به گزارش ثریا گاهی یک تصویر، بیش از هزاران خبر و گزارش در حافظه تاریخ ماندگار می‌شود. مرداد ۱۳۹۶، تصویری از یک جوان ایرانی با دستان بسته و نگاهی آرام در برابر یکی از نیروهای داعش منتشر شد؛ تصویری که تنها چند دقیقه طول کشید تا مرزهای جغرافیا را پشت سر بگذارد و به یکی از ماندگارترین قاب‌های سال‌های نبرد با تروریسم تبدیل شود. آن جوان، «محسن حججی» بود؛ رزمنده‌ای که دو روز بعد به شهادت رسید، اما روایت زندگی و شهادتش، فراتر از یک واقعه نظامی، به بخشی از حافظه جمعی ایرانیان تبدیل شد.

قابی که از میدان نبرد فراتر رفت

تاریخ نبردهای معاصر، تصاویر ماندگار کم ندارد؛ تصاویری که گاه بیش از ده‌ها کتاب و روایت، حقیقت یک واقعه را بازگو می‌کنند. در میان همه تصاویر منتشر شده از نبرد با داعش، شاید هیچ تصویری به اندازه عکس اسارت شهید محسن حججی در ذهن مردم ایران ماندگار نشده باشد.

در آن قاب، خبری از اضطراب و هراس نبود. رزمنده‌ای جوان با دستان بسته، در حالی که یکی از نیروهای داعش او را در میان گرفته بود، با نگاهی آرام و استوار به دوردست خیره شده بود. همین آرامش، همان چیزی بود که میلیون‌ها نفر را متوقف کرد؛ تصویری که ابتدا رسانه‌های وابسته به داعش برای نمایش قدرت خود منتشر کردند، اما برخلاف انتظارشان، به نمادی از شکست روانی این گروه تروریستی تبدیل شد.

انتشار گسترده این تصویر، موجی از واکنش‌ها را در ایران و خارج از کشور به همراه داشت. کاربران شبکه‌های اجتماعی، هنرمندان، نویسندگان، شاعران و فعالان فرهنگی هر کدام به شکلی درباره آن نوشتند و گفتند. بسیاری معتقد بودند که این تصویر، روایت تازه‌ای از مفهوم مقاومت را پیش روی جامعه قرار داد؛ مقاومتی که نه در هیاهوی میدان نبرد، بلکه در آرامش چهره یک اسیر متجلی شده بود.

تنها دو روز بعد، خبر شهادت او منتشر شد. داعش، مطابق شیوه همیشگی خود، این جنایت را نیز به نمایش گذاشت، اما آنچه در حافظه مردم ماند، نه خشونت داعش، بلکه همان نگاه آرام رزمنده ایرانی بود؛ نگاهی که به یکی از ماندگارترین تصاویر سال‌های مبارزه با تروریسم تبدیل شد.

جوانی که سال‌ها پیش مسیرش را انتخاب کرده بود

شهرت محسن حججی با انتشار تصویر اسارتش آغاز نشد؛ آن تصویر تنها آخرین فصل از مسیری بود که سال‌ها پیش آغاز شده بود.

محسن حججی ۲۱ تیر ۱۳۷۰ در نجف‌آباد اصفهان متولد شد. خانواده‌ای مذهبی داشت و از کودکی با جلسات قرآن و محافل اهل‌بیت(ع) مأنوس بود. پدرش نخستین کتاب غیردرسی را که به او هدیه داد، مقتل حضرت سیدالشهدا(ع) بود؛ هدیه‌ای که بعدها بسیاری آن را نشانه‌ای از مسیر آینده او دانستند.

از هفت‌سالگی وارد پایگاه بسیج شد و در سال‌های نوجوانی علاوه بر فعالیت‌های مذهبی، در جلسات قرائت قرآن و مداحی نیز حضور داشت. اما آنچه بیش از همه در شکل‌گیری شخصیت او نقش داشت، فعالیت‌های فرهنگی و جهادی بود.

محسن در میانه دهه هشتاد با مؤسسه فرهنگی شهید کاظمی آشنا شد؛ مجموعه‌ای که بسیاری از جوانان فعال فرهنگی و جهادی را گرد هم آورده بود. حضور در اردوهای جهادی و خدمت‌رسانی به مناطق محروم، بخش مهمی از زندگی او را تشکیل می‌داد؛ فعالیت‌هایی که نشان می‌داد نگاه او به جهاد، تنها محدود به میدان نظامی نیست و خدمت به مردم نیز بخشی از همان مسیر است.

سال ۱۳۹۱ در جریان همین فعالیت‌های فرهنگی با زهرا عباسی آشنا شد و ازدواج کرد. سادگی مراسم ازدواج و مهریه متفاوت این زوج، بعدها نیز مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفت. همسرش مهریه را یک سکه، پنج مثقال طلا، ۱۲ شاخه گل نرگس، ۱۲۴ هزار صلوات و حفظ قرآن کریم تعیین کرده بود؛ عهدی که محسن تا پیش از شهادتش توانست بخش قابل توجهی از آن را عملی کند.

پس از پیوستن به سپاه پاسداران، آموزش‌های تخصصی زرهی را در لشکر ۸ نجف اشرف گذراند. با آغاز مأموریت‌های مستشاری ایران در سوریه، داوطلب اعزام شد. نخستین بار در سال ۱۳۹۴ به سوریه رفت و پس از بازگشت، با وجود تولد فرزندش و مسئولیت‌های خانوادگی، بار دیگر برای اعزام اصرار کرد؛ اصراری که سرانجام به اعزام دوم او در تیرماه ۱۳۹۶ انجامید.

تنف؛ جایی که یک نام جاودانه شد

محسن حججی در دومین مأموریت خود، همراه نیروهای مقاومت در منطقه مرزی تنف سوریه حضور داشت؛ منطقه‌ای که به دلیل موقعیت راهبردی، یکی از مهم‌ترین محورهای درگیری با داعش به شمار می‌رفت.

بامداد ۱۶ مرداد ۱۳۹۶، نیروهای داعش حمله‌ای سنگین و غافلگیرانه به مواضع نیروهای مقاومت انجام دادند. در این درگیری، تعدادی از رزمندگان ایرانی و عراقی به شهادت رسیدند و محسن حججی نیز پس از مجروح شدن به اسارت درآمد.

دو روز بعد، داعش او را به شهادت رساند و پیکرش را به شکل فجیعی مثله کرد. اما این پایان ماجرا نبود. پس از شکست داعش در منطقه جرود و توافق انجام‌شده برای تبادل پیکرها، پیکر شهید حججی به کشور بازگشت و مراسم تشییع او به یکی از پرشکوه‌ترین آیین‌های بدرقه شهدا در سال‌های اخیر تبدیل شد.

آنچه شهید حججی را در حافظه جمعی مردم ماندگار کرد، تنها نحوه شهادتش نبود؛ بلکه مجموعه‌ای از ویژگی‌ها، از سبک زندگی و فعالیت‌های فرهنگی گرفته تا حضور داوطلبانه در میدان نبرد و آرامش مثال‌زدنی‌اش در لحظه اسارت، از او چهره‌ای ساخت که نامش از مرز یک رزمنده فراتر رفت و به نمادی از ایستادگی در برابر تروریسم بدل شد.

در سال‌های پس از شهادت نیز هر بار که نام محسن حججی در فضای عمومی مطرح شده است، آن تصویر معروف دوباره در ذهن‌ها زنده می‌شود؛ تصویری که نشان داد گاهی یک قاب، می‌تواند روایت یک نسل را در خود جای دهد.

وقتی یک شهید به زبان یک ملت تبدیل شد

اگر تصویر اسارت محسن حججی آغاز یک روایت بود، واکنش‌هایی که پس از شهادتش شکل گرفت، این روایت را به بخشی از حافظه تاریخی ایران تبدیل کرد. شهادت او تنها یک خبر از میدان نبرد سوریه نبود؛ رخدادی بود که از مرزهای جغرافیایی عبور کرد و در عرصه فرهنگ، هنر، ادبیات و افکار عمومی بازتاب یافت. کمتر اتفاقی در سال‌های مبارزه با داعش توانست چنین موجی از همدلی و واکنش را در میان اقشار مختلف جامعه ایجاد کند.

در روزهایی که خبر شهادت او منتشر شد، شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌ها و محافل فرهنگی پر بود از روایت‌هایی درباره جوانی که تنها چند روز پیش، تصویری از آرامش و استقامتش جهان را تحت تأثیر قرار داده بود. شاعران برایش شعر سرودند، هنرمندان چهره‌اش را بر بوم نقاشی آوردند، آهنگسازان قطعات موسیقی ساختند و نویسندگان، زندگی و شهادتش را دستمایه خلق کتاب‌ها و روایت‌های مستند قرار دادند.

اما شاید مهم‌ترین واکنش‌ها، از سوی فرماندهان و شخصیت‌هایی بود که سال‌ها در کنار مدافعان حرم، نبرد با داعش را از نزدیک تجربه کرده بودند.

«حجت خدا»؛ تعبیری که در تاریخ ماند

رهبر شهید معظم انقلاب، تنها چند روز پس از شهادت محسن حججی، تعبیری را درباره او به کار بردند که به یکی از ماندگارترین توصیف‌ها درباره این شهید تبدیل شد. ایشان فرمودند: «شهید حججی را خدای متعال مثل یک حجتی امروز در مقابل چشم همه گرفت.»

این تعبیر، صرفاً یک ستایش از یک رزمنده نبود؛ بلکه بیانگر جایگاهی بود که شهادت محسن حججی در فضای اجتماعی آن روزها پیدا کرده بود. رهبر شهید انقلاب در دیدار با خانواده این شهید نیز تأکید کردند که خداوند او را عزیز کرد و کمتر شهیدی را می‌توان یافت که تا این اندازه در چشم مردم محبوب و ماندگار شده باشد.

ایشان اخلاص، نیت پاک، حضور به‌موقع در میدان و نیاز جامعه به چنین الگویی را از عوامل برجسته شدن نام شهید حججی دانستند و تصریح کردند که خداوند نام او را بلندمرتبه ساخت.

در دیدار دیگری با خانواده این شهید، رهبر شهید انقلاب از محسن حججی با عنوان «نماینده و سخنگوی شهدای مظلوم و بی‌سر»، «نماد شهادت مظلومانه و شجاعانه» و «معجزه انقلاب» یاد کردند و فرمودند که مجاهدت او، جمهوری اسلامی، ملت ایران و همه مردم را عزیز کرد.

همین تعابیر سبب شد لقب «حجت خدا» بیش از گذشته با نام شهید حججی گره بخورد؛ لقبی که امروز نیز هرگاه نام او برده می‌شود، در ذهن بسیاری از مردم تداعی می‌شود.

سلام بر حججی؛ روایت حاج قاسم از یک راه ناتمام

در میان همه پیام‌هایی که پس از شهادت محسن حججی منتشر شد، یادداشت شهید سپهبد حاج قاسم سلیمانی جایگاه ویژه‌ای دارد. فرمانده‌ای که سال‌ها در خط مقدم نبرد با داعش حضور داشت، در نخستین واکنش خود نوشت: «سلام بر حججی که حجتی شد در چگونه زیستن و چگونه رفتن.»

جمله‌ای کوتاه که به یکی از مشهورترین توصیف‌ها درباره شهید حججی تبدیل شد. حاج قاسم در ادامه، با اشاره به نحوه شهادت او نوشت: «فدای آن گلویی که همچون گلوی امام حسین(ع) بریده شد و سلام بر آن سری که همچون سر مولای شهیدان به عرش برده شد.»

اما واکنش حاج قاسم تنها در حد یک پیام تسلیت باقی نماند. او در بیانیه‌ای دیگر با سوگند به خون شهید حججی اعلام کرد: «به حلقوم بریده این شهید عزیز راه اباعبدالله(ع) سوگند یاد می‌کنیم که از تعقیب این شجره ملعونه و نابودی این غده خطرناک برآمده در پیکر جهان اسلام تا آخرین نفرشان از پای نخواهیم نشست.»

این جملات، بعدها در کنار تحولات میدانی، معنای عینی‌تری پیدا کرد. چند ماه پس از شهادت حججی، خلافت خودخوانده داعش فروپاشید و بسیاری از فرماندهان این گروه تروریستی به هلاکت رسیدند. از همین رو، در روایت‌های مرتبط با نبرد مدافعان حرم، نام شهید حججی همواره در کنار پایان پروژه داعش نیز یاد می‌شود؛ گویی خون او، به نمادی از ایستادگی در برابر تروریسم و عزم جبهه مقاومت برای نابودی این جریان تبدیل شده بود.

شهیدی که هنوز روایتش ادامه دارد

سال‌ها از شهادت محسن حججی گذشته است، اما نام او همچنان در عرصه فرهنگ و هنر زنده مانده است. انتشار کتاب‌های متعدد درباره زندگی او، تولید مستندها، سرودها، آثار تجسمی، برگزاری جشنواره‌های فرهنگی و روایت‌های شفاهی، نشان می‌دهد که شهید حججی تنها یک شخصیت نظامی نیست؛ بلکه به بخشی از حافظه فرهنگی جامعه ایران تبدیل شده است.

تشییع باشکوه پیکر او در مشهد، تهران، اصفهان و نجف‌آباد، حضور رهبر انقلاب بر بالین پیکر مطهرش و استقبال گسترده مردم، تنها بخشی از این ماندگاری بود. آنچه این ماندگاری را تثبیت کرد، تصویری بود که از ایمان، اخلاص و شجاعت در ذهن جامعه باقی ماند.

امروز، در سالگرد شهادت محسن حججی، هنوز همان تصویر اسارت، همان نگاه آرام و همان جملات رهبر شهید انقلاب و شهید حاج قاسم سلیمانی، بخشی از روایت این شهید را شکل می‌دهند؛ روایتی که از یک میدان نبرد آغاز شد، اما در حافظه یک ملت ادامه یافت.

شاید به همین دلیل است که نام محسن حججی، تنها یادآور یک رزمنده یا یک عملیات نظامی نیست؛ بلکه یادآور نسلی است که با انتخابی آگاهانه، دفاع از امنیت، باور و هویت خود را برگزید و در این مسیر، نامش را در تاریخ معاصر ایران ماندگار کرد.

منابع:

_کتاب «سربلند»، محمدعلی جعفری، انتشارات شهید کاظمی