به گزارش ثریا رویداد اربعین و پیاده‌روی میلیون ها انسان عاشق از اقصی نقاط جهان به سمت کربلا، چیزی ورای بزرگداشت صِرف یک موضوع مذهبی است. این رویداد بدون تردید حامل لایه های پیدا و پنهان فرهنگی و عقیدتی و انسان‌ساز و البته تمدنی است که در سال های اخیر توجه بسیاری از صاحب‌نظران در اقصی نقاط دنیا را به خود جلب کرده است.

این رویداد در نوع خود به یک منبع مهم و بزرگ از قدرت نرم برای جهان اسلام تبدیل شده که همین موضوع سبب شده تا سیلی از عداوت و خصومت‌ورزی‌ها نیز از سوی جریان های مخالف و معاند با جهان اسلام و به ویژه مذهب تشیع، علیه آن شکل بگیرد. به بیان ساده تر، دشمنان اسلام با درک ابعاد قدرت‌ساز رویداد پیاده‌روی میلیونی اربعین و گردهمایی میلیون ها عاشق در کربلا، سعی داشته و دارند تا از این اتفاق بزرگ، مشروعیت‌زدایی کنند و با شبهات مختلف آن را زیر سوال ببرند.

از این رو،در گفتگو با هادی زینی ملک آباد، پژوهشگر الهیات و معارف اسلامی و عضو هیات علمی دانشگاه سیستان، به واکاوی چند سوال مهم و محوری با مرکزیت رویداد اربعین حسینی و جنبه های انسان‌سازِ آن پرداختیم. مشروح این گفتگو را در ادامه می خوانید:

هر سال با نزدیک شدن به اربعین، میلیون‌ها نفر از کشورهای مختلف راهی عراق می‌شوند و یکی از بزرگ‌ترین اجتماعات انسانی جهان شکل می‌گیرد. به نظر شما چه عواملی باعث شده است که اربعین از یک مناسبت مذهبی فراتر برود و به یک پدیده اجتماعی و فرهنگی تبدیل شود؟

اگر بخواهیم اربعین را تنها یک مراسم مذهبی بدانیم، در واقع بخش مهمی از ظرفیت‌های آن را نادیده گرفته‌ایم. اربعین امروز یک پدیده چندوجهی است. رویدادی که ابعاد دینی، فرهنگی، اجتماعی، انسانی و حتی اقتصادی را در کنار هم دارد. میلیون‌ها انسان از ملیت‌ها، زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف در یک مسیر مشترک حرکت می‌کنند و همین موضوع، آن را به یک تجربه کم‌نظیر در جهان تبدیل کرده است. در دنیایی که بسیاری از جوامع با بحران تنهایی، کاهش ارتباطات اجتماعی و گسترش فردگرایی مواجه هستند، اربعین تصویری متفاوت از زندگی جمعی ارائه می‌دهد. تصویری که در آن همکاری، ایثار، احترام متقابل و همدلی جایگاه ویژه‌ای دارد. به همین دلیل است که بسیاری از جامعه‌شناسان، اربعین را نه فقط یک مراسم مذهبی، بلکه یک میدان بزرگ برای تولید و بازتولید سرمایه اجتماعی می‌دانند.

شما به مفهوم سرمایه اجتماعی اشاره کردید. این مفهوم چه ارتباطی با جامعه ایران دارد؟

سرمایه اجتماعی یعنی میزان اعتماد، همکاری و احساس تعلق میان افراد یک جامعه. هرچه این سرمایه بیشتر باشد، حل مسائل اقتصادی، فرهنگی و حتی سیاسی نیز آسان‌تر خواهد بود. اربعین بستری فراهم می‌کند که افراد، فارغ از موقعیت اجتماعی، درآمد، تحصیلات یا شغل، در کنار یکدیگر قرار بگیرند و تجربه‌ای مشترک را رقم بزنند. همین تجربه مشترک، اعتماد و احساس همبستگی را تقویت می‌کند. برای جامعه ایران که همواره در معرض فشارهای مختلف اقتصادی، رسانه‌ای و سیاسی قرار داشته، حفظ و تقویت این سرمایه اجتماعی اهمیت دوچندانی دارد. جامعه‌ای که اعضای آن احساس کنند در کنار یکدیگر هستند، در برابر بحران‌ها نیز مقاوم‌تر عمل خواهد کرد.

یکی از جلوه‌های مهم اربعین، فرهنگ میزبانی مردم عراق و همچنین فعالیت هزاران موکب ایرانی است. این موضوع چه پیام‌هایی برای جامعه دارد؟

شاید زیباترین تصویر اربعین همین فرهنگِ خدمت باشد. در مسیر پیاده‌روی، انسان‌هایی را می‌بینید که بدون هیچ انتظار مادی، ساعت‌ها و روزها برای خدمت به زائران تلاش می‌کنند. غذا تهیه می‌کنند، محل استراحت فراهم می‌کنند، خدمات درمانی ارائه می‌دهند و حتی با یک لبخند یا یک لیوان آب، احساس امنیت و آرامش را منتقل می‌کنند. این فرهنگ خدمت داوطلبانه، یکی از ارزشمندترین سرمایه‌های فرهنگی جهان اسلام است. برای جامعه ایران نیز این تجربه اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد که مشارکت مردمی تا چه اندازه می‌تواند در حل مسائل اجتماعی موثر باشد. بسیاری از فعالیت‌های خیرخواهانه، گروه‌های جهادی و حرکت‌های مردمی نیز از همین فرهنگ الهام می‌گیرند.

آیا می‌توان گفت اربعین نوعی تمرین مسئولیت‌پذیری اجتماعی است؟

دقیقا همین‌طور است. در اربعین، افراد تنها دریافت‌کننده خدمات نیستند. بسیاری از آنان خود را مسئول کمک به دیگران می‌دانند. ممکن است فردی تنها با راهنمایی یک زائر، حمل وسایل سالمندان یا کمک به یک کودک، سهمی در این حرکت بزرگ داشته باشد. این رفتارها شاید کوچک به نظر برسند، اما در کنار هم فرهنگ مسئولیت‌پذیری را تقویت می‌کنند. اگر چنین نگاهی پس از بازگشت از سفر نیز ادامه پیدا کند، آثار آن را در محله، مدرسه، دانشگاه، اداره و حتی خانواده خواهیم دید.

برخی معتقدند اربعین می‌تواند به تقویت وحدت ملی نیز کمک کند. آیا این برداشت را درست می‌دانید؟

بله، زیرا در این رویداد اقشار مختلف جامعه حضور دارند. از شهرهای بزرگ گرفته تا روستاهای کوچک، از دانشگاهیان تا کارگران، از جوانان تا سالمندان، همه در کنار یکدیگر حرکت می‌کنند. این هم‌نشینی اجتماعی، بسیاری از فاصله‌های ذهنی را کاهش می‌دهد. افراد درمی‌یابند که با وجود تفاوت‌های سلیقه‌ای یا سبک زندگی، اشتراکات عمیق فرهنگی و اعتقادی فراوانی دارند. این احساس اشتراک، یکی از پایه‌های انسجام ملی است و هرچه تقویت شود، جامعه نیز توان بیشتری برای عبور از چالش‌ها خواهد داشت.

برخی تحلیلگران از اربعین به عنوان یک نمونه موفق از دیپلماسی مردمی یاد می‌کنند. نظر شما چیست؟

این تعبیر کاملاً قابل دفاع است. روابط ملت‌ها همیشه از مسیر توافق‌های سیاسی شکل نمی‌گیرد. گاهی ارتباط مستقیم مردم تاثیر بسیار عمیق‌تری دارد. میلیون‌ها ایرانی که در ایام اربعین با مردم عراق تعامل دارند، در واقع سفیران فرهنگی کشور خود هستند. از سوی دیگر، مهمان‌نوازی مردم عراق نیز تصویری مثبت از این کشور در ذهن زائران ایجاد می‌کند. این ارتباط مستقیم، سوءتفاهم‌ها را کاهش می‌دهد و زمینه شناخت متقابل را فراهم می‌سازد. در دنیای امروز که جنگ رسانه‌ای و روایت‌سازی اهمیت فراوانی پیدا کرده است، چنین ارتباطات مردمی ارزش راهبردی دارند. دشمنان نیز نمی توانند میان ملت های دوست، ایجاد شکاف و اختلاف کنند.

نقش نسل جوان را در این رویداد چگونه ارزیابی می‌کنید؟

جوانان بیش از هر گروه دیگری به تجربه‌های هویت‌ساز نیاز دارند. اربعین یکی از مهم‌ترین این تجربه‌هاست. جوان در این سفر تنها یک زائر نیست. او با مفاهیمی مانند صبر، نظم، همکاری، تحمل سختی، احترام به دیگران و مسئولیت اجتماعی به صورت عملی آشنا می‌شود. بسیاری از جوانان پس از بازگشت، انگیزه بیشتری برای فعالیت‌های داوطلبانه، کمک به نیازمندان یا حضور در برنامه‌های فرهنگی پیدا می‌کنند. این تجربه اگر با آموزش و تبیین مناسب همراه شود، می‌تواند آثار بلندمدتی بر شخصیت اجتماعی نسل جدید داشته باشد.

خانواده‌ها نیز حضور پررنگی در این مراسم دارند. این موضوع چه رهآوردی برای نهاد خانواده دارد؟

سفرهای مشترک خانوادگی، به‌ویژه زمانی که با هدفی معنوی همراه باشند، فرصت مناسبی برای تقویت روابط عاطفی ایجاد می‌کنند. اعضای خانواده در مسیر، مسئولیت‌ها را تقسیم می‌کنند، مشکلات را با همکاری حل می‌کنند و زمان بیشتری برای گفت‌وگو دارند. این تجربه مشترک، خاطرات ماندگاری ایجاد می‌کند که می‌تواند پیوندهای خانوادگی را مستحکم‌تر سازد. در شرایطی که سبک زندگی مدرن گاهی فرصت گفت‌وگوی عمیق را از خانواده‌ها گرفته است، چنین سفرهایی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند.

برخی می‌گویند مهم‌ترین اثر اربعین، پس از پایان سفر مشخص می‌شود. آیا با این دیدگاه موافق هستید؟

کاملا. ارزش واقعی هر تجربه فرهنگی زمانی آشکار می‌شود که در رفتار روزمره افراد نمود پیدا کند. اگر کسی پس از بازگشت از اربعین، قانون‌مدارتر باشد، به حقوق دیگران احترام بیشتری بگذارد، نسبت به مشکلات همسایه یا همکار خود بی‌تفاوت نباشد و در فعالیت‌های اجتماعی مشارکت بیشتری داشته باشد، می‌توان گفت پیام اربعین در زندگی او جاری شده است. بنابراین، نباید اربعین را صرفا در چند روز پیاده‌روی خلاصه کرد. این رویداد می‌تواند نقطه آغاز یک تحول اخلاقی و اجتماعی باشد.

در شرایطی که جامعه با مسائل و دغدغه‌های مختلف روبه‌رو است، اربعین چه پیامی برای آینده ایران دارد؟

مهم‌ترین پیام اربعین، امید و همبستگی است. جامعه‌ای که بتواند سرمایه اجتماعی خود را حفظ کند، از ظرفیت‌های مردمی بهره ببرد و فرهنگ مشارکت را تقویت کند، در برابر مشکلات نیز توانمندتر خواهد بود. اربعین به ما یادآوری می‌کند که بسیاری از مسائل، با همدلی و همکاری بهتر حل می‌شوند تا با تقابل و بی‌اعتمادی. این پیام، صرفا یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه تجربه‌ای است که میلیون‌ها نفر هر سال آن را از نزدیک لمس می‌کنند.

اگر بخواهید در پایان، مهم‌ترین دستاورد اربعین برای جامعه ایرانی را در یک جمع‌بندی بیان کنید، چه خواهید گفت؟

به اعتقاد من، اربعین یکی از مهم‌ترین فرصت‌های فرهنگی برای تقویت انسجام اجتماعی در ایران است. این رویداد، فرهنگ خدمت، نوع‌دوستی، مسئولیت‌پذیری، صبر، احترام متقابل، نظم، مشارکت و اعتماد را در مقیاسی گسترده بازنمایی می‌کند. جامعه‌ای که چنین ارزش‌هایی در آن تقویت شود، نه‌تنها در عرصه فرهنگی، بلکه در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و حتی مدیریتی نیز موفق‌تر خواهد بود. اربعین به ما می‌آموزد که قدرت یک ملت تنها در امکانات مادی خلاصه نمی‌شود بلکه سرمایه اصلی هر جامعه، انسان‌هایی هستند که به یکدیگر اعتماد دارند، برای هم فداکاری می‌کنند و در روزهای سخت، دست یکدیگر را رها نمی‌کنند. اگر این روحیه از مسیر پیاده‌روی اربعین به متن زندگی روزمره منتقل شود، بی‌تردید یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای فرهنگی و اجتماعی این رویداد رقم خواهد خورد. دستاوردی که می‌تواند آینده‌ای همدلانه‌تر، مسئولانه‌تر و امیدوارانه‌تر برای جامعه ایران رقم بزند.

منبع: مهر