در تاریخ پرفراز و نشیب انقلاب اسلامی و دوران دفاع مقدس، چهره‌های برجسته‌ای ظهور کردند که نه تنها نقش کلیدی در تحولات سیاسی، اجتماعی و نظامی ایفا نمودند، بلکه به نمادهای زنده اخلاق، ایثار، مقاومت و معنویت بدل شدند. در این میان، شخصیت حجت‌الاسلام سید علی‌اکبر ابوترابی‌ چهره‌ای ممتاز، اثربخش و کم‌نظیر است. او که به حق و با اجماع ملی «سید آزادگان» را دریافت نمود، معلم بزرگ اخلاق عملی، الگوی مقاومت در سخت‌ترین شرایط اسارت و حلقه وصل معنوی هزاران رزمنده و اسیر ایرانی در اردوگاه‌های مخوف رژیم بعث عراق بود. بازخوانی فرازهای زندگی این عالم مجاهد، فرصتی مغتنم برای درک عمیق‌تر مفاهیمی همچون صبر، رهبری معنوی، سلوک اخلاقی و خدمت بی‌منت به محرومان است.

سید علی‌اکبر ابوترابی‌فرد در سال ۱۳۱۸ هجری شمسی در شهر مقدس قم و در خانواده‌ای اهل علم، اجتهاد و فضیلت دیده به جهان گشود. تبار او از سوی پدر و مادر به خاندانی برجسته و ریشه‌دار در حوزه دین و فقاهت می‌رسید. پدر بزرگوارش، آیت‌الله سید عباس ابوترابی‌فرد، از علمای مجتهد، پارسا و مورد احترام حوزه‌های علمیه قم و قزوین بود که سال‌ها در مسیر ترویج معارف اهل‌بیت (ع) و مبارزه با ظلم تلاش نمود. جد مادری او نیز آیت‌الله سید حسین نایینی از چهره‌های سرشناس علمی بود.

پرورش در چنین محیطی که مشحون از عطر علم، تقوا، زهد و مجاهدت بود، شالوده شخصیت اخلاقی و روحی سید علی‌اکبر را شکل داد. او از همان دوران کودکی و نوجوانانی با مفاهیم عمیق دینی و ایثار آشنا شد و تحت تربیت مستقیم پدر فاضل خویش، قدم در مسیر کسب علم و معنویت گذاشت.

سید علی‌اکبر ابوترابی پس از اتمام دوران تحصیلات ابتدایی و متوسطه، اشتیاق وافر خود را به علوم اسلامی نشان داد و وارد حوزه علمیه گردید. او مبادی و مقدمات علوم دینی را در حوزه علمیه مشهد مقدس و در جوار بارگاه ملکوتی امام علی بن موسی الرضا (ع) فرا گرفت. در این دوره، از محضر استادان بزرگی بهره‌مند شد که در راس آنان فقیه و عارف عالی‌قدر، حضرت آیت‌الله شیخ مجتبی قزوینی قرار داشت. تاثیرپذیری ابوترابی از زهد، پارسایی، شجاعت و توکل شیخ مجتبی قزوینی، شالوده استوار سلوک عرفانی و عملی او را بنیان نهاد.

وی سپس برای ادامه تحصیلات عالی و ورود به سطوح عالیه و درس خارج، عازم حوزه علمیه قم گردید. در قم، او در محضر برجسته‌ترین مراجع و علمای عصر زانو زد و از سرچشمه فکری و معنوی بزرگانی چون حضرت امام خمینی (ره)، آیت‌الله سید محمدتقی خوانساری، آیت‌الله محمدعلی اراکی، آیت‌الله بهجت و علامه سید محمدحسین طباطبایی سیراب شد. جامعیت علمی همراه با تزکیه نفس، از او روحانی‌ای هوشمند، اندیشمند، صبور و مبادی به آداب اسلامی ساخت.

با آغاز نهضت اسلامی به رهبری حضرت امام خمینی (ره) در اوایل دهه ۱۳۴۰ شمسی، سید علی‌اکبر ابوترابی از پیشگامان و فعالان عرصه مبارزه علیه حکومت پهلوی بود. حضور فعال او در وقایع تاریخی ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و پخش اعلامیه‌های امام خمینی، نخستین گام‌های آشکار او در مبارزه سیاسی به شمار می‌رفت.

با تبعید امام خمینی به نجف اشرف، ابوترابی نیز عازم عراق شد تا ضمن ادامه تحصیلات حوزوی در جوار مرقد امیرالمؤمنین (ع)، به عنوان کانال ارتباطی میان مبارزان داخل کشور و رهبری نهضت عمل کند. او مسئولیت خطیر انتقال اعلامیه‌ها، پیام‌ها و نوار سخنرانی‌های امام به داخل ایران را بر عهده گرفت؛ کاری که در آن دوران با خطرات بسیار جانی و امنیتی همراه بود.

حضور در دفاع مقدس و حماسه اسارت

با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ و سپس آغاز جنگ تحمیلی رژیم بعث عراق علیه ایران در شهریور ۱۳۵۹، حجت‌الاسلام ابوترابی بلافاصله راهی جبهه‌های نبرد حق علیه باطل شد. او با پیوستن به ستاد جنگ‌های نامنظم که توسط شهید دکتر مصطفی چمران پایه‌گذاری شده بود، دوشادوش رزمندگان در خطوط مقدم خوزستان به دفاع از میهن پرداخت.

در ۲۶ آذرماه ۱۳۵۹، در جریان یک عملیات شناسایی و درگیری منطقه‌ای در حوالی «دب حردان» (نزدیکی اهواز)، وی به همراه جمعی از رزمندگان به محاصره نیروهای دشمن درآمد و به اسارت رژیم بعث عراق درآمد. ابتدا خبر شهادت او در ایران منتشر شد و حتی مجالس یادبود و بزرگداشت برای وی برگزار گردید؛ اما پس از مدتی مشخص شد که او در قید حیات بوده و در اسارت دشمن قرار دارد.

دوران ۱۰ ساله اسارت سید علی‌اکبر ابوترابی در اردوگاه‌های مختلف عراق (از جمله الانبار، موصل، تکریت و رمادی)، فصل برجسته و شگفت‌انگیز زندگی اوست. اردوگاه‌های اسرا در عراق، محیطی مملو از فشار روانی، شکنجه‌های سخت جسمی، کمبود شدید امکانات زیستی و تلاش مستمر سازمان امنیت بعث برای فروپاشی معنوی و ایجاد تفرقه میان اسرا بود.

در چنین شرایط سهمگینی، حضور حجت‌الاسلام ابوترابی به نقطه عطفی در تاریخ اسارت تبدیل شد. او با بهره‌گیری از اخلاق اسلامی، تواضع بی‌نظیر، صبوری حماسه‌ساز و درایت بالا، توانست محور وحدت، امید و پایداری تمام اسرای ایرانی با سلایق و دیدگاه‌های گوناگون گردد. شعار راهبردی و جاودانه او در دوران اسارت «پاک باش و خدمتگزار» بود.

ابوترابی شالوده مدیریت روحی اسرا را بر پایه دو اصل «حفظ کرامت انسانی» و «تقویت روحیه برادری و خدمت» استوار کرد. مهم‌ترین اقداماتی که او در اردوگاه‌ها انجام داد عبارت بودند از:

ایجاد تشکیلات پنهان و نظم‌بخشی: او سازماندهی غیرعلنی برای اداره امور بهداشتی، آموزشی، فرهنگی و حفاظتی اردوگاه‌ها ایجاد کرد تا از حاشیه‌نشینی، یاس و انحراف اسرا جلوگیری شود.

آموزش علمی و فرهنگی: با هدایت او، اردوگاه‌ها به کلاس‌های درس پنهانی بدل شدند؛ از آموزش زبان‌های خارجی و حافظه‌سپاری قرآن گرفته تا تدریس نهج‌البلاغه و احکام.

تعامل هوشمندانه با نیروهای بعثی: نحوه برخورد ابوترابی با افسران و نگهبانان عراقی شگفت‌انگیز بود. او با رفتار سرشار از ادب، وقار و کرامت انسانی، حتی سخت‌گیرترین شکنجه‌گران عراقی را تحت تاثیر قرار می‌داد، به طوری که بسیاری از ماموران بعثی در برابر عظمت روحی او سر تعظیم فرود می‌آوردند و شدت فشارهای خود بر اسرا را کاهش می‌دادند.

پیوستگی و حفظ صمیمیت: او تمام وقت خود را صرف رسیدگی به اسرای بیمار، مجروح و دلتنگ می‌کرد و همیشه پست‌ترین و سخت‌ترین کارها (مانند نظافت و شست‌وشو) را شخصاً انجام می‌داد.

پس از پایان جنگ تحمیلی و پذیرش قطعنامه ۵۹۸، در سال ۱۳۶۹ فرایند تبادل اسرا آغاز شد و سید علی‌اکبر ابوترابی پس از ۱۰ سال تحمل رنج اسارت، سربلندانه به آغوش میهن اسلامی بازگشت. بازگشت او با استقبال باشکوه مردم، ایثارگران و رهبر شهید همراه شد.

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رهبر شهید انقلاب اسلامی، طی حکمی وی را به عنوان «نماینده ولی فقیه در امور آزادگان» منصوب نمودند. ابوترابی در این عرصه جدید نیز شب و روز نشناخت و تمام همت خود را معطوف به حل مشکلات معیشتی، درمانی، اشتغال، تحصیل و مسکن آزادگان و خانواده‌های آنان نمود.

وی همچنین در دوره‌های چهارم و پنجم مجلس شورای اسلامی با رای بالای مردم تهران به عنوان نماینده مجلس انتخاب شد. در خانه ملت نیز او زاهدانه زیست و مدافع سرسخت حقوق محرومان، مستضعفان و ایثارگران بود و از هرگونه تشریفات و امتیازات ویژه دوری می‌جست.

یکی از برنامه‌های نمادین و معنوی او، پایه‌گذاری حرکت‌های پیاده‌روی دسته‌جمعی آزادگان و مشتاقان از حرم حضرت امام خمینی (ره) تا حرم مطهر حضرت ثامن‌الحجج علی بن موسی الرضا (ع) و نیز از قزوین تا کربلای معلی بود. این پیمایش‌ها ابزاری برای خودسازی، تقویت روحیه اخوت و ترویج فرهنگ ایثار بود.

سرانجام، این مجاهد نستوه و پرچمدار صبر و مقاومت، در ۱۲ خردادماه سال ۱۳۷۹ هجری شمسی (مقارن با ایام رحلت بنیان‌گذار جمهوری اسلامی)، در حالی که به همراه پدر والامقامش آیت‌الله سید عباس ابوترابی عازم مشهد مقدس برای زیارت علی بن موسی الرضا (ع) بود، در اثر سانحه تصادف رانندگی به دیار باقی شتافت.

پیکر مطهر این دو عالم مجاهد پس از تشییعی بسیار باشکوه و کم‌نظیر با حضور میلیون‌ها نفر از مردم سپاسگزار، آزادگان و مسئولان کشور، در صحن عتیق (انقلاب) حرم مطهر حضرت رضا (ع) به خاک سپرده شد تا برای همیشه در جوار امام مهربانی‌ها آرام گیرد.

منبع: مهر