به گزارش ثریا نشست نقد و بررسی «حاج رحیم» در روز پنجشنبه ۲۴ اردیبهشت در ایوان شاهنامه باغ کتاب برگزار شد. در این نشست، فائزه طاووسی، نویسنده کتاب و محمدصادق شهبازی،فعال رسانه‌ای وحید جلیلی، قائم‌مقام رسانه ملی حضور داشتند.

فائزه طاووسی در ابتدای نشست در پاسخ به سوال مجری درباره چالش‌ها و علت انتخاب موضوع گفت: مواجهه من با شخصیت حاج رحیم در جشنواره عمار ۱۴۰۱ در غرفه تاریخ شفاهی بود. زمانی که پدر و مادر شهید احمدی روشن تشریف آورده بودند ما در تدارک مصاحباتی با موضوع مساجد با افراد مختلف بودیم. بعدها پیشنهادی به من داده شد تا مجموعه مصاحباتی که از حاج رحیم گرفته شده را تبدیل به کتاب کنم. این مصاحبات توسط آقای قاضی و حبیبی گرفته شده بود اما من در خوانش اولیه دریافتم که باید خودم نیز مصاحبه کنم تا خلاهای کار گرفته شود. به طور کلی یک سال و نیم روند نگارش کتاب و مصاحبه به طول انجامید تا به این خروجی برسیم.

نویسنده کتاب درباره چالش‌های این روند اضافه کرد: بزرگترین چالش ما طولانی بودن روند بود. حافظه حاج رحیم نیز به مقدار کافی با ما همراهی نمی‌کرد که مادر شهید کمک بسیاری به این روند کرد. یکی از ابعاد اصلی حاج رحیم مردم‌محوری ایشان است همانطور که در کتاب نیز نوشتم. در دوران قبل انقلاب که حاج رحیم در شهربانی بود و توسط ساواک دچار هجمه شده بودند، در ایران ماندند و با وجود زندان انفرادی و سایر صدمات کشور را ترک نکردند. مقاومت و استمرار نیز منش دائمی شخصیت حاج رحیم بود، به طوری که هویت اصلی ایشان بود نه یک مولفه مقطعی. از حضور در جبهه گیلان غرب و دزفول تا شهادت مصطفی. مسئله بعدی نیز تربیت انقلابی خانواده است که مهم‌ترین بخش کتاب است. مثل روایت مینی‌بوس که جرقه شروع کارهای فنی مصطفی بود و حاج رحیم زمینه‌ساز شکل‌گیری شخصیت یک شهید می‌شود. ولایت‌مداری این خانواده نیز زبانزد تمام ایرانیان است. من بین این کتاب و گفتمان پیشرفت یک نسبتی می‌بینم، آنجا که حاج رحیم در نقد برجام و مسائل هسته‌ای وارد می‌شوند.

طاووسی درباره ناگفته‌های مسائل هسته‌ای کشور عنوان کرد: تغییرات دولت، تغییرات تیم سایت هسته‌ای، اخراج افراد نخبه انقلابی که از سایت نطنز کنار گذاشته می‌شوند و بعد از شهادت مصطفی به سازمان اوقاف و آب و فاضلاب و ... می‌روند. حاج رحیم تلاش بسیاری می‌کند که با مطالبه‌گری این موارد را به گوش مسئولین برساند، در این فصل از کتاب است که روحیه مطالبه‌گری حاج رحیم بروز می‌کند.

نویسنده کتاب درباره نظر مخاطبین کتاب اضافه کرد: این کتاب برای نوجوانان نیست اما من نوجوانانی دیدم که بعد از خواندن این کتاب، با مسئله هسته‌ای، برجام، مطالبات رهبری و ... ارتباط گرفتند و به آگاهی رسیدند، زیرا من سعی کردم روایت را بسیار ساده و با نزدیک‌ترین لحن به راوی بنویسم، پنج بار بازنویسی کردم که خوش‌خوانی و سبک بودن کتاب اتفاق بیفتد.

او با اشاره به این نکته که کتاب‌هایی با موضوع پدران شهدا اندک هستند گفت: این موضوع بسیار برای من جالب بود و انگیزه اصلی من برای این کتاب بود. همیشه کتاب‌های شهدا یا همسرانه است یا مادرانه. درحالی که اگر با دقت بنگریم، لقمه حلالی که پدر سر سفره می‌گذارد می‌تواند در شکل‌گیری شخصیت شهید تاثیرگذار باشد.

ملت ایران، قوی‌ترین قهرمان‌های دنیا را به جهان درام معرفی کرده

وحید جلیلی در ابتدا با قرائت آیه « مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَیٰ نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِیلًا» گفت: این آیه را می‌توان هم درباره شهید احمدی روشن خواند و هم برای حاج رحیم. خوشحالم که این کتاب را خواندم و از محتوا و شاکله آن لذت بردم. همانطور که اشاره شد درباره شهیدپرورها تولیدات زیادی نیست و جریانی که معادلات ایران و جهان را زیرورو کرده، همین خانواده‌های شهیدپرور هستند.شهدا نیز بسیار ارزشمند هستند اما میوه این درختان هستند، این گلستان را باید به تماشا نشست. باید به والدین شهدا توجه جدی‌تری بشود، نه از این باب که به ما نیازمندند. ‌آنها فداکارترین نسل ایران هستند، برای یک فرد از دست دادن جان خود راحت‌تر است تا اینکه فرزندش را در مسیری قرار دهد که خطرات به او حمله‌ور می‌شوند، اگر ما ۲۰۰.۰۰۰ شهید داشته باشیم، ۴۰۰.۰۰۰ والدین شهید داریم و چه دریغ که در این باره تولید زیادی نشده است.

وی افزود: بسیاری از روشنفکران و نویسندگان ما، در حالی به ماجراها می‌پردازند و قصه و قهرمان را دارای موضوعیت می‌نامند که به عمیق‌ترین و جدی‌ترین ماجراهای دراماتیک در ایران معاصر بی‌اعتنا هستند. ملت ایران، قوی‌ترین قهرمان‌های دنیا را به جهان درام معرفی کرده و این حجم بی‌اعتنایی از سمت جریان روشنفکری غرب‌زده ایران، خود یک پدیده دراماتیک است. فراز و فرود داستان حاج رحیم از کودکی تا نوجوانی، از قبل انقلاب تا بعد انقلاب، بسیار زیبا است. جوانی که انقلاب اسلامی را در همدان تجربه می‌کند، سپس به همدان برمی‌گردد و مسائل مختلفی را تجربه می‌کند، در دفاع مقدس تجربیات مختلفی کسب می‌کند، در شهربانی خود را بازخرید می‌کند و با مینی‌بوس، سرویس مدرسه و کارخانه می‌شود و در پایان، فرزندی از این خانواده رشد می‌کند که بزرگترین قدرت‌های شیطانی جهان، برنامه‌ریزی می‌کنند تا او را از سر راه بردارند.

قائم‌مقام رسانه ملی ادامه داد: به همین سبب این یک ماجرای ایرانی نیست، بلکه داستانی جهانی است. کل کشورهای جهان، مخصوصا امروزه، که به دنبال دانستن هویت ایران و ایرانی هستند، باید با حاج رحیم آشنا شوند. نه تنها جریان امپریالیسمی غرب، بلکه جریان‌های داخلی نیز به دنبال سانسور و بایکوت هستند، جریاناتی که ملت ایران را اقلیت رانتی معرفی می‌کنند. رعایای شیطان چه در آمریکا و اسرائیل و چه در داخل کشور، تلاش می‌کنند تا حماسه‌های این ملت سرافراز را نادیده بگیرند. ما در بین خانواده شهدا، صدها هزار قصه و شخصیت داریم که باید روایت شود. به همین سبب باید به این اتفاقات پرداخته شود، اول از همه برای غنابخشی ادبیات ایران و سپس برای تکامل علوم اجتماعی ایران و توجه به مردم‌شناسی، که با تعداد بالای این کتاب‌ها، می‌تواند منبعی جامع برای نظریه‌پردازی ما تولید شود. این جنس‌ کتاب‌ها حتما برای مردم‌شناسان جذاب خواهد بود.

جلیلی تصریح کرد: امروز عمیقا نیازمند این موضوع هستیم، به خصوص که مردم‌شناسی ما دچار خطای راهبردی است، شاید با منشا همان تفکر شهبانویی زمان قدیم که مردم را با دید توریستی می‌بیند. در حوزه تاریخ اجتماعی نیز ما آثار کمی داشتیم، البته که ما در حوزه تاریخ سیاسی تولیداتی داشتیم. اما طبق گفته حضرت امام در سال ۶۷ که فرمودند «تاریخ انقلاب، سیاسی نیست و یک پدیده اجتماعی است» ما هنوز در این حوزه ضعیف هستیم. در بعد بین‌الملل نیز این کتاب حائز اهمیت است، با توجه به کنجکاوی جهان درباره ایران و تولیداتی که درسینمای غرب‌زده در عرصه بین‌الملل در کن و اسکار وجود دارد، مردم دنیا متعجب می‌شوند که مردم ایرانی که در سینما، بسیار مستاصل و فاسد هستند چگونه در برابر استکبار با این همه جنگ‌افروزی قد علم کرده‌اند. این کتاب جدا از ادبیات اجتماعی و داستانی، نمونه‌ای از ادبیات عرفانی است. گفتگویی داخل کتاب بین حاج رحیم و یکی از مربیان مصطفی وجود دارد، حاج رحیم به شوخی به مربی مصطفی می‌گوید «تو او را شهید کردی، چون تو او را با قرآن مانوس کردی» و مربی نیز در پاسخ گفته بود «خیر؛ تو او را شهید کردی، چون تو او را با لقمه حلال بزرگ کردی» چگونه می‌توان آموزه‌های عرفانی را همچون آب جاری به ذهن مخاطب متبادر کرد؟ به همین دلیل است که می‌گویم این کتاب در ادبیات جهان حرفی برای گفتن دارد، زیرا دارای یک مزیت نسبی است.

قائم‌مقام رسانه ملی با اشاره به فرمایش امام بیان کرد: همچون گفته امام، تفاوت رزمندگان ما با سایر رزمندگان جهان، در رفتار انهاست. در سایر کشورها، در منطقه فتح‌شده همه چیز مباح است و افراد به غارت‌گری می‌پردازند، اما در ایران این مقوله برعکس است، همین است که جنس خانواده شهدای ما با خانواده سرابازان آمریکایی تفاوت دارند.

او در پایان گفت: چند نکته درباره کتاب نیز وجود دارد که شروع زیبا و نثر دلنشینی دارد، ادبیات درست و به ‌اندازه‌ای دارد. ارجاعاتی که به فرهنگ عامه دارد، صداقت و سادگی زندگی حاج رحیم را هم در محتوا و هم در فرم نشان داده است. به نظر من اگر این ژانر را به درستی به جهانیان معرفی کنیم، اتفاقات بسیار مثبتی رخ خواهد داد.

«دهه شورانگیز شصت، دهه شوق‌انگیز هشتاد»

پس از وحید جلیلی، محمدصادق شهبازی بیان کرد: کتاب «حاج رحیم» واقعا دلنشین است و از جمله آثاری است که به سختی می‌توان آن را زمین گذاشت. شما در این کتاب صرفا فراز و فرود حاج رحیم از کودکی تا کهنسالی را نمی‌بینید، بلکه فراز و فرود یک ملت را می‌بینید. این کتاب به رشد ملت ایران در فرایند انقلاب اشاره دارد، چگونه ایرانیان در این تاریخ با یکدیگر رشد و رویا پیدا می‌کنند و هزینه‌ می‌دهند. حرکتی که از سال ۶۰ شروع شد و در دهه ۸۰ به ثمر نشست، من همیشه این تعبیر را به کار می‌برم «دهه شورانگیز شصت، دهه شوق‌انگیز هشتاد»

وی افزود: این کتاب هم سرمایه‌ای برای شناخت مردم ما در استان‌های خاص است که از کلی‌گویی پرهیز می‌کند و صرفا به یزد و همدان می‌پردازد و این موضوع جزئی‌نگرانه در زندگی مردم ایران، که چگونه کودک را سربلند و مردانه رشد می‌دهند. در فضای روایت پیشرفت این داستان مشخص است، اینکه چطور مصطفی را همزمان در مسیر رشد فردی و رشد اجتماعی تربیت می‌کنند. ما می‌بینیم چطور شیاطین تلاش کردند تا جلوی رشد مسائل هسته‌ای را بگیرند و چطور شهید احمدی‌روشن تلاش کرد تا در این مسیر ثابت‌قدم باشد. ثبات قدم حاج رحیم در مسئله برجام نیز مشخص است، جوری با مبانی دینی و فهم سیاسی کامل و به دور از حب و بغض فرزندش ایستادگی می‌کند.

این فعال رسانه‌ای گفت: همه این‌ها نمایش می‌دهد که انسان جمهوری اسلامی به چه صورت است. درباره مادر شهید احمدی روشن، حدودا ۴ یا ۵ کتاب نوشته شده، اما هیچکدام اینگونه که در کتاب «حاج رحیم» قدرت مادر در انقلابی ماندن خانواده اشاره شده را نمی‌بینیم. ما از دهه شصت تا همین جنگ رمضان می‌بینیم که سرمایه‌هایی که داریم که نباید از دست بدهیم، این کتاب را به چشم زندگی‌نامه فردی که فرزندش را از دست داده نگاه نکنید، به چشم روایت پیشرفت ملت ایران بنگرید، روایتی که چگونه یک راننده مینی‌بوس عادی به این سطح می‌رسد.

شهبازی در پایان تصریح کرد: البته که کار تمام نشده، سنگر روایت همیشه برپاست، ما قبل‌ها با این موضوع مواجه شده بودیم که احمدی روشن چه انسانی بود و امروز با خواندن این کتاب فهمیدیم که چگونه افراد، احمدی‌روشن‌ها را می‌سازند!