَنْ تُصَلِّی عَلی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ الْمُنتَجَبِ فی میثاقِکَ الْقَریبِ یَوْمَ التِّلاقِ، فاتِقِ کُلِّ رَتْقٍ وَ داعٍ اِلی کُلِّ حَقٍّ، وَ عَلی اَهْلِ بَیْتِهِ الاطْهارِ الْهُداةِ الْمَنارِ دَعائِمِ الْجَبّارِ وَ وُلاةِ الْجَنَّةِ وَ النّارِ.

وَ اَعْطِنا فی یَوْمِنا هذا مِنْ عَطائِکَ الْمَخْزونِ غَیْرَ مَقْطوعٍ وَ لا مَمْنونٍ، تَجْمَعُ لَنا بِهِ التَّوْبَةَ وَ حُسْنَ الاوْبَةِ. یا خَیْرَ مَدْعُوٍّ وَ اَکْرَمَ مَرْجُوٍّ، یا کَفی یا وَفی یا مَنْ لُطْفُهُ خَفی، الْطُفْ لی بِلُطْفِکَ وَ اَسْعِدْنی بِعَفْوِکَ وَ اَیِّدْنی بِنَصْرِکَ، وَ لا تُنْسِنی کَریمَ ذِکْرِکَ بِوُلاةِ اَمْرِکَ وَ حَفَظَةِ سِرِّکَ.

وَ احْفَظْنی مِنْ شَوائِبِ الدَّهْرِ اِلی یَوْمِ الْحَشْرِ وَ النَّشْرِ، وَ اَشْهِدْنی اَوْلِیاءَکَ عِنْدَ خُرُوجِ نَفْسی وَ حُلُولِ رَمْسی وَ انْقِطاعِ عَمَلی وَ انْقِضاءِ اَجَلی. اَللّهُمَّ وَ اذْکُرْنی عَلی طُولِ الْبِلی اِذا حَلَلْتُ بَیْنَ اطْباقِ الثَّری وَ نَسِینِی النّاسُونَ مِنَ الْوَری، وَ اَحْلِلْنی دارَ الْمُقامَةِ وَ بَوِّئْنی مَنْزِلَ الْکَرامَةِ.

وَ اجْعَلْنی مِنْ مُرافِقِی اَوْلِیائِکَ وَ اَهْلِ اجْتِبائِکَ وَ اصْطِفائِکَ، وَ بارِکْ لی فی لِقائِکَ، وَ ارْزُقْنی حُسْنَ الْعَمَلِ قَبْلَ حُلُولِ الاَجَلِ بَرِیئاً مِنَ الزَّلَلِ وَ سُوءِ الْخَطَلِ.

اَللّهُمَّ وَ اَوْرِدْنی حَوْضَ نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ اسْقِنی مِنْهُ مَشْرَبا رَوِیّاً سائِغا هَنِیئاً لا اَظْمَأُ بَعْدَهُ وَ لا اُحَلَّأُ وِرْدَهُ وَ لا عَنْهُ اُذادُ، وَ اجْعَلْهُ لی خَیْرَ زادٍ وَ اَوْفی میعادٍ یَوْمَ یَقُومُ الاشْهادُ.

اَللّهُمَّ وَ الْعَنْ جَبابِرَةَ الاوَّلینَ وَ الاخِرینَ وَ بِحُقُوقِ اَوْلِیائِکَ الْمُسْتَأْثِرینَ، اَللّهُمَّ وَ اقْصِمْ دَعائِمَهُمْ وَ اَهْلِکْ اَشْیاعَهُمْ وَ عامِلَهُمْ، وَ عَجِّلْ مَهالِکَهُمْ وَ اسْلُبْهُمْ مَمالِکَهُمْ، وَ ضَیِّقْ عَلَیْهِمْ مَسالِکَهُمْ، وَ الْعَنْ مُساهِمَهُمْ وَ مُشارِکَهُمْ.

اَللّهُمَّ وَ عَجِّلْ فَرَجَ اَوْلِیائِکَ وَ ارْدُدْ عَلَیْهِمْ مَظالِمَهُمْ، وَ اَظْهِرْ بِالْحَقِّ قائِمَهُمْ، وَ اجْعَلْهُ لِدیِنِکَ مُنْتَصِراً وَ بِاَمْرِکَ فی اَعْدائِکَ مُؤْتَمِراً.

اَللّهُمَّ احْفُفْهُ بِمَلائِکَةِ النَّصْرِ وَ بِما اَلْقَیْتَ اِلَیْهِ مِنَ الاَمْرِ فی لَیْلَةِ الْقَدْرِ، مُنْتَقِماً لَکَ حَتّی تَرْضَی، وَ یَعُودَ دیِنُکَ بِهِ وَ عَلی یَدَیْهِ جَدیداً غَضّاً، وَ یُمْحَضَ الْحَقُّ مَحْضاً وَ یُرْفَضَ الْباطِلُ رَفْضاً.

اَللّهُمَّ صَلِّ عَلَیْهِ وَ عَلی جَمیعِ آبائِهِ، وَ اجْعَلْنا مِنْ صَحْبِهِ وَ اُسْرَتِهِ، وَ ابْعَثْنا فی کَرَّتِهِ حَتّی نَکُونَ فی زَمانِهِ مِنْ اَعْوانِهِ. اَللّهُمَّ اَدْرِکْ بِنا قیامَهُ وَ اَشْهِدْنا اَیّامَهُ، وَ صَلِّ عَلَیْهِ وَ عَلَی اَهْلِ بَیْتِهِ، وَ ارْدُدْ اِلَیْنا سَلامَهُ، وَ السَّلامُ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَکاتُهُ.

خدایا! ای گسترنده کعبه، ای شکافنده دانه، ای برطرف‌کننده سختی‌ها و گشاینده هر گرفتاری، از تو می‌خواهم در این روزِ بزرگت، که حقش را گرامی داشتی و پیشگامی‌اش را پیش انداختی، و آن را نزد مؤمنان امانتی و راهی به سوی خود قرار دادی، به رحمت بی‌کرانت بر محمد بنده برگزیده‌ات در پیمان نزدیک، روز دیدار، گشاینده هر بسته‌ای و دعوت‌کننده به هر حقی، و بر خاندان پاکش، آن راهنمایان و ستون‌های استوارِ پروردگار، درود فرستی.

و از خزانه عطایت به ما ببخش، عطایی بی‌پایان و ممنوع‌نشدنی، که توبه و بازگشتی نیکو را برایمان فراهم کند. ای بهترین خوانده‌شده و کریم‌ترین امیدِ دل‌ها، ای کفایت‌کننده، ای وفادار، ای آن‌که لطفش پنهان است، با لطفت به من لطف کن، با عفتت مرا رستگار ساز، با یاری‌ات مرا استوار دار، و مرا از ذکر کریمانه‌ات به حق اولیای امرت و نگهبانان رازت فراموش مکن. مرا از آفت‌های روزگار تا روز قیامت و برانگیخته‌شدن حفظ کن، و اولیایت را هنگام جان‌سپردن و فرود در خاک و پایان کار و سپری شدن عمرم بر بالینم حاضر گردان. خدایا یادم کن هنگامی که در میان لایه‌های خاک بپوسم و مردم فراموشم کنند، و مرا در خانه ماندگاری فرود آر و در منزل کرامت جای ده.

مرا از همنشینان اولیایت و برگزیدگان درگاهت قرار بده، دیدارت را بر من مبارک گردان، و پیش از فرارسیدن پایان عمرم، عمل نیک را روزی‌ام کن در حالی که از لغزش و گفتار بیهوده پاک باشم. خدایا مرا به حوض پیامبرت محمد(ص) وارد کن، و از آن به من بنوشان، نوشاندنی سیراب‌کننده، روان و گوارا که پس از آن هرگز تشنه نشوم، از آن طرد نگردم و از آن منع نشوم، و آن را بهترین توشه و کامل‌ترین وعده‌گاه برایم قرار ده، روزی که گواهان برپا می‌خیزند.

خدایا گردنکشان دیروز و امروز را که حقوق اولیایت را به ناحق غصب کردند لعنت کن، پایه‌هایشان را بشکن، پیروان و کارگزارانشان را نابود ساز، زمان هلاکتشان را نزدیک فرما، حکومتشان را از دستشان بگیر، راهشان را بر آنان تنگ کن، و بر شریکان و همراهانشان لعنت فرست.

خدایا در گشایش کار دوستانت شتاب کن، ستمدیدگی‌هایشان را به آنان بازگردان، قائم آنان را به حق آشکار ساز، و او را یاری‌رسان دینت و فرمانده به حکمتت در برابر دشمنانت قرار ده. خدایا فرشتگان پیروزی را گرد او بدار، و به آن دستوری که در شب قدر به او القا کردی، او را انتقام‌گیرنده خویش قرار ده تا زمانی که خشنود شوی، و دینت به دست او تازه و پاک شود، حق ناب گردد و باطل به کلی رانده شود. بر او و همه پدرانش درود فرست، ما را از یاران و خاندانش قرار ده، و در زمان بازگشتش ما را برانگیز تا در شمار یارانش باشیم. خدایا درک قیامش را روزی ما کن، روزگارش را به ما نشان ده، بر او درود فرست، سلامش را به ما بازگردان، و درود و رحمت و برکات خدا بر او و خاندان پاکش باد.

منبع: مهر