به گزارش ثریا «ای پیامبر خدا! صبر و بردباری من با از دست دادن فاطمه کم شده و توان خویشتن‌داری ندارم؛ اما من که سختی جدایی تو را دیده و سنگینی مصیبت تو را به دوش کشیده‌ام، می‌توانم صبر کنم. از این به بعد، غم و اندوه من همیشگی خواهد بود و شب‌ها تا صبح بیدار خواهم ماند؛ تا آن روزی که خدا خانه زندگی تو را برای من هم انتخاب کند.»

این متن، فرازهایی از خطبه ۲۰۲ نهج‌البلاغه است؛ سخنانی از امیرالمؤمنین امام علی(ع) که هنگام دفن حضرت فاطمه زهرا(س)، خطاب به پیامبر اکرم(ص) بیان کردند. این خطبه در زمانی ایراد شد که هنوز مدت زیادی از رحلت پیامبر نگذشته بود و جامعه اسلامی با تحولات و اختلافات مهمی روبه‌رو شده بود.

پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، در حالی که امام علی(ع) و خانواده پیامبر درگیر مراسم غسل و کفن و دفن ایشان بودند، گروهی از مهاجران و انصار در محلی به نام سقیفه بنی‌ساعده جمع شدند تا درباره جانشینی پیامبر و اداره جامعه اسلامی تصمیم‌گیری کنند. این گردهمایی در نهایت به بیعت با ابوبکر منجر شد؛ درحالی‌که مسئله جانشینی پیامبر قبل‌تر در مناسبت‌های مختلف از جمله واقعه غدیر خم روشن شده بود و ایشان، امیرالمومنین علی (ع) را شایسته‌ترین فرد برای عهده‌داری حکومت می‌دانستند. به همین دلیل، امام با روندی که در سقیفه شکل گرفت موافق نبودند و از بیعت با ابوبکر خودداری کردند.

در روزهای بعد، تلاش‌هایی برای گرفتن بیعت از امام علی(ع) صورت گرفت؛ اما ایشان در برابر این فشارها مقاومت کردند و در عین حال، با توجه به شرایط دشوار جامعه و نبود همراهان کافی، از اقدام نظامی و درگیری گسترده خودداری کردند. در این میان، حضرت فاطمه زهرا(س) به دفاع از حق ولایت امیرالمومنین به پا خواستند و با مراجعه به خانه‌های مهاجران و انصار، ماجرای غدیرخم و انتقال جانشینی به علی(ع) را یادآور شدند. بااین‌حال، این تلاش‌ها به تغییر روند پیش‌آمده منجر نشد و ماجراهای پس از سقیفه، به یکی از زمینه‌های اصلی اعتراض حضرت زهرا(س) و اندوه عمیق امام علی(ع) تبدیل شد.

از همین رو، خطبه ۲۰۲ را نمی‌توان صرفاً سخنانی در وصف اندوه یک همسر در سوگ همسرش دانست. امام در کنار بیان دلتنگی و رنج خود، به رفتار امت پس از رحلت پیامبر نیز اشاره می‌کنند؛ به‌ویژه آنجا که از همدستی امت در ستم به دختر پیامبر صحبت می‌کنند. این اعتراض، تنها ناظر به رفتار چند فرد نیست، بلکه مسئولیت جامعه‌ای را به یاد می‌آورد که برخی از آنان پس از رحلت پیامبر، در برابر غصب خلافت از امیرالمومنین سکوت کردند یا برخی دیگر که با ابوبکر بیعت کردند.

در نهج‌البلاغه، مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های امام علی(ع) را می‌بینیم که در آن گاه امام در جایگاه معلم اخلاق، مردم را به فضیلت‌ها و رفتار درست دعوت می‌کنند و گاه در مقام حاکم و سیاستمدار، درباره مسائل جامعه و حکومت سخن می‌گویند. بااین‌حال، در برخی فرازها می‌توان وجه عاطفی و شخصی امام را نیز دید؛ خطبه ۲۰۲ از همین دسته است.

خواندن نهج‌البلاغه، به‌ویژه برای مخاطبان جوان، همیشه خیلی ‌ساده نبوده است. بسیاری از خطبه‌ها و نامه‌های امام علی(ع) در پیوند با رویدادها و شرایط تاریخی خاصی بیان شدند و آشنایی با این زمینه‌ها می‌تواند به درک عمیق‌تر سخنان ایشان کمک کند. از همین رو، صرف خواندن متن خطبه‌ها، بدون شناخت اتفاقاتی که به بیان آن‌ها انجام شده، ممکن است فهم برخی فرازها را سخت کند.

کتاب «نهج‌البلاغه جوانان؛ سبک زندگی از زبان امام علی(ع)»، تالیف محمدحسین دانشوند، تلاشی برای نزدیک‌تر کردن مخاطب جوان به نهج‌البلاغه است. مولف این کتاب، متن خطبه‌ها و نامه‌های نهج‌البلاغه را در کنار روایت رویدادهای تاریخی و توضیح زمینه‌های شکل‌گیری آن‌ها قرار داده تا مخاطب، علاوه بر آشنایی با سخنان امام علی(ع)، بداند این سخنان در چه موقعیتی و در واکنش به چه اتفاقاتی بیان شده‌ است.

در ادامه، در کنار بررسی محتوای خطبه ۲۰۲ نهج‌البلاغه، به روایت تاریخی حوادثی می‌پردازیم که پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) رخ داد و زمینه بیان این سخنان از سوی امیرالمؤمنین(ع) را فراهم کرد.

فاطمه (س) خیلی زود به تو پیوست

امام علی(ع) در آغاز خطبه می‌فرمایند: السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَنِّی وَعَنْ ابْنَتِکَ النَّازِلَةِ فِی جِوَارِکَ وَالسَّرِیعَةِ اللَّحَاقِ بِکَ.

سلام بر تو ای رسول خدا! سلامی از طرف من و دخترت که هم‌اکنون (روح مطهرش) در کنار تو فرود آمده و شتابان به تو رسیده است.

امام در اوج مصیبت و اندوه، سخن خود را با سلام به پیامبر آغاز می‌کنند؛ سلامی که هم از جانب خودشان است و هم از جانب دختر پیامبر که اکنون به پدر پیوسته است. تعبیر «السریعَةِ اللَّحاقِ بِکَ» بر فاصله کوتاه میان رحلت پیامبر(ص) و شهادت حضرت زهرا(س) تأکید دارد.

در این فراز، واژه «جوار» نیز مورد توجه قرار گرفته است. برخی تلاش کردند چنین برداشتی داشته باشند که حضرت فاطمه زهرا(س) در کنار قبر پیامبر اکرم(ص) به خاک سپرده شدند. در حالی که درباره محل دفن حضرت زهرا(س) سه احتمال مطرح است: نخست اینکه ایشان در منزل خودشان دفن شده باشند.

احتمال دوم اینکه محل دفن ایشان میان قبر و منبر پیامبر اکرم(ص) باشد. این احتمال با توجه به روایتی مطرح می‌شود که پیامبر(ص) فرمودند: «میان منبر و قبر من، باغی از باغ‌های بهشت است.» به همین دلیل، برخی از بزرگان این محدوده را محل دفن حضرت فاطمه زهرا(س) دانستند. احتمال سوم نیز دفن ایشان در قبرستان بقیع است.

با این حال، نمی‌توان صرفاً با استناد به واژه «جوار» در این خطبه، نتیجه گرفت که حضرت زهرا(س) در کنار قبر پیامبر(ص) دفن شدند؛ چراکه این واژه معنایی نسبی دارد و لزوماً به معنای هم‌جواری و مجاورت مستقیم نیست، بلکه می‌تواند صرفاً بر نزدیکی دلالت داشته باشد.

در ادامه، خطبه امام(ع) این تعبیر را به کار می‌برند که فاطمه(س) خیلی زود به تو پیوست. بنا بر روایت مشهور، پیامبر دو بار حضرت زهرا(س) را به نزد خود فراخواندند و در مرتبه نخست، خبری از رحلت قریب‌الوقوع خود به ایشان دادند که موجب گریه حضرت شد. سپس در گفت‌وگوی دوم، خبر دادند که حضرت زهرا(س) نخستین فرد از خاندان ایشان خواهد بود که به پیامبر ملحق می‌شود؛ خبری که موجب شادی و لبخند ایشان شد.

اندوه من پس از فاطمه، همیشگی است

امام علی(ع) در بخش دیگری از خطبه، از شدت اندوه خود سخن می‌گویند: قَلَّ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَنْ صَفِیَّتِکَ صَبْرِی، وَرَقَّ عَنْهَا تَجَلُّدِی، إِلَّا أَنَّ فِی التَّأَسِّی لِی بِعَظِیمِ فُرْقَتِکَ، وَفَادِحِ مُصِیبَتِکَ، مَوْضِعَ تَعَزٍّ.

ای پیامبر خدا‍! صبر و بردباری من با از دست دادن فاطمه کم شده و توان خویشتن‌داری ندارم. اما برای من که سختی جدایی تو را دیده و سنگینی مصیبت تو را به دوش کشیده‌ام، صبر امکان‌پذیر است.

امیرالمومنین که به اصبرالصابرین شناخته می‌شد در این فراز، از کم شدن صبر و توان خویشتن‌داری خود در برابر مصیبت فقدان حضرت زهرا(س) سخن می‌گویند. ایشان در سختی‌ها و حوادث سخت، همیشه نماد صبر و استقامت بودند.

امام در ادامه، از ماندگاری این اندوه سخن می‌گویند: أَمَّا حُزْنِی فَسَرْمَدٌ، وَأَمَّا لَیْلِی فَمُسَهَّدٌ، إِلَی أَنْ یَخْتَارَ اللَّهُ لِی دَارَکَ الَّتِی أَنْتَ بِهَا مُقِیمٌ.

از این به بعد غم و اندوه من همیشگی خواهد بود و شب‌ها تا صبح بیدارم تا آن روزی که خدا خانه و جایگاه تو را برای من هم انتخاب کند.

امام با این تعبیر نشان می‌دهند که اندوه فقدان حضرت زهرا(س)، غمی گذرا و کوتاه‌مدت نیست. همچنین تعبیر بیدارماندن شبانه، از شدت اندوهی حکایت دارد که آرامش و خواب را از ایشان گرفته است. این غم، بنا بر بیان امام، تا پایان عمر همراه ایشان خواهد بود؛ تا زمانی که خداوند جایگاه پیامبر(ص) را برای ایشان نیز برگزیند.

فاطمه تو را از ستم امت آگاه خواهد کرد

مهم‌ترین و تکان‌دهنده‌ترین بخش خطبه، آنجاست که امام علی(ع) از رفتار امت پس از رحلت پیامبر(ص) سخن می‌گویند: وَسَتُنَبِّئُکَ ابْنَتُکَ بِتَضَافُرِ أُمَّتِکَ عَلَی هَضْمِهَا، فَأَحْفِهَا السُّؤَالَ، وَاسْتَخْبِرْهَا الْحَالَ.

به زودی دخترت تو را آگاه خواهد کرد که چگونه امت تو در ظلم به او با یکدیگر همکاری کردند. از فاطمه بپرس و از احوال اندوهناک ما آگاه شو، در حالی که هنوز زمان زیادی از رحلت تو نگذشته است و یاد تو فراموش نشده است.

در این عبارت، دو واژه اهمیت ویژه‌ای دارند: «تضافر» و «هضم». تضافر به معنای همکاری و همدستی است و هضم در اینجا به معنای ستم‌کردن و پایمال‌کردن حق به کار رفته است. بنابراین، امام تنها از رفتار یک فرد سخن نمی‌گویند، بلکه از همراهی و همدستی گروهی از افراد و مسئولیت جامعه در برابر آنچه بر حضرت زهرا(س) گذشت، انتقاد می‌کنند.

این تعبیر، نکته مهمی در خود دارد: در نگاه امام، ظلم تنها به عامل مستقیم آن محدود نمی‌شود؛ کسانی که در برابر آن سکوت کردند نیز در شکل‌گیری چنین وضعیتی نقش دارند. از همین رو، این فراز را می‌توان فراتر از بیان یک مصیبت شخصی، اعتراضی به وضعیت جامعه پس از رحلت پیامبر(ص) دانست.

ماجرا از کجا آغاز شد؟ سقیفه و مسئله جانشینی پیامبر(ص)

برای فهم زمینه تاریخی این سخنان، باید به روزهای پس از رحلت پیامبر(ص) بازگشت. در آن زمان، مسئله جانشینی و اداره جامعه اسلامی به یکی از مهم‌ترین موضوعات میان گروه‌های مسلمان تبدیل شد. گروهی از مهاجرین و انصار در سقیفه بنی‌ساعده گرد هم آمدند و درباره جانشینی پیامبر(ص) به گفت‌وگو پرداختند. در جریان این نشست، با ابوبکر بیعت شد؛ درحالی‌که امام علی(ع) در آن زمان با این بیعت همراه نشدند.

امام علی(ع)، بارها سعی کردند مسئله جانشینی پیامبر(ص)از جمله واقعه غدیر را یادآور شوند. بااین‌حال، ایشان در شرایطی قرار داشتند که باید میان اقدام برای بازپس‌گیری حق و حفظ مصالح جامعه اسلامی تصمیم می‌گرفتند.

در نهج‌البلاغه، امام از دشواری این موقعیت سخن می‌گویند: از یک سو، چشم‌انداز انحراف از مسیر مورد نظر پیامبر را می‌دیدند و از سوی دیگر، یاران و همراهان کافی برای ایستادگی در اختیار نداشتند. ایشان در چنین شرایطی صبر را برگزیدند؛ صبری دشوار که در تعبیر مشهور خود، آن را به فروبردن استخوان در گلو و تحمل خار در چشم تشبیه می‌کنند.

در گزارش‌های تاریخی آمده است که امام علی(ع) پس از واقعه سقیفه، در مواردی برای یادآوری حق خود و درخواست حمایت، به سراغ گروه‌هایی از انصار رفتند. در برخی نقل‌ها آمده است که حضرت زهرا(س) نیز در این مسیر همراه امام بودند و برای دفاع از حق ایشان با مردم سخن می‌گفتند. حضرت زهرا(س) نیز پس از واقعه سقیفه، در سخنان و موضع‌گیری‌های خود با پیامدهای آن مخالفت کردند. خطبه فدکیه و سخنان ایشان در جمع زنان مهاجر و انصار، از جمله نمونه‌های اعتراض به وضعیت پیش‌آمده و هشدار درباره پیامدهای آن برای جامعه اسلامی است.

ایستادگی فاطمه(س) در دفاع از ولایت

دفاع حضرت زهرا(س) از امام علی(ع) تنها به بیان اعتراض محدود نبود. بنا بر گزارش‌های تاریخی، ایشان در موقعیت‌های مختلف برای دفاع از حق و یادآوری جایگاه امام علی(ع) تلاش کردند؛ از سخنرانی در مسجد و ایراد خطبه گرفته تا مراجعه به خانه‌های مهاجران و انصار و یادآوری تعیین جانشین پیامر(ص) در روز غدیم خم.

در برخی نقل‌ها آمده است که حضرت زهرا(س)، با وجود وضعیت جسمانی دشوار، برای دفاع از حق ولایت به مسجد رفتند و در برابر کسانی که قصد داشتند ایشان را به بیعت وادار کنند، موضع گرفتند. این روایت‌ها، تصویری از پایداری حضرت در دفاع از ولایت و تلاش ایشان برای جلوگیری از تثبیت وضعیتی را نشان می‌دهد که آن را انحراف از سفارش پیامبر(ص) می‌دانستند.

این ایستادگی و دفاع از حق، در کنار رنج‌ها و مصائبی که بر حضرت زهرا(س) گذشت، یکی از زمینه‌های اندوه عمیق امام علی(ع) بود؛ اندوهی که در فرازهای مختلف خطبه ۲۰۲ نشان می‌دهد. خطبه با سخنانی درباره وداع امام با پیامبر(ص) و حضرت زهرا(س) به پایان می‌رسد: وَالسَّلَامُ عَلَیْکُمَا سَلَامَ مُوَدِّعٍ، لَا قَالٍ وَلَا سَئِمٍ. فَإِنْ أَنْصَرِفْ فَلَا عَنْ مَلَالَةٍ، وَإِنْ أُقِمْ فَلَا عَنْ سُوءِ ظَنٍّ بِمَا وَعَدَ اللَّهُ الصَّابِرِینَ.

سلام بر هر دوی شما؛ سلام کسی که با شما وداع می‌کند، نه از روی خستگی و نه از روی ناراحتی و دلزدگی.

پس اگر از کنار مزار شما بروم، از روی خستگی و دلتنگی نیست؛ و اگر در کنار شما بمانم، از آن جهت نیست که به وعده‌ای که خداوند به صابران داده است بدگمان باشم.

امام علی(ع) در پایان خطبه، ضمن وداع با پیامبر(ص) و حضرت زهرا(س)، بر وفاداری خود تأکید می‌کنند. رفتن ایشان از کنار مزار، نشانه خستگی و دل‌زدگی نیست و ماندنشان نیز به معنای تردید در وعده الهی درباره صابران نیست. این سخنان، هم عمق اندوه امام را نشان می‌دهد و هم استواری ایشان در برابر مصیبت را.

در نهایت، خطبه ۲۰۲ نهج‌البلاغه را نمی‌توان صرفاً روایت اندوه امام علی(ع) از فقدان همسرشان دانست. این خطبه در کنار بازتاب غم و دلتنگی، روایتی از روزهای سخت پس از رحلت پیامبر(ص)، دفاع حضرت زهرا(س) از ولایت و اعتراض امام به رفتار امت است. امام در این خطبه از مصیبتی صحبت می‌کنند که تنها یک خانواده را داغدار نکرد، بلکه مسئله‌ای جدی درباره وضعیت جامعه اسلامی و مسئولیت آن در برابر حق و عدالت بر جای گذاشت.

منبع: کتاب «نهج‌البلاغه جوانان»جلد ‍۱/ نشر نشان/ محمدحسین دانشوند

منبع: مهر