به گزارش ثریا قرآن نخستین و مهم‌ترین منبع تفسیر است و در آیات قرآن و روایات نیز بر منبع بودن قرآن تأکید شده است. پیشوایان دین نیز در تفسیر قرآن از خود قرآن استفاده کرده‌اند. همچنین عده‌ای از شاگردان مکتب تفسیری اهل‌بیت عصمت و طهارت(ع) و برخی دیگر از مفسران قرن‌های اول و دوم هجری قمری، آیات را مفسر یکدیگر قرار داده‌اند.

تفسیر قرآن، به زبان ساده و عمومی، به معنای دانش و فرایند فهم و توضیح معانی آیات قرآن است. بهانه پرداختن به این موضوع، انتشار کتابی با عنوان «علوم قرآنی در تفسیر تبیان شیخ طوسی(ره)» است. نویسنده این اثر، علی‌اصغر آخوندی، عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی شاهرود است و چاپ نخست آن چندی پیش در شمارگان ۱۰۰ نسخه، در قطع وزیری و در ۲۱۴ صفحه، از سوی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی راهی بازار نشر شد. به همین مناسبت، در این گزارش به معرفی مختصر این اثر می‌پردازیم.

علوم قرآنی از نگاه نخستین تفسیر جامع شیعی

در متنی که از سوی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، به‌عنوان ناشر، در ابتدای این اثر آمده است، به این موضوع اشاره شده که از آغازین روزگاران تدوین علوم و معارف دین، علوم قرآنی توجه عالمان بسیاری را به خود جلب کرد. از همین رو، آنان گاه کتاب‌های مستقلی را به این مباحث اختصاص می‌دادند و در ضمن، به تفسیر آن‌ها نیز می‌پرداختند.

کتاب حاضر با رویکردی علمی، به بررسی و تبیین ۱۳ مبحث مهم از علوم قرآنی در تفسیر «التبیان»، نخستین تفسیر جامع شیعی، پرداخته است.

در ادامه این متن تأکید شده است که اثر پژوهشی حاضر، هم جایگاه شیعه را در تدوین این دانش نشان می‌دهد و هم ظرفیت‌های مغفول‌مانده آثار گذشتگان را روشن می‌کند. شناخت دیدگاه‌های شیخ طوسی(ره) درباره مفاهیمی چون نسخ، محکم و متشابه، قرائات، اعجاز، عدم تحریف، اسباب نزول و ساختار سوره‌ها، گامی در بازخوانی میراث تفسیری شیعه است.

استخراج مباحث علوم قرآنی بر اساس تفسیر تبیان

این کتاب، پژوهشی علمی و مستند درباره مبانی علوم قرآنی در «التبیان فی تفسیر القرآن»، اثر ماندگار شیخ‌الطائفه، محمد بن حسن طوسی(ره)، است و نویسنده در آن، با مراجعه مستقیم به متن تفسیر تبیان، دیدگاه‌های شیخ طوسی(ره) را استخراج، دسته‌بندی و تحلیل کرده است.

علی‌اصغر آخوندی، نویسنده این اثر، در پیشگفتار کتاب بیان می‌کند: «بسیاری از مفسران شیعه، علوم قرآنی را در ضمن مباحث تفسیری خود بیان کرده‌اند و امروز وظیفه استخراج این مباحث از تفاسیر قدما بر دوش ماست. کتاب حاضر در همین راستا گردآوری شده و هدف آن، استخراج مباحث علوم قرآنی از نخستین تفسیر جامع و کهن شیعی، یعنی «التبیان فی تفسیر القرآن» اثر شیخ‌الطائفه، محمد بن حسن طوسی(ره)، است.»

او ادامه می‌دهد: «این تحقیق شامل دو بخش است. بخش نخست، کلیات، خود دارای سه فصل است که عبارت‌اند از: شرح حال شیخ، معرفی تفسیر تبیان و علوم قرآنی. بخش دوم با عنوان «علوم قرآنی در تفسیر تبیان» نیز شامل ۱۳ مبحث از علوم قرآنی، مانند بحثی درباره قرآن، سوره و آیه، محکم و متشابه، نسخ، اسباب نزول، قرائت، اعجاز قرآن، عدم تحریف آن، تقدیم و تأخیر و موارد دیگر است.»

مطابق اظهارات نویسنده، در این کتاب تلاش شده است تمام موضوعات و مباحث علوم قرآنی که شیخ طوسی(ره) به نحوی در تفسیر خود به آن‌ها پرداخته است، جمع‌آوری شود. همچنین به‌منظور فضاسازی بحث و تبیین دیدگاه شیخ(ره)، از برخی کتاب‌های علوم قرآنی و آرای دیگر عالمان اسلامی استفاده شده است. افزون بر این، در مواردی که دیدگاه شیخ(ره) با دیدگاه غالب علمای شیعه یکسان نیست، در پانویس کتاب به این تفاوت اشاره شده است.

نویسنده در تحلیل این مباحث نشان می‌دهد که شیخ طوسی(ره) با نگاهی روشمند و علمی، بسیاری از مبانی علوم قرآنی را حدود هزار سال پیش تبیین کرده و زمینه شکل‌گیری و گسترش رویکردهای اجتهادی در مدرسه تفسیری شیعه را فراهم آورده است.

همچنین این اثر، افزون بر تبیین آرای شیخ طوسی(ره)، مخاطب را با روند تحول علوم قرآنی در سنت تفسیری شیعه آشنا می‌کند و دلایل ماندگاری و اعتبار تفسیر تبیان در پژوهش‌های قرآنی معاصر را مورد توجه قرار می‌دهد.

شایان ذکر است کتاب «علوم قرآنی در تفسیر تبیان شیخ طوسی(ره)» می‌تواند به‌عنوان منبعی کاربردی برای استادان، پژوهشگران، دانشجویان، طلاب و علاقه‌مندان به مطالعات علوم قرآن و تفسیر مورد استفاده قرار گیرد.

آشنایی مختصر با شیخ طوسی(ره)

در قسمتی از فصل اول بخش نخست این کتاب، در مبحث شرح حال شیخ طوسی(ره)، آمده است:

«ابوجعفر محمد بن حسن بن علی، معروف به شیخ طوسی(ره) و شیخ‌الطائفه، در ماه رمضان سال ۳۸۵ قمری در طوس متولد شد. او علوم مقدماتی، سطح و عالی فقه، اصول، حدیث و دیگر علوم را در طوس و شهرهای دیگر ایران فراگرفت و از این راه، نبوغش شکوفا شد.

وی در سال ۴۰۸ قمری، هنگامی که تنها ۲۳ بهار از عمرش گذشته بود، به بغداد مهاجرت کرد. هم‌زمان با ورود به بغداد، به جرگه شاگردان دانشمند نامی آن روز بغداد، شیخ بزرگ شیعی، شیخ مفید، پیشوای مذهب شیعه جعفری که در تمام دانش‌های عصر مهارت داشت، پیوست.

در میان شاگردان شیخ مفید که دانشمندان بزرگی نیز بودند، هیچ‌یک شهرت و موقعیت شیخ طوسی(ره) را نیافتند. پس از شیخ مفید(ره)، زعامت دینی و ریاست مذهب شیعه به شاگردش، علامه علم‌الهدی، سید مرتضی(ره)، رسید. شیخ طوسی(ره) ۲۳ سال ملازم سید مرتضی(ره) بود تا اینکه در سال ۴۳۶ قمری، پس از ۸۰ سال عمر گران‌بها و ۲۳ سال زعامت بر دنیای شیعه و به‌جای گذاشتن تألیفات ارزنده و پرورش شاگردان برازنده، رخت به سرای باقی کشید.

پس از سید مرتضی(ره)، شیخ‌الطائفه، شیخ طوسی(ره)، خود پیشوا و رئیس مذهب شد و چون عَلَمی برای شیعه و چراغی برای دین گردید. تعداد شاگردانش از مجتهدان شیعه به ۳۰۰ تن رسید.

آنچه مسلم است، اینکه شیخ طوسی(ره) پایه‌گذار حوزه علمیه هزارساله نجف اشرف است؛ حوزه‌ای که به‌صورت بزرگ‌ترین دانشگاه در جهان اسلام درآمد و در خلال قرن‌های متوالی، هزاران نویسنده و عالم از بزرگان دین، اعاظم فقها و فلاسفه ارجمند، متکلمان گران‌قدر و مفسران فاضل از آن دانش‌آموخته شدند.

شیخ‌الطائفه طوسی(ره) ۱۲ سال تمام در نجف اشرف به تدریس، تألیف، هدایت، ارشاد و دیگر وظایف و تکالیف شرعی مشغول بود و سرانجام در ماه محرم‌الحرام سال ۴۶۰ قمری و در سن ۷۵ سالگی بدرود حیات گفت و بنا بر وصیت خود، در خانه مسکونی‌اش در شهر نجف اشرف دفن شد.»

در قسمت دیگری از این مطلب آمده است:

«در میان دانشمندان شیعه، کمتر عالمی را می‌توان یافت که به اندازه شیخ طوسی(ره) بر همه علوم و فنون احاطه و تسلط داشته باشد و آثار ارزنده وی همگی مورد توجه تمام طبقات دانشمند قرار گرفته باشد.

اهمیت شیخ‌الطائفه طوسی(ره) در این است که با وجود تقدم زمانی نسبت به دانشمندان پس از خود، در تمامی علوم اسلامی متداول عصر، مانند فقه، اصول، کلام، تفسیر، حدیث، رجال و فهرست، آثاری پرمغز و برجسته دارد که در تمام دوران هزارساله شیعه، همواره مورد استفاده فقها، دانشمندان و مجتهدان بوده است. دو کتاب از کتاب‌های چهارگانه معتبر شیعه، یعنی «تهذیب الاحکام» و «استبصار»، نیز از آثار شیخ‌الطائفه طوسی(ره) است.

این مختصر، شرح حال مردی بزرگ از سلسله عالمان و مجتهدان شیعه است؛ مردی که به‌حق عنوان «شیخ‌الطائفه و رئیس الفرقه المحققه» را به خود اختصاص داده است.»

علوم قرآن در تفسیر تبیان

نویسنده در بخش دوم این کتاب با عنوان «علوم قرآنی در تفسیر تبیان»، به تبیین موضوعاتی همچون نام‌های قرآن، نزول قرآن، تعریف سوره، تقسیم سوره‌های قرآن، تعریف آیه، نخستین آیات نازل‌شده بر پیامبر اکرم(ص)، محکم و متشابه، تأویل در تفسیر تبیان، اهمیت بحث نسخ، شرایط ناسخ، شرایط منسوخ، شناسایی ناسخ و منسوخ، اسباب نزول، تعریف علم قرائت، قرائت چهارده‌گانه، وجوه اختلاف قرائات، اعجاز قرآن، معجزه جاوید، دیدگاه شیخ(ره) درباره عدم تحریف قرآن، تناسب آیات در دیدگاه شیخ طوسی(ره)، استدلال به آیات قرآن، تکرار در قرآن و موضوعات دیگر پرداخته است. در این گزارش، با رعایت اختصار، به بیان یکی دو مورد از مطالب مطرح‌شده در این کتاب می‌پردازیم.

در مبحث «قرآن معجزه جاوید»، نویسنده بیان می‌کند:

«قرآن کریم معجزه جاویدان خاتم پیامبران(ص) است. پیامبرانی مانند ابراهیم(ع)، موسی(ع) و عیسی(ع) که هم کتاب آسمانی داشته‌اند و هم معجزه، زمینه اعجازشان چیزی غیر از کتابشان بوده است؛ از قبیل تبدیل شدن آتش سوزان به «برد و سلام»، اژدها شدن چوب خشک یا زنده شدن مردگان. بدیهی است که هرکدام از این معجزات، امری موقت و زودگذر بوده است، اما معجزه اصلی حضرت خاتم پیامبران(ص)، کتاب اوست. کتاب او در آن واحد، هم کتاب است و هم برهان رسالتش. به همین دلیل، آخرین معجزه، برخلاف سایر معجزات، جاویدان و باقی است، نه موقت و زودگذر.»

همچنین در پایان، به بیان نظر شیخ طوسی(ره) درباره «وجه اعجاز قرآن» که در این کتاب آمده است، اشاره می‌کنیم:

«شیخ طوسی(ره) وجه اعجاز قرآن را در فصاحت، بلاغت و نظم مخصوص آن می‌داند. وی در ذیل آیه ۱۳ سوره مبارکه هود که می‌فرماید: «أَمْ یَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیَاتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ»، یعنی «یا می‌گویند این قرآن را به دروغ ساخته است؟ بگو اگر راست می‌گویید، ۱۰ سوره برساخته‌شده مانند آن بیاورید و غیر از خدا، هر که را می‌توانید فراخوانید»، می‌نویسد که در این آیه، دلالتی بر وجه اعجاز قرآن وجود دارد و آن، فصاحت در این نظم مخصوص است؛ چراکه اگر غیر از این بود، در هماوردطلبی به افترا و دروغ‌گویی قناعت نمی‌ورزید.»